Adhyaya 217
Khāṇḍava-dāha: Strategic containment and Indra’s rain (Ādi Parva, Adhyāya 217)
Upa-parva: Khāṇḍava-dāha (The Burning of the Khāṇḍava Forest) — Ādi Parva sub-episode
Vaiśaṃpāyana describes Arjuna and Kṛṣṇa stationed on opposite sides of the Khāṇḍava forest with their chariots, executing rapid, coordinated movement so that fleeing beings find no gap for escape. As the forest burns, large numbers of creatures exhibit distress and disorientation; some cling to family members and perish together, while others, injured and panicked, re-enter the fire. Aquatic refuges also fail as waters heat, and the scene is rendered as a comprehensive collapse of safe spaces. Arjuna targets those attempting to rise or flee, striking them with arrows so they fall back into the conflagration, and the collective soundscape is compared to the churning sea. The devas, alarmed, seek refuge with Indra, questioning whether a broader destruction of worlds is underway. Indra then covers the sky with dense clouds and releases torrents toward the fire, but the streams dry up before reaching the flames due to Agni’s intensity. Indra renews the rain with anger; the forest becomes a violent composite of fire, smoke, lightning, and thunder.
Chapter Arc: पश्चिम समुद्र-तट के तीर्थों का परिभ्रमण कर अजेय बीभत्सु अर्जुन प्रभास-देश में पहुँचता है—और उसी क्षण गुप्तचरों से यह समाचार मधुसूदन कृष्ण तक जा पहुँचता है कि पाण्डवों का तेजस्वी वनवासी यहाँ आया है। → अर्जुन और कृष्ण का मिलन होता है; अर्जुन अपने वनवास, तीर्थयात्रा और अब तक के समस्त वृत्तान्त को ‘ज्यों-का-त्यों’ कह सुनाता है। मित्रता के भीतर राजनीति की धड़कन है—पाण्डव-जीवन का यह एकाकी चरण अब वृष्णि-राज्य की देहरी पर आ खड़ा है। → कृष्ण के आतिथ्य में अर्जुन का द्वारका-प्रवेश और कृष्ण-भवन में उसका सम्मानित निवास—दिव्य शय्या, रात्रि-भर संवाद, और प्रातः मधुर गीत-वीणा व मंगल-स्तुतियों से उसका जागरण—यह संकेत देता है कि वनवासी धनुर्धर अब देव-नगर की शक्ति-परिधि में आ गया है। → अर्जुन कृष्ण के रम्य, रत्न-विभूषित भवन में अनेक रात्रियाँ कृष्ण के साथ निवास करता है; प्रभास से रैवतक पर्वत और द्वारका तक की यात्रा आतिथ्य, स्नेह और राजकीय संरक्षण में पूर्ण होती है। → द्वारका में यह निकटता आगे किस बन्धन में परिणत होगी—मित्रता मात्र, या ऐसा सम्बन्ध जो पाण्डवों के भाग्य को निर्णायक रूप से मोड़ दे?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान सप्तदर्शाधिकद्विशततमो< ध्याय: अर्जुनका प्रभासतीर्थमें श्रीकृष्णसे मिलना और उन्हींके साथ उनका रैवतक पर्वत एवं द्वारकापुरीमें आना वैशम्पायन उवाच सो<परान्तेषु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । सर्वाण्येवानुपूर्व्येण जगामामितविक्रम:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ต่อจากนั้น อรชุนผู้มีเดชานุภาพหาประมาณมิได้ ได้ไปยังตถิรฐะอันเป็นบุญและสถานศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวงในแคว้นอปรานตะ โดยลำดับ.”
