Prakarana 8
सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा से संदेह-निवृत्ति’ का चरण। बालकाण्ड में कथा-भूमि तैयार होती है—सत्संग, गुरु-वचन, तप, और ‘नारद-वाक्य’ जैसी प्रेरक वाणी के द्वारा जीव का मन (अहं-शंका) से निकलकर ईश्वर-आश्रय में स्थिर होना सीखता है। प्रस्तुत खंड में गिरिजा का तप और शिव का राम-नाम-रति दिखाकर तुलसी ‘भक्ति-मार्ग’ को तप और विवेक से संयुक्त करते हैं: साधक का कलेश (क्लेश) ‘उपाय’ नहीं, ‘उपासना’ से मिटता है।
ఈ ఖండం బాలకాండంలో ‘ఉమా-తపస్సు’ను, ‘శివ-రామ-భక్తి’ను ఒకే ధురిపై నిలుపుతుంది. రస-ప్రాధాన్యం శాంతం–కరుణ సమ్మేళనం: ఉమా యొక్క కఠోర తపస్సు (శాంతం), మైనా యొక్క మాతృ-చింత (కరుణ), నారద-వచనాల అనివార్యత వల్ల పుట్టిన నిశ్చయం (వీర/ధైర్యానికి సూక్ష్మ స్పర్శ). తులసీ ఇక్కడ లోకభాషలోని సహజ వాక్యాలతో తపస్సు తత్త్వ-శాస్త్రాన్ని నిర్మిస్తారు—“తపబల రచఇ ప్రపంచ బిధాతా” వంటి వచనాలు సాధనను సృష్టి-వ్యవస్థకు శక్తిగా నిలుపుతాయి. అలాగే శివుడు ‘రఘునాయక-నామం’ జపించడం వైష్ణవ-శైవ సమన్వయానికి కేంద్ర సూత్రం: శివుని వైరాగ్యం ‘నిర్గుణ’ వైపు వాలినా, రాముని ప్రాకట్యం ‘సగుణ’ కృపను స్థాపిస్తుంది. ఈ విధంగా బాలకాండంలోని ఈ భాగం—వివాహం/గృహస్థ-ప్రసంగమూ మోక్ష-సోపానం కావచ్చని, ఆధారం ‘భగవత్-స్మరణ’ మరియు ‘గురు/సంత-వచనం’ అయితే—సాధకునికి బోధిస్తుంది.
Verses
చౌపాయి 70.1-4
सुरसरि जल कृत बारुनि जाना।कबहुँ न संत करहिं तेहि पाना।।
सुरसरि मिलें सो पावन जैसें।ईस अनीसहि अंतरु तैसें।।
संभु सहज समरथ भगवाना।एहि बिबाहँ सब बिधि कल्याना।।
दुराराध्य पै अहहिं महेसू।आसुतोष पुनि किएँ कलेसू।।
जौं तपु करै कुमारि तुम्हारी।भाविउ मेटि सकहिं त्रिपुरारी।।
जद्यपि बर अनेक जग माहीं।एहि कहँ सिव तजि दूसर नाहीं।।
बर दायक प्रनतारति भंजन।कृपासिंधु सेवक मन रंजन।।
इच्छित फल बिनु सिव अवराधे।लहिअ न कोटि जोग जप साधें।।
surasari jala kṛta bāruṇi jānā |kabahũ na santa karahĩ tehi pānā ||
surasari milẽ so pāvana jaisẽ |īsa anīsahi antara taisẽ ||
sambhu sahaja samaratha bhagavānā |ehi bibāhã saba bidhi kalyānā ||
durārādhya pai ahahĩ mahesū |āsutoṣa puni kiẽ kalesū ||
jaũ tapu karai kumāri tumhārī |bhāviu meṭi sakahĩ tripurārī ||
jadyapi bara aneka jaga māhī̃ |ehi kahã siva taji dūsara nāhī̃ ||
bara dāyaka pranatārati bhanjana |kṛpāsindhu sevaka mana rañjana ||
icchita phala binu siva avarādhe |lahia na koṭi joga japa sādhẽ ||
గంగా జలముతో మద్యము చేయబడిందని తెలిసినా, సాధువులు దానిని ఎప్పుడూ సేవించరు. కాని ఆ మద్యము గంగలో కలిస్తే పవిత్రమవుతుంది; ఈశ్వరునికి, ఈశ్వరుడు కానివానికి మధ్య ఉన్న భేదము ఇదే. శంభుడు స్వభావముగా సర్వశక్తిమంతుడు, భగవానుడే; ఈ వివాహము ప్రతి విధముగా మంగళమైనది. మహేశుడు ప్రసన్నము చేసుకోవడానికి కష్టమైనవాడు, అయినా అతని కోసము కష్టము అనుభవిస్తే త్వరగా సంతోషిస్తాడు. నీ కుమార్తె తపస్సు చేస్తే, త్రిపురారి వ్రాయబడిన విధిని కూడా తొలగించగలడు. లోకములో వరుడులు అనేకులు ఉన్నా, ఈమెకు శివుడు తప్ప వేరొకడు లేడు. వరములు ఇచ్చువాడు, శరణు జొచ్చినవారి దుఃఖములు నశింపజేసేవాడు, కరుణా సాగరుడు, సేవకుల మనస్సులను ఆనందింపజేసేవాడు. శివుని ఆరాధించకుండా కోరిన ఫలము, కోట్ల యోగములు, జపములు చేసినా లభించదు.
