Prakarana 8
सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा से संदेह-निवृत्ति’ का चरण। बालकाण्ड में कथा-भूमि तैयार होती है—सत्संग, गुरु-वचन, तप, और ‘नारद-वाक्य’ जैसी प्रेरक वाणी के द्वारा जीव का मन (अहं-शंका) से निकलकर ईश्वर-आश्रय में स्थिर होना सीखता है। प्रस्तुत खंड में गिरिजा का तप और शिव का राम-नाम-रति दिखाकर तुलसी ‘भक्ति-मार्ग’ को तप और विवेक से संयुक्त करते हैं: साधक का कलेश (क्लेश) ‘उपाय’ नहीं, ‘उपासना’ से मिटता है।
ଏହି ଖଣ୍ଡ ବାଳକାଣ୍ଡ ଭିତରେ ‘ଉମା-ତପ’ ଓ ‘ଶିବ-ରାମ-ଭକ୍ତି’କୁ ଏକେ ଧୁରାରେ ରଖେ। ରସ-ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଓ କରୁଣର ସଂଯୋଗ: ଉମାଙ୍କ କଠୋର ତପ (ଶାନ୍ତ), ମୈନାଙ୍କ ମାତୃ-ଚିନ୍ତା (କରୁଣ), ଓ ନାରଦ-ବଚନର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନିଶ୍ଚୟ (ବୀର/ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ପର୍ଶ)। ତୁଳସୀ ଏଠାରେ ଲୋକ-ଭାଷାର ସହଜ ବାକ୍ୟରେ ତପର ତତ୍ତ୍ୱ-ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନ୍ତି—“ତପବଲ ରଚଇ ପ୍ରପଞ୍ଚ ବିଧାତା” ପରି କଥନ ସାଧନାକୁ ସୃଷ୍ଟି-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଶକ୍ତି କରେ। ସହିତ ଶିବଙ୍କ ‘ରଘୁନାୟକ-ନାମ’ ଜପ ହେଉଛି ବୈଷ୍ଣବ-ଶୈବ ସମନ୍ୱୟର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସୂତ୍ର: ଶିବଙ୍କ ବୈରାଗ୍ୟ ‘ନିର୍ଗୁଣ’ ଦିଗକୁ ଝୁକେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ‘ସଗୁଣ’ କୃପାକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଏଭଳି ବାଳକାଣ୍ଡର ଏହି ଭାଗ ସାଧକଙ୍କୁ କହେ ଯେ ବିବାହ/ଗୃହସ୍ଥ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ-ସୋପାନ ହୋଇପାରେ, ଯଦି ଆଧାର ‘ଭଗବାନ-ସ୍ମରଣ’ ଓ ‘ଗୁରୁ/ସନ୍ତ-ବଚନ’ ହୁଏ।
Verses
ଚୌପାଈ 70.1-4
सुरसरि जल कृत बारुनि जाना।कबहुँ न संत करहिं तेहि पाना।।
सुरसरि मिलें सो पावन जैसें।ईस अनीसहि अंतरु तैसें।।
संभु सहज समरथ भगवाना।एहि बिबाहँ सब बिधि कल्याना।।
दुराराध्य पै अहहिं महेसू।आसुतोष पुनि किएँ कलेसू।।
जौं तपु करै कुमारि तुम्हारी।भाविउ मेटि सकहिं त्रिपुरारी।।
जद्यपि बर अनेक जग माहीं।एहि कहँ सिव तजि दूसर नाहीं।।
बर दायक प्रनतारति भंजन।कृपासिंधु सेवक मन रंजन।।
इच्छित फल बिनु सिव अवराधे।लहिअ न कोटि जोग जप साधें।।
surasari jala kṛta bāruṇi jānā |kabahũ na santa karahĩ tehi pānā ||
surasari milẽ so pāvana jaisẽ |īsa anīsahi antara taisẽ ||
sambhu sahaja samaratha bhagavānā |ehi bibāhã saba bidhi kalyānā ||
durārādhya pai ahahĩ mahesū |āsutoṣa puni kiẽ kalesū ||
jaũ tapu karai kumāri tumhārī |bhāviu meṭi sakahĩ tripurārī ||
jadyapi bara aneka jaga māhī̃ |ehi kahã siva taji dūsara nāhī̃ ||
bara dāyaka pranatārati bhanjana |kṛpāsindhu sevaka mana rañjana ||
icchita phala binu siva avarādhe |lahia na koṭi joga japa sādhẽ ||
ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଯେଉଁ ମଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ ତାହା ଜାଣିଓ, ସନ୍ତମାନେ କେବେ ତାହା ପାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସେହି ମଦ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରେ ମିଶିଲେ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ; ଈଶ୍ୱର ଓ ଅନୀଶଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ପାର୍ଥକ୍ୟ। ଶମ୍ଭୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ; ଏହି ବିବାହରେ ସବୁଦିଗରୁ କଲ୍ୟାଣ। ମହେଶ ବାସ୍ତବରେ ଦୁରାରାଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ନିମନ୍ତେ କଷ୍ଟ ସହ୍ୟ କଲେ ସେ ଶୀଘ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ତୁମର କନ୍ୟା ଯଦି ତପସ୍ୟା କରେ, ତ୍ରିପୁରାରି ତାହାର ନିୟତିରେ ଲିଖିତକୁ ମଧ୍ୟ ଲିଭାଇ ଦେଇପାରନ୍ତି। ଯଦିଓ ଜଗତରେ ଅନେକ ବର ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାହା ନିମନ୍ତେ ଶିବ ବିନା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାଁନ୍ତି। ସେ ବରଦାତା, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶକାରୀ, କରୁଣାର ସାଗର, ଏବଂ ସେବକଙ୍କ ମନର ଆନନ୍ଦ। ଶିବଙ୍କୁ ଅରାଧନା ନକରି, କୋଟି ଯୋଗ ଓ ଜପ ସାଧନ କରିବାରୁ ମଧ୍ୟ କାଙ୍କ୍ଷିତ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଦୋହା 70
अस कहि नारद सुमिरि हरि गिरिजहि दीन्हि असीस।होइहि यह कल्यान अब संसय तजहु गिरीस।।70।।
asa kahi nārada sumiri hari girijahi dīnhi asīsa |hoihi yaha kalyāna aba saṃsaya tajahu girīsa ||70||
ଏପରି କହି ନାରଦ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଗିରିଜାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ତାପରେ ପର୍ବତପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ଏହି ବିବାହରେ କଲ୍ୟାଣ ହେବ, ଏବେ ସନ୍ଦେହ ତ୍ୟାଗ କର।
ଚୌପାଈ 71.1-4
कहि अस ब्रह्मभवन मुनि गयऊ।आगिल चरित सुनहु जस भयऊ।।
पतिहि एकांत पाइ कह मैना।नाथ न मैं समुझे मुनि बैना।।
जौं घरु बरु कुलु होइ अनूपा।करिअ बिबाहु सुता अनुरुपा।।
न त कन्या बरु रहउ कुआरी।कंत उमा मम प्रानपिआरी।।
जौं न मिलहि बरु गिरिजहि जोगू।गिरि जड़ सहज कहिहि सबु लोगू।।
सोइ बिचारि पति करेहु बिबाहू।जेहिं न बहोरि होइ उर दाहू।।
अस कहि परि चरन धरि सीसा।बोले सहित सनेह गिरीसा।।
बरु पावक प्रगटै ससि माहीं।नारद बचनु अन्यथा नाहीं।।
kahi asa brahmabhavana muni gayau.āgila carita sunahu jasa bhayau..
patihi ekānta pāi kaha mainā.nātha na maiṁ samujhe muni bainā..
jauṁ gharu baru kulu hoi anūpā.kari-a bibāhu sutā anurūpā..
na ta kanyā baru rahau kuārī.kaṁta umā mama prāṇa-piārī..
jauṁ na milahi baru girijahi jogū.giri jaṛ sahaja kahihi sabu logū..
soi bicāri pati karehu bibāhū.jehiṁ na bahori hoi ura dāhū..
asa kahi pari carana dhari sīsā.bole sahita saneha girīsā..
baru pāvaka pragaṭai sasi māhīṁ.nārada bacanu anyathā nāhīṁ..