Verse 2
समुद्रे पश्चिमे यानि तीर्थान्यायतनानि च । तानि सर्वाणि गत्वा स प्रभासमुपजग्मिवान्,पश्चिम समुद्रके तटपर जितने तीर्थ और देवालय थे, उन सबकी यात्रा करके वे प्रभासक्षेत्रमें जा पहुँचे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ครั้นเขาได้ไปยังทิรถะและเทวสถานอันศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวงซึ่งอยู่ตามชายฝั่งมหาสมุทรด้านตะวันตกแล้ว จึงสำเร็จการจาริกนั้น และมุ่งหน้าไปยังปรภาสะ
Verse 3
प्रभासदेशं सम्प्राप्तं बीभत्सुमपराजितम् । सुपुण्यं रमणीयं च शुआ्राव मधुसूदन:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—มธุสูทนะ (พระศรีกฤษณะ) ได้ยินข่าวว่า บีภัตสุ (อรชุน) ผู้ไม่มีผู้ใดพิชิตได้ ได้มาถึงแคว้นปรภาสะอันศักดิ์สิทธิ์และงดงามยิ่ง ครั้นทราบดังนั้น พระกฤษณะจึงเสด็จไปเพื่อพบสหายคือโอรสแห่งกุนตี และ ณ ปรภาสะนั้น พระกฤษณะกับอรชุนได้เห็นหน้ากัน
Verse 4
ततो<भ्यगच्छत् कौन्तेयं सखायं तत्र माधव: । ददृशाते तदान्योन्यं प्रभासे कृष्णपाण्डवीौ
แล้วมาธวะ (พระศรีกฤษณะ) ก็เสด็จไปที่นั่นเพื่อพบสหายคือโอรสแห่งกุนตี ณ ปรภาสะนั้น พระกฤษณะและอรชุนผู้เป็นปาณฑพได้เห็นกันต่อหน้า
Verse 5
तावन्योन्यं सम श्लिष्य पृष्टवा च कुशलं वने । आस्तां प्रियसखायौ तौ नरनारायणावृषी
ในป่านั้น สหายผู้เป็นที่รักทั้งสองได้โอบกอดกันและไถ่ถามสารทุกข์สุกดิบ แล้วจึงนั่งร่วมกัน ณ ที่หนึ่ง ประหนึ่งฤๅษีนร-นารายณะ
Verse 6
ततोडर्जुनं वासुदेवस्तां चर्या पर्यपृच्छत । किमर्थ पाण्डवैतानि तीर्थान्यनुचरस्युत,तब भगवान् वासुदेवने अर्जुनसे उनकी जीवनचर्याके सम्बन्धमें पूछा--“पाण्डव! तुम किसलिये तीर्थोंमें विचर रहे हो?”
แล้ววาสุเทวะจึงถามอรชุนถึงแนวทางชีวิตของเขา—“โอ้ ปาณฑพ! ด้วยเหตุอันใดเจ้าจึงเที่ยวจาริกไปตามทิรถะเหล่านี้?”
Verse 7
ततोअ्र्जुनो यथावृत्तं सर्वमाख्यातवांस्तदा । श्रुत्वोवाच च वार्ष्णेय एवमेतदिति प्रभु:
แล้วอรชุนก็เล่าเรื่องทั้งหมดตามที่เกิดขึ้นจริงทุกประการ ครั้นพระผู้เป็นเจ้า—ศรีกฤษณะผู้สืบวงศ์วฤษณี—ทรงสดับแล้ว จึงตรัสว่า “เป็นเช่นนั้นแล เรื่องนี้เป็นจริงดังที่เจ้ากล่าว”
Verse 8
तौ विहृत्य यथाकामं प्रभासे कृष्णपाण्डवौ । महीधरं रैवतकं वासायैवाभिजग्मतु:,तदनन्तर श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों प्रभासक्षेत्रमें इच्छानुसार घूम-फिरकर रैवतक पर्वतपर चले गये। उन्हें रातको वहीं ठहरना था
ต่อจากนั้น ศรีกฤษณะและอรชุนผู้เป็นปาณฑพ ได้เที่ยวพักผ่อนในแดนปรภาสตามอัธยาศัย แล้วจึงมุ่งไปยังภูเขาไรวตะกะเพื่อพักค้างคืน ณ ที่นั้น
Verse 9
पूर्वमेव तु कृष्णस्य वचनात् त॑ महीधरम् । पुरुषा मण्डयाज्चक्रुरुपजहुश्न भोजनम्,भगवान् श्रीकृष्णकी आज्ञासे उनके सेवकोंने पहलेसे ही आकर उस पर्वतको सजा रखा था और वहाँ भोजन भी तैयार करके रख लिया था
ด้วยพระดำรัสของศรีกฤษณะ เหล่าบริวารได้มาล่วงหน้า ตกแต่งภูเขานั้นให้พร้อม และนำภัตตาหารมาจัดเตรียมไว้เรียบร้อย
Verse 10
प्रतिगृह्मार्जुन: सर्वमुपभुज्य च पाण्डव: । सहैव वासुदेवेन दृष्टवान् नटनर्तकान्