దోహా 70
अस कहि नारद सुमिरि हरि गिरिजहि दीन्हि असीस।होइहि यह कल्यान अब संसय तजहु गिरीस।।70।।
asa kahi nārada sumiri hari girijahi dīnhi asīsa |hoihi yaha kalyāna aba saṃsaya tajahu girīsa ||70||
అలా చెప్పి, నారదుడు హరిని స్మరించి గిరిజకు ఆశీర్వాదం ఇచ్చాడు. తరువాత పర్వత ప్రభువుతో, "ఇది ఇప్పుడు కల్యాణాన్ని తెస్తుంది; నీ సందేహాన్ని విడనాడు" అన్నాడు.
చౌపాయి 71.1-4
कहि अस ब्रह्मभवन मुनि गयऊ।आगिल चरित सुनहु जस भयऊ।।
पतिहि एकांत पाइ कह मैना।नाथ न मैं समुझे मुनि बैना।।
जौं घरु बरु कुलु होइ अनूपा।करिअ बिबाहु सुता अनुरुपा।।
न त कन्या बरु रहउ कुआरी।कंत उमा मम प्रानपिआरी।।
जौं न मिलहि बरु गिरिजहि जोगू।गिरि जड़ सहज कहिहि सबु लोगू।।
सोइ बिचारि पति करेहु बिबाहू।जेहिं न बहोरि होइ उर दाहू।।
अस कहि परि चरन धरि सीसा।बोले सहित सनेह गिरीसा।।
बरु पावक प्रगटै ससि माहीं।नारद बचनु अन्यथा नाहीं।।
kahi asa brahmabhavana muni gayau.āgila carita sunahu jasa bhayau..
patihi ekānta pāi kaha mainā.nātha na maiṁ samujhe muni bainā..
jauṁ gharu baru kulu hoi anūpā.kari-a bibāhu sutā anurūpā..
na ta kanyā baru rahau kuārī.kaṁta umā mama prāṇa-piārī..
jauṁ na milahi baru girijahi jogū.giri jaṛ sahaja kahihi sabu logū..
soi bicāri pati karehu bibāhū.jehiṁ na bahori hoi ura dāhū..
asa kahi pari carana dhari sīsā.bole sahita saneha girīsā..
baru pāvaka pragaṭai sasi māhīṁ.nārada bacanu anyathā nāhīṁ..
అలా చెప్పి ముని బ్రహ్మ భవనానికి వెళ్ళాడు. ఇక జరిగినది వినండి. తన భర్తను ఏకాంతంలో పొంది మైన అతనితో అన్నది: స్వామీ, ముని మాటలను నేను అర్థం చేసుకోలేకపోయాను. కుటుంబము, వరుడు, వంశము అద్వితీయముగా ఉంటే, మన కుమార్తెకు తగినవానితో వివాహము చేయవలెను. లేనిచో, అటువంటి వరుని తీసుకొనుటకు బదులు కన్య కన్యగానే ఉండనివ్వండి; ఎందుకంటే, నాథా, ఉమా నా ప్రాణానికంటే ఇష్టమైనది. గిరిజకు తగిన వరుడు దొరకనిచో, పర్వతము సహజంగా జడమైనదని అందరూ చెప్పుదురు. దీనిని మనసులో ఉంచుకొని, తరువాత హృదయ దాహము కలగనట్లు వివాహము చేయవలెను. ఇలా చెప్పి అతని పాదములపై తల పెట్టి సాగిపోయింది; పర్వత ప్రభువు అనురాగముతో ఆమెతో మాట్లాడాడు. చంద్రుని నుండి అగ్ని పుట్టవచ్చు, కాని నారదుని మాట ఎప్పుడూ అన్యథా కాదు.
దోహా 71
प्रिया सोचु परिहरहु सबु सुमिरहु श्रीभगवान।पारबतिहि निरमयउ जेहिं सोइ करिहि कल्यान।।71।।
Priyā socu pariharahu sabu sumirahu Śrī-Bhagavāna.Pārabatihi niramayu jehiṁ soi karihi kalyāna ||71||
ప్రియమైనదానా, అన్ని చింతలను విడిచి శ్రీ భగవానుడిని స్మరించు. పార్వతిని సృష్టించినవాడే ఆమె మంగళాన్ని కూడా చేకూరుస్తాడు.
చౌపాయి 72.1-4
अब जौ तुम्हहि सुता पर नेहू।तौ अस जाइ सिखावन देहू।।
करै सो तपु जेहिं मिलहिं महेसू।आन उपायँ न मिटहि कलेसू।।
नारद बचन सगर्भ सहेतू।सुंदर सब गुन निधि बृषकेतू।।
अस बिचारि तुम्ह तजहु असंका।सबहि भाँति संकरु अकलंका।।
सुनि पति बचन हरषि मन माहीं।गई तुरत उठि गिरिजा पाहीं।।
उमहि बिलोकि नयन भरे बारी।सहित सनेह गोद बैठारी।।
बारहिं बार लेति उर लाई।गदगद कंठ न कछु कहि जाई।।
जगत मातु सर्बग्य भवानी।मातु सुखद बोलीं मृदु बानी।।
aba jau tumhahi sutā para nehū.tau asa jāi sikhāvana dehū..
karai so tapu jehiṁ milahiṁ mahesū.āna upāyaṁ na miṭahi kalesū..
nārada bacana sa-garbha sa-hetū.sundara saba guna-nidhi bṛṣaketū..
asa bicāri tuma tajahu asaṅkā.sabahi bhāṁti saṅkaru a-kalaṅkā..
suni pati bacana haraṣi mana māhīṁ.gaī turata uṭhi girijā pāhīṁ..
umahi biloki nayana bhare bārī.sahita saneha goda baiṭhārī..
bārahiṁ bāra leti ura lāī.gadagada kaṇṭha na kachu kahi jāī..
jagata mātu sarbagya bhavānī.mātu-sukhad bolīṁ mṛdu bānī..
ఇప్పుడు, మీ కుమార్తి మీద ప్రేమ ఉంటే, ఆమె వద్దకు వెళ్లి ఈ హితవును చెప్పండి. మహేశుని పొందే తపస్సు ఆమె చేయనివ్వండి; మరే ఉపాయంతోనూ ఆమె బాధ తీరదు. నారదుని మాటలు అర్థముతో నిండి సబుదుతో కూడినవి: ధ్వజమున వృషభము ధరించిన స్వామి అందముగా సకల గుణముల నిధియై ఉన్నాడు. దీనిని ఆలోచించి, మీ సందేహమును విడనాడండి; ప్రతి విధంగా శంకరుడు నిర్మలుడు. భర్త మాటలు విని, ఆమె మనస్సులో ఆనందించి, తక్షణమే లేచి గిరిజ వద్దకు వెళ్లింది. ఉమను చూడగానే ఆమె కళ్ళు కన్నీట నిండి, ప్రేమతో ఆమెను ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుంది. మళ్ళీ మళ్ళీ ఆమెను గుండెకు హత్తుకుంది; గొంతు పట్టి, ఏమీ చెప్పలేకపోయింది. అప్పుడు భవాని, జగత్తుకు తల్లి, సర్వము ఎరిగినవాళు, తన తల్లికి సుఖము కలిగించే మృదువైన మాటలతో మాట్లాడింది.
దోహా 72
सुनहि मातु मैं दीख अस सपन सुनावउँ तोहि।सुंदर गौर सुबिप्रबर अस उपदेसेउ मोहि।।72।।
sunahi mātu maiṁ dīkha asa sapana sunāvaũ tohi |sundara gaura subiprabara asa upadeseu mohi ||72||
విను తల్లీ, నేను ఇటువంటి స్వప్నం చూశాను, దానిని నీకు చెబుతాను. అందమైన, గోరపు వర్ణం గల శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుడు నాకు ఈ ఉపదేశం ఇచ్చాడు.
చౌపాయి 73.1-4
करहि जाइ तपु सैलकुमारी।नारद कहा सो सत्य बिचारी।।
मातु पितहि पुनि यह मत भावा।तपु सुखप्रद दुख दोष नसावा।।
तपबल रचइ प्रपंच बिधाता।तपबल बिष्नु सकल जग त्राता।।
तपबल संभु करहिं संघारा।तपबल सेषु धरइ महिभारा।।
तप अधार सब सृष्टि भवानी।करहि जाइ तपु अस जियँ जानी।।
सुनत बचन बिसमित महतारी।सपन सुनायउ गिरिहि हँकारी।।
मातु पितुहि बहुबिधि समुझाई।चलीं उमा तप हित हरषाई।।
प्रिय परिवार पिता अरु माता।भए बिकल मुख आव न बाता।।
karahi jāi tapu saila-kumārī |nārada kahā so satya bicārī ||
mātu pitahi puni yaha mata bhāvā |tapu sukhaprada dukha doṣa nasāvā ||
tapabala racai prapañca bidhātā |tapabala biṣṇu sakala jaga trātā ||
tapabala saṁbhu karahiṁ saṅghārā |tapabala seṣu dharai mahi-bhārā ||
tapa adhāra saba sṛṣṭi bhavānī |karahi jāi tapu asa jiyã jānī ||
sunata bacana bisamita mahatārī |sapana sunāyau girihi hãkārī ||
mātu pituhī bahubidhi samujhāī |calī̃ umā tapa hita haraṣāī ||
priya parivāra pitā aru mātā |bhae bikala mukha āva na bātā ||
"పర్వతకన్యా, వెళ్ళి తపస్సు చేయు; నారదుడు చెప్పినది సత్యమని తలచు." ఈ సలహా ఆమె తల్లిదండ్రులకు కూడా నచ్చింది, ఎందుకంటే తపస్సు సుఖాన్ని ఇస్తుంది, దుఃఖాన్ని పాపాన్ని నాశనం చేస్తుంది. తపోబలంతో సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ జగత్తును సృష్టిస్తాడు; తపోబలంతో విష్ణువు సర్వ లోకాలను రక్షిస్తాడు. తపోబలంతో శంభుడు సంహారం చేస్తాడు; తపోబలంతో శేషుడు భూభారాన్ని ధరిస్తాడు. అన్ని సృష్టులు తపస్సు ఆధారంగా ఉన్నాయి, భవానీ. ఇది హృదయంలో తెలుసుకొని, వెళ్ళి తపస్సు చేయు. ఈ మాటలు విని ఆమె తల్లి ఆశ్చర్యపోయింది, పర్వతరాజును పిలిచి తన కలను అతనికి చెప్పింది. తల్లిదండ్రులకు అనేక విధాలుగా వివరించిన తరువాత, ఉమ తపస్సు కొరకు ఆనందంతో బయలుదేరింది. ఆమె ప్రియమైన పరివారం, తండ్రి తల్లి, వ్యాకులతతో అధిగమించబడ్డారు, వారి పెదవుల నుండి మాట రాలేదు.