อรชุนโอรสแห่งปาณฑุ รับและเสวยเครื่องเสวยทั้งปวงที่ถวายไว้ตามอัธยาศัย แล้วพร้อมกับวาสุเทวะก็ทอดพระเนตรการแสดงของเหล่านักแสดงและนางรำ
Verse 11
अभ्यनुज्ञाय तान् सर्वानर्चयित्वा च पाण्डव: । सत्कृतं शयनं दिव्यमभ्यगच्छन्महामति:
ครั้นแล้วทรงอนุญาตให้ทุกคนลาถอย พร้อมทั้งประทานของกำนัลและให้เกียรติอย่างสมควร มหามติอรชุนจึงเสด็จไปยังแท่นบรรทมอันประณีตซึ่งจัดไว้เป็นทิพย์
Verse 12
ततस्तत्र महाबाहुः शयान: शयने शुभे । तीर्थानां पल्वलानां च पर्वतानां च दर्शनम् आपगानां वनानां च कथयामास सात्वते
ครั้งนั้น ณ ที่นั้น ธนัญชยะผู้มีพาหาอันเกรียงไกร เอนกายบนแท่นบรรทมอันเป็นมงคล ได้เล่าแก่สาตวตะ (พระศรีกฤษณะ) ถึงประสบการณ์อันหลากหลายในการไปสักการะทิรถะ สระน้ำ ภูเขา แม่น้ำ และพนไพร
Verse 13
एवं स कथयज्नेव निद्रया जनमेजय । कौन्तेयो5पि हृतस्तस्मिन् शयने स्वर्गसंनिभे,जनमेजय! इस प्रकार बात करते-करते अर्जुन उस स्वर्गसदृश सुखदायिनी शय्यापर सो गये
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ เมื่อเขาเล่าต่อไปเช่นนั้นเอง ความหลับก็ครอบงำเขา; แม้กุนตีบุตรอรชุนก็เคลิ้มหลับบนแท่นบรรทมอันรื่นรมย์ ประหนึ่งสวรรค์”
Verse 14
मधुरेणैव गीतेन वीणाशब्देन चैव ह । प्रबोध्यमानो बुबुधे स्तुतिभिर्मज्जलैस्तथा,तदनन्तर प्रातःकाल मधुर गीत, वीणाकी मीठी ध्वनि, स्तुति और मंगलपाठके शब्दोंद्वारा जगाये जानेपर उनकी नींद खुली
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ครั้นรุ่งอรุณ เขาถูกปลุกอย่างอ่อนโยนด้วยบทเพลงอันไพเราะ เสียงวีณาอันรื่นหู และถ้อยคำสรรเสริญพร้อมบทมงคล”
Verse 15
स कृत्वावश्यकार्याणि वार्ष्णेयेनाभिनन्दित: । रथेन काज्चनाड्रेन द्वारकामभिजग्मिवान्,तत्पश्चात् आवश्यक कार्य करके श्रीकृष्णके द्वारा अभिनन्दित हो उनके साथ सुवर्णमय रथपर बैठकर वे द्वारकापुरीको गये
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ครั้นทำกิจอันจำเป็นให้ลุล่วงแล้ว และได้รับการสรรเสริญจากวารษ์เณยะ (พระศรีกฤษณะ) เขาจึงขึ้นรถศึกอันรุ่งเรืองดุจทองคำ มุ่งสู่มหานครทวารกา”
Verse 16
अलंकृता द्वारका तु बभूव जनमेजय । कुन्तीपुत्रस्य पूजार्थमपि निष्कुटकेष्वपि,जनमेजय! उस समय कुन्तीकुमारके स्वागतके लिये समूची द्वारकापुरी सजायी गयी थी तथा वहाँके घरोंके बगीचेतक सजाये गये थे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ ในกาลนั้น นครทวารกาถูกประดับประดางดงามเพื่อการต้อนรับและบูชากุนตีบุตร; แม้กระทั่งสวนและลานเรือนภายในก็ยังตกแต่งไว้”
Verse 17
दिदृक्षन्तश्न कौन्तेयं द्वारकावासिनो जना: । नरेन्द्रमार्गमाजग्मुस्तूर्ण शतसहस्रश:,कुन्तीनन्दन अर्जुनको देखनेके लिये द्वारका-वासी मनुष्य लाखोंकी संख्यामें मुख्य सड़कपर चले आये थे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ชาวทวารกาผู้ปรารถนาจะได้เห็นอรชุน โอรสแห่งกุนตี ต่างรีบเร่งไปยังถนนหลวงของพระราชา เป็นแสนเป็นพันหมื่นรวมกันอย่างรวดเร็ว
Verse 18
अवलोकेषु नारीणां सहस्राणि शतानि च । भोजवृष्ण्यन्धकानां च समवायो महानभूत्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ณ จุดที่มองเห็นอรชุนได้ มีสตรีนับร้อยนับพันยืนจ้องตาไม่กะพริบ และหมู่ชนชายแห่งตระกูลโภชะ วฤษณิ และอันธกะ ก็ชุมนุมกันเป็นมหาฝูง