దోహా 73
बेदसिरा मुनि आइ तब सबहि कहा समुझाइ।पारबती महिमा सुनत रहे प्रबोधहि पाइ।।73।।
bedasirā muni āi taba sabahi kahā samujhāi |pārabatī mahimā sunata rahe prabodhahi pāi ||73||
అప్పుడు వేదశిర ముని వచ్చి, అందరికీ అంతా వివరించి చెప్పాడు. పార్వతి మహిమను విని, వారు ఓదార్పు పొంది శాంతిని పొందారు.
చౌపాయి 74.1-4
उर धरि उमा प्रानपति चरना।जाइ बिपिन लागीं तपु करना।।
अति सुकुमार न तनु तप जोगू।पति पद सुमिरि तजेउ सबु भोगू।।
नित नव चरन उपज अनुरागा।बिसरी देह तपहिं मनु लागा।।
संबत सहस मूल फल खाए।सागु खाइ सत बरष गवाँए।।
कछु दिन भोजनु बारि बतासा।किए कठिन कछु दिन उपबासा।।
बेल पाती महि परइ सुखाई।तीनि सहस संबत सोई खाई।।
पुनि परिहरे सुखानेउ परना।उमहि नाम तब भयउ अपरना।।
देखि उमहि तप खीन सरीरा।ब्रह्मगिरा भै गगन गभीरा।।
ura dhari umā prāṇapati caranā |jāi bipina lāgīṁ tapu karanā ||
ati sukumāra na tanu tapa jogū |pati pada sumiri tajeu sabu bhogū ||
nita nava carana upaja anurāgā |bisarī deha tapahiṁ manu lāgā ||
saṁbata sahasa mūla phala khāe |sāgu khāi sata baraṣa gavāṁe ||
kachu dina bhojanu bāri batāsā |kie kaṭhina kachu dina upabāsā ||
bela pātī mahi parai sukhāī |tīni sahasa saṁbata soī khāī ||
puni parihare sukhāneu paranā |umahi nāma taba bhayu aparnā ||
dekhi umahi tapa khīna sarīrā |brahma-girā bhai gagana gabhīrā ||
గుండెలో తన ప్రాణపతియైన భర్త పాదాలను ధరించి, ఉమ అరణ్యానికి వెళ్లి తపస్సు చేయడం ప్రారంభించింది. ఆమె శరీరం చాలా సుకుమలమైనది, తపస్సుకు యోగ్యమైనది కాదు, అయినా తన భర్త పాదాలను స్మరించి అన్ని భోగాలను త్యజించింది. ప్రతిరోజూ ఆయన పాదాలపై కొత్త ప్రేమ పుట్టింది; తన శరీరాన్ని మరచిపోయింది, ఆమె మనసు తపస్సులో లగ్నమైంది. వెయ్యి సంవత్సరాలు వేర్లను ఫలాలను తిన్నది; వంద సంవత్సరాలు ఆకుకూరలను తిని గడిపింది. కొన్ని రోజులు ఆమె ఆహారం నీరు గాలి; కొన్ని రోజులు కఠినమైన ఉపవాసం చేసింది. మారేడు చెట్టు ఆకులు నేలపై పడి ఎండిన వాటిని తిన్నది, మూడు వేల సంవత్సరాలు వాటిని తిని జీవించింది. తరువాత ఎండిన ఆకులను కూడా త్యజించింది, అప్పుడు ఉమకు అపర్ణ అనే నామం కలిగింది. తపస్సుచే ఉమ శరీరం క్షీణించినది చూచి, బ్రహ్మ యొక్క గంభీరమైన నాదం ఆకాశంలో మ్రోగింది.
దోహా 74
भयउ मनोरथ सुफल तव सुनु गिरिजाकुमारि।परिहरु दुसह कलेस सब अब मिलिहहिं त्रिपुरारि।।74।।
bhayu manoratha suphala tava sunu girijā-kumāri |pariharu dusaha kalesa saba aba milihahiṁ tripurāri ||74||
విను, పర్వత రాజు కుమార్తీ: నీ హృదయ కోరిక నెరవేరింది. ఇప్పుడు నీ భరించలేని కష్టాలన్నింటినీ విడనాడు, ఎందుకంటే త్రిపురాంతకుడైన శివుడిని నీవు త్వరలో చేరుకుంటావు.
చౌపాయి 75.1-4
अस तपु काहुँ न कीन्ह भवानी।भउ अनेक धीर मुनि ग्यानी।।
अब उर धरहु ब्रह्म बर बानी।सत्य सदा संतत सुचि जानी।।
आवै पिता बोलावन जबहीं।हठ परिहरि घर जाएहु तबहीं।।
मिलहिं तुम्हहि जब सप्त रिषीसा।जानेहु तब प्रमान बागीसा।।
सुनत गिरा बिधि गगन बखानी।पुलक गात गिरिजा हरषानी।।
उमा चरित सुंदर मैं गावा।सुनहु संभु कर चरित सुहावा।।
जब तें सती जाइ तनु त्यागा।तब सें सिव मन भयउ बिरागा।।
जपहिं सदा रघुनायक नामा।जहँ तहँ सुनहिं राम गुन ग्रामा।।
asa tapu kāhum̐ na kīnha bhavānī |bhau aneka dhīra muni gyānī ||
aba ura dharahu brahma bara bānī |satya sadā santata suci jānī ||
āvai pitā bolāvana jaba hīṁ |haṭha parihari ghara jāehu taba hīṁ ||
milahiṁ tumhahi jaba sapta riṣīsā |jānehu taba pramāna bāgīsā ||
sunata girā bidhi gagana bakhānī |pulaka gāta girijā haraṣānī ||
umā carita sundara maiṁ gāvā |sunahu sambhu kara carita suhāvā ||
jaba tēṁ satī jāi tanu tyāgā |taba sēṁ siva mana bhayu birāgā ||
japahiṁ sadā raghunāyaka nāmā |jahām̐ tahām̐ sunahiṁ rāma guna grāmā ||
అటువంటి తపస్సు ఎవరూ చేయలేదు, భవానీ. అనేక దృఢనిశ్చయులైన మునులు, జ్ఞానులు ఉన్నారు. ఇప్పుడు బ్రహ్మ యొక్క ఉత్తమ వాక్యాన్ని హృదయంలో నిలుపుకోండి. అది సత్యం, ఎప్పటికీ పవిత్రం, నిత్యం అని తెలుసుకోండి. మీ తండ్రి మిమ్మల్ని పిలవడానికి వచ్చినప్పుడు, పట్టుదలను విడిచి అప్పుడే అతనితో ఇంటికి వెళ్ళండి. ఏడుగురు మునులు మిమ్మల్ని కలిసినప్పుడు, వాక్కుకు అధిపతి యొక్క వాక్యం నిజమని తెలుసుకోండి. బ్రహ్మ యొక్క మాటలను ఆకాశం నుండి చెప్పినవి విని, గిరిజ ఆనందించింది, ఆమె శరీరం రోమాంకితమైంది. నేను ఉమ యొక్క అందమైన చరిత్రను పాడాను. ఇప్పుడు శంభు యొక్క అందమైన చరిత్రను వినండి. సతి తన శరీరాన్ని విడిచి వెళ్ళిన రోజు నుండి, శివుని మనసు వైరాగ్యం పొందింది. అతడు ఎల్లప్పుడూ రఘునాయకుని నామాన్ని జపిస్తాడు, ఎక్కడికి వెళ్ళినా రాముని గుణాల గానాన్ని వింటాడు.
దోహా 75
चिदानन्द सुखधाम सिव बिगत मोह मद काम।बिचरहिं महि धरि हृदयँ हरि सकल लोक अभिराम।।75।।
cidānanda sukhadhāma siva bigata moha mada kāma |bicarahiṃ mahi dhari hṛdayã hari sakala loka abhirāma ||75||
మోహం, మదం, కామం లేని, చిదానంద స్వరూపుడైన, సుఖధాముడైన శివుడు, సకల లోకాలకు ఆనందాన్ని అందించే హరిని తన హృదయంలో ధరించి, భూమిపై సంచరిస్తున్నాడు.