Verse 19
स तथा सत्कृतः सर्वैर्भोजवृष्ण्यन्धकात्मजै: । अभिवाद्यभिवाद्यांश्न सर्वेश्ष प्रतिनन्दित:
ครั้นอรชุนได้รับการต้อนรับอย่างสมเกียรติจากบุตรแห่งตระกูลโภชะ วฤษณิ และอันธกะทั้งปวงแล้ว เขาก็ถวายคำนับแด่ผู้ควรเคารพซ้ำแล้วซ้ำเล่า และคนทั้งหลายก็พร้อมใจกันต้อนรับเขาด้วยความยินดี
Verse 20
कुमारै: सर्वशो वीर: सत्कारेणाभिचोदित: । समानवयस: सर्वानिश्लिष्य स पुन: पुन:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ด้วยการต้อนรับอันนอบน้อมของเหล่าเจ้าชายแห่งวงศ์ยทุที่รายล้อมเร้าใจอยู่ทุกด้าน อรชุนผู้กล้าจึงโอบกอดผู้มีวัยเสมอกันทั้งหลายซ้ำแล้วซ้ำเล่า
Verse 21
इसके बाद नाना प्रकारके रत्न तथा भाँति-भाँतिके भोज्यपदार्थोंसे भरपूर श्रीकृष्णके रमणीय भवनमें उन्होंने श्रीकृष्णके साथ ही अनेक रात्रियोंतक निवास किया
ต่อจากนั้น ณ เรือนพำนักอันรื่นรมย์ของพระศรีกฤษณะ ซึ่งอุดมด้วยรัตนชาติหลากชนิดและพร้อมด้วยอาหารนานาประการ พวกเขาพำนักร่วมกับพระศรีกฤษณะอยู่หลายราตรี
Verse 23
कृष्णस्य भवने रम्ये रत्नभोज्यसमावृते । उवास सह कृष्णेन बहुलास्तत्र शर्वरी:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ในเรือนอันรื่นรมย์ของพระกฤษณะ ซึ่งพรั่งพร้อมด้วยรัตนะและเสบียงอาหารอันอุดม เขาพำนักร่วมกับพระกฤษณะ และราตรีมากมายนักได้ล่วงไป ณ ที่นั้น
Verse 216
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपववके अन्तर्गत अर्जुनवनवासपर्वमें अर्जुनकी तीर्थयात्रासे सम्बन्ध रखनेवाला दो सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปรวะ ภาคอรชุนวเนวาสปรวะ บทที่สองร้อยสิบหก อันว่าด้วยการจาริกสู่ทิรถะของอรชุน ก็สิ้นสุดลง
Verse 217
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि अर्जुनद्वारकागमने सप्तदशाधिकद्विशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปรวะ ภาคอรชุนวเนวาสปรวะ บทที่สองร้อยสิบเจ็ด ว่าด้วยการมาถึงทวารกาของอรชุน ก็จบลงเพียงนี้
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds an ethical tension between strategic objectives and collateral vulnerability: containment tactics are depicted as effective, while the narrative simultaneously emphasizes the suffering of non-combatant beings and the breakdown of refuge.
It illustrates that power operates through coordination and speed, yet outcomes remain conditioned by larger forces; the episode stages the interplay of human agency and cosmic constraints, inviting reflection on responsibility amid complex causality.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its interpretive function is contextual, intensifying the epic’s themes of agency, consequence, and the limits of intervention within the broader Ādi Parva framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.