చౌపాయి 76.1-4
कतहुँ मुनिन्ह उपदेसहिं ग्याना।कतहुँ राम गुन करहिं बखाना।।
जदपि अकाम तदपि भगवाना।भगत बिरह दुख दुखित सुजाना।।
एहि बिधि गयउ कालु बहु बीती।नित नै होइ राम पद प्रीती।।
नैमु प्रेमु संकर कर देखा।अबिचल हृदयँ भगति कै रेखा।।
प्रगटै रामु कृतग्य कृपाला।रूप सील निधि तेज बिसाला।।
बहु प्रकार संकरहि सराहा।तुम्ह बिनु अस ब्रतु को निरबाहा।।
बहुबिधि राम सिवहि समुझावा।पारबती कर जन्मु सुनावा।।
अति पुनीत गिरिजा कै करनी।बिस्तर सहित कृपानिधि बरनी।।
katahum̐ muninh upadesahiṁ gyānā.katahum̐ rāma guna karahiṁ bakhānā..
jadapi akāma tadapi bhagavānā.bhagata biraha dukha dukhita sujānā..
ehi bidhi gayau kālu bahu bītī.nita nai hoi rāma pada prītī..
naimu premu saṅkara kara dekhā.abical hṛdayam̐ bhagati kai rekhā..
pragaṭai rāmu kṛtagya kṛpālā.rūpa sīla nidhi teja bisālā..
bahu prakāra saṅkarahi sarāhā.tumha binu asa bratu ko nirabāhā..
bahubidhi rāma sivahi samujhāvā.pārabatī kara janmu sunāvā..
ati punīta girijā kai karanī.bistara sahita kṛpānidhi baranī..
ఒక చోట శివుడు మునులకు జ్ఞానోపదేశం చేస్తున్నాడు; మరో చోట రాముని గుణాలను వర్ణిస్తున్నాడు. భగవంతుడు కోరికలరహితుడైనా, సర్వజ్ఞుడై, భక్తుని వియోగ దుఃఖంతో దుఃఖిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా చాలా కాలం గడిచింది, రాముని పాదాలయందు శివుని ప్రేమ ప్రతిరోజూ నూతనంగా పెరిగింది. రాముడు శంకరుని నియమాన్ని, ప్రేమను, అతని హృదయంలో అచంచలమైన భక్తి రేఖను చూశాడు. అప్పుడు రాముడు, కృతజ్ఞుడును కరుణామయుడును, రూపమును, శీలమును, విశాల తేజస్సును కలిగిన నిధియు, అతని ముందు ప్రత్యక్షమయ్యాడు. శంకరుని పలవిధాలుగా స్తుతించి, నీవు తప్ప ఈ విధమైన వ్రతాన్ని ఎవరు నిర్వహించగలిగిఉంటారు అన్నాడు. పలవిధాలుగా రాముడు శివునికి బోధించి, పార్వతి జన్మను చెప్పాడు. కరుణా నిధియైన స్వామి, గిరిజ యొక్క అత్యంత పవిత్రమైన కృత్యాలను విస్తారంగా వర్ణించాడు.
దోహా 76
अब बिनती मम सुनेहु सिव जौं मो पर निज नेहु।जाइ बिबाहहु सैलजहि यह मोहि मागें देहु।।76।।
aba binatī mama sunehu siva jauṃ mo para nija nehu |jāi bibāhahu sailajahi yaha mohi māgeṃ dehu ||76||
ఇప్పుడు నా వేణ్ణన వినండి శివా, నా మీద మీకు ఏదైనా ప్రేమ ఉంటే: వెళ్లి పర్వత పుత్రికి వివాహం చేయండి, ఇది నా కోరికగా నాకు ఇవ్వండి.
చౌపాయి 77.1-4
कह सिव जदपि उचित अस नाहीं।नाथ बचन पुनि मेटि न जाहीं।।
सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा।परम धरमु यह नाथ हमारा।।
मातु पिता गुर प्रभु कै बानी।बिनहिं बिचार करिअ सुभ जानी।।
तुम्ह सब भाँति परम हितकारी।अग्या सिर पर नाथ तुम्हारी।।
प्रभु तोषेउ सुनि संकर बचना।भक्ति बिबेक धर्म जुत रचना।।
कह प्रभु हर तुम्हार पन रहेऊ।अब उर राखेहु जो हम कहेऊ।।
अंतरधान भए अस भाषी।संकर सोइ मूरति उर राखी।।
तबहिं सप्तरिषि सिव पहिं आए।बोले प्रभु अति बचन सुहाए।।
kaha siva jadapi ucita asa nāhīṃ |nātha bacana puni meṭi na jāhīṃ ||
sira dhari āyasu kari'a tumhārā |parama dharamu yaha nātha hamārā ||
mātu pitā guru prabhu kai bānī |binahiṃ bicāra kari'a subha jānī ||
tumha saba bhā̃ti parama hitakārī |agyā sira para nātha tumhārī ||
prabhu toṣeu suni saṃkara bacanā |bhakti bibeka dharma juta racanā ||
kaha prabhu hara tumhāra pana raheū |aba ura rākhehu jo hama kaheū ||
antaradhāna bhae asa bhāṣī |saṃkara soi mūrati ura rākhī ||
tabahiṃ saptariṣi siva pahiṃ āe |bole prabhu ati bacana suhāe ||
శివుడు అన్నాడు: "ఇది తగినది కాదు గాక, స్వామీ, అయినా నీ మాటను త్రోసిపుచ్చలేకుడదు. నీ ఆజ్ఞను తలపై మోసి నెరవేర్చాలి; ఇదే, స్వామీ, మన అత్యున్నత ధర్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు, ప్రభువు వారి మాటను, అది తమకు మంచిదని తెలుసుకుని, ఆలోచించకుండా పాటించాలి. నీవు అన్ని విధాలా మనకు అత్యంత హితకారుడవు; నీ ఆజ్ఞ, స్వామీ, నా తలపై ఉన్నది." భక్తి, వివేకం, ధర్మం నిండిన శంకరుని మాటలను విని ప్రభువు సంతోషించాడు. ప్రభువు అన్నాడు: "హరా, నీ ప్రతిజ్ఞ నిలిచింది. ఇప్పుడు నేను చెప్పినది నీ హృదయంలో ఉంచుకో." ఇలా చెప్పి అతడు అంతర్ధానమయ్యాడు; శంకరుడు ఆ రూపాన్నే హృదయంలో నిలిపాడు. అప్పుడే సప్తర్షులు శివుని దగ్గరకు వచ్చారు; ప్రభువు వారికి మిక్కిలి ఇంపైన మాటలు చెప్పాడు.
దోహా 77
पारबती पहिं जाइ तुम्ह प्रेम परिच्छा लेहु।गिरिहि प्रेरि पठएहु भवन दूरि करेहु संदेहु।।77।।
pārabatī pahiṁ jāi tumh prema paricchā lehu |giri-hi preri paṭhaehu bhavana dūri karehu saṁdehu ||77||
పార్వతి వద్దకు వెళ్లి ఆమె ప్రేమను పరీక్షించండి; తరువాత ఆమె తండ్రి అయిన పర్వత రాజును ప్రేరేపించి ఆమెను ఇంటికి పంపించి, అతని సందేహాన్ని తొలగించండి.
చౌపాయి 78.1-4
रिषिन्ह गौरि देखी तहँ कैसी।मूरतिमंत तपस्या जैसी।।
बोले मुनि सुनु सैलकुमारी।करहु कवन कारन तपु भारी।।
केहि अवराधहु का तुम्ह चहहू।हम सन सत्य मरमु किन कहहू।।
कहत बचत मनु अति सकुचाई।हँसिहहु सुनि हमारि जड़ताई।।
मनु हठ परा न सुनइ सिखावा।चहत बारि पर भीति उठावा।।
नारद कहा सत्य सोइ जाना।बिनु पंखन्ह हम चहहिं उड़ाना।।
देखहु मुनि अबिबेकु हमारा।चाहिअ सदा सिवहि भरतारा।।
ṛṣi-nhi gauri dekhī tahã kaisī |mūratimaṁta tapasya jaisī ||
bole muni sunu saila-kumārī |karahu kavan kārana tapu bhārī ||
kehi avarādha-hu kā tumha cahahū |hama sana satya maramu kina kahahū ||
kahata bacata manu ati sakucāī |hãsihahu suni hamāri jaṛatāī ||
manu haṭha parā na sunai sikhāvā |cahata bāri para bhīti uṭhāvā ||
nārada kahā satya soi jānā |binu paṁkhanha hama cahahĩ uṛānā ||
dekhahu muni abibeku hamārā |cāhia sadā sivahi bharatārā ||
అక్కడ మునులు గౌరిని చూశారు, తపస్సే రూపం ధరించినట్లు ఉంది. మునులు అన్నారు: విను, పర్వతకన్య. ఏ కారణం కోసం ఇంత కఠిన తపస్సు చేస్తున్నావు? ఎవరిని ఆరాధిస్తున్నావు, ఏమి కోరుతున్నావు? నిజమైన రహస్యం మాకు ఎందుకు చెప్పకూడదు? పార్వతి అన్నది: దానిని చెప్పడానికి నా మనసు మిక్కిలి సిగ్గుపడుతుంది; నా మూర్ఖతనం విని మీరు నవ్వుతారు. నా మనసు పట్టుదలలో పడి హితోపదేశం వినదు; నీటిపై గోడ లేపాలని కోరుతుంది. నారదుడు చెప్పినది నిజమని తెలిసింది; రెక్కలు లేకుండా ఎగురాలని కోరుతున్నాను. చూడండి, మునులారా, నా వివేకరాహిత్యం: శివుని ఎల్లప్పుడూ భర్తగా కోరుతున్నాను.
దోహా 78
सुनत बचन बिहसे रिषय गिरिसंभव तब देह।नारद कर उपदेसु सुनि कहहु बसेउ किसु गेह।।78।।
sunata bacana bihase riṣaya girisambhava taba deha |nārada kara upadesu suni kahahu baseu kisu geha ||78||
ఆమె మాటలు విని మునులు నవ్వి, "పర్వతమున జన్మించిన దేహమా, నారదుని ఉపదేశము విని ఇంట నిలిచినవాడెవరు చెప్పు" అని అన్నారు.
చౌపాయి 79.1-4
दच्छसुतन्ह उपदेसेन्हि जाई।तिन्ह फिरि भवनु न देखा आई।।
चित्रकेतु कर घरु उन घाला।कनककसिपु कर पुनि अस हाला।।
नारद सिख जे सुनहिं नर नारी।अवसि होहिं तजि भवनु भिखारी।।
मन कपटी तन सज्जन चीन्हा।आपु सरिस सबही चह कीन्हा।।
तेहि कें बचन मानि बिस्वासा।तुम्ह चाहहु पति सहज उदासा।।
निर्गुन निलज कुबेष कपाली।अकुल अगेह दिगंबर ब्याली।।
कहहु कवन सुखु अस बरु पाएँ।भल भूलिहु ठग के बौराएँ।।
पंच कहें सिवँ सती बिबाही।पुनि अवडेरि मराएन्हि ताही।।
dakccha-sutanha upadesenha jāī |tinh phiri bhavanu na dekhā āī ||
citraketu kara gharu una ghālā |kanaka-kasipu kara puni asa hālā ||
nārada sikha je sunahiṁ nara-nārī |avasi hohiṁ taji bhavanu bhikhārī ||
mana kapaṭī tana sajjana cīnhā |āpu sarisa sabahī caha kīnhā ||
tehi keṁ bacana māni bisvāsā |tumha cāhahu pati sahaja udāsā ||
nirguna nilaja kubeṣa kapālī |akula ageha digambara byālī ||
kahahu kavan sukhu asa baru pāeṁ |bhala bhūlihu ṭhaga ke baurāeṁ ||
pañca kaheṁ sivaṁ satī bibāhī |puni avaḍeri marāenha tāhī ||
ఆయన వెళ్ళి దక్షుని కుమారులకు ఉపదేశం చేశాడు, వారు మళ్ళీ తమ ఇంటిని చూడటానికి రాలేదు. చిత్రకేతువు ఇల్లు ఆయన నాశనం చేశాడు, తరువాత హిరణ్యకశిపునికి కూడా అదే గతి పట్టింది. నారదుని బోధను వినే ఏ పురుషుడు లేదా స్త్రీ అయినా తప్పనిసరిగా తమ ఇళ్ళను విడిచి భిక్షాటన చేస్తారు. వాని మనసు మోసగించేది, శరీరంలో మాత్రం మంచివాడిగా కనిపిస్తాడు; ఇదే నేను వాని గురించి తెలుసుకున్నది. వాడు అందరినీ తనలా చేయాలని కోరుతాడు. వాని మాటలను నమ్మి, నీవు సహజంగానే ప్రపంచం పట్ల ఉదాసీనుడైన వానిని భర్తగా కోరుతున్నావు. గుణాలు లేనివాడు, సిగ్గులేనివాడు, చెత్త బట్టలు ధరించినవాడు, కపాలం ధరించేవాడు, కుటుంబం లేనివాడు, ఇల్లు లేనివాడు, నగ్నుడు, పాములతో కూడినవాడు. చెప్పు, ఇలాంటి భర్తను పొందడంలో ఏ సుఖం ఉంది? నీవు ఒక మోసగాడిచే మభ్యపెట్టబడి మంచిగానే తప్పుదారి పట్టావు. ఇతరుల ప్రోత్సాహంతో శివుడు సతీదేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు, తరువాత ఆమెను త్రోసిపుచ్చి చంపించాడు.
దోహా 79
अब सुख सोवत सोचु नहि भीख मागि भव खाहिं।सहज एकाकिन्ह के भवन कबहुँ कि नारि खटाहिं।।79।।
aba sukha sovata socu nahi bhīkha māgi bhava khāhiṁ |sahaja ekākinih̃ ke bhavana kabahũ ki nāri khaṭāhiṁ ||79||
ఇప్పుడు అతడు చింతలేకుండా సుఖంగా నిద్రపోతాడు, భిక్ష అడిగి జీవిస్తాడు. సహజంగా ఒంటరిగా ఉండేవారి ఇళ్ళలో స్త్రీలు ఎప్పటికైనా కలిసిపోవగలరా?
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता में यह खंड ‘संदेह-निवारण’ और ‘इष्ट-सिद्धि’ का पाठ माना जाता है: विशेषतः गुरु-वचन/संत-वचन में अडिग विश्वास, विवाह/गृहस्थ-कार्य में कल्याण, तथा तप-सम्बन्धी क्लेश का शमन। ‘इच्छित फल बिनु सिव अवराधे’ की भावना के अनुसार, शिव/हरि-स्मरण से साधक को मन की चंचलता और संशय से मुक्ति का फल बताया जाता है।
इस प्रसंग में साधक-परम्परा में प्रचलित संक्षिप्त सम्पुट ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम जप) या ‘ॐ नमः शिवाय’ (शिव-स्मरण) जोड़ा जाता है—विशेषकर उमा-तप और शिव के राम-नाम-जप वाले अंश के साथ; स्थान-परम्परा के अनुसार किसी एक का चयन किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