ଏଇ କହି ମୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭବନକୁ ଗଲେ। ଏବେ ଶୁଣ ତାହା ପରେ କଣ ହେଲା। ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତ ପାଇ ମୈନା କହିଲେ: ନାଥ, ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ କଥା ବୁଝିପାରିଲି ନାହିଁ। ଯଦି ବର, କୁଳ ଓ ବଂଶ ଅନୁପମ ହୁଏ, ତେବେ କନ୍ୟା ଅନୁରୂପ ବର ସହ ବିବାହ କରାନ୍ତୁ। ନଚେତ କନ୍ୟା କୁଆରୀ ରହୁକ। ନାଥ, ଉମା ମୋର ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ। ଯଦି ଗିରିଜା ଯୋଗ୍ୟ ବର ମିଳେ ନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଲୋକ କହିବେ ଯେ ପର୍ବତ ସ୍ୱଭାବତଃ ଜଡ଼। ତାହା ବିଚାରି, ନାଥ, ଏପରି ବିବାହ କରନ୍ତୁ ଯେଉଁଥିରେ ପରେ ହୃଦୟରେ ଦାହ ନ ହୁଏ। ଏମିତି କହି ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ରଖି ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଆଉ ପର୍ବତପତି ସ୍ନେହରେ କଥା କହିଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଅଗ୍ନି ବାହାରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ନାରଦଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଦୋହା 71
प्रिया सोचु परिहरहु सबु सुमिरहु श्रीभगवान।पारबतिहि निरमयउ जेहिं सोइ करिहि कल्यान।।71।।
Priyā socu pariharahu sabu sumirahu Śrī-Bhagavāna.Pārabatihi niramayu jehiṁ soi karihi kalyāna ||71||
ପ୍ରିୟା, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ପରିହାର କର ଏବଂ ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର। ଯିଏ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସେହିଙ୍କ ତାଙ୍କର କଲ୍ୟାଣ କରିବେ।
ଚୌପାଈ 72.1-4
अब जौ तुम्हहि सुता पर नेहू।तौ अस जाइ सिखावन देहू।।
करै सो तपु जेहिं मिलहिं महेसू।आन उपायँ न मिटहि कलेसू।।
नारद बचन सगर्भ सहेतू।सुंदर सब गुन निधि बृषकेतू।।
अस बिचारि तुम्ह तजहु असंका।सबहि भाँति संकरु अकलंका।।
सुनि पति बचन हरषि मन माहीं।गई तुरत उठि गिरिजा पाहीं।।
उमहि बिलोकि नयन भरे बारी।सहित सनेह गोद बैठारी।।
बारहिं बार लेति उर लाई।गदगद कंठ न कछु कहि जाई।।
जगत मातु सर्बग्य भवानी।मातु सुखद बोलीं मृदु बानी।।
aba jau tumhahi sutā para nehū.tau asa jāi sikhāvana dehū..
karai so tapu jehiṁ milahiṁ mahesū.āna upāyaṁ na miṭahi kalesū..
nārada bacana sa-garbha sa-hetū.sundara saba guna-nidhi bṛṣaketū..
asa bicāri tuma tajahu asaṅkā.sabahi bhāṁti saṅkaru a-kalaṅkā..
suni pati bacana haraṣi mana māhīṁ.gaī turata uṭhi girijā pāhīṁ..
umahi biloki nayana bhare bārī.sahita saneha goda baiṭhārī..
bārahiṁ bāra leti ura lāī.gadagada kaṇṭha na kachu kahi jāī..
jagata mātu sarbagya bhavānī.mātu-sukhad bolīṁ mṛdu bānī..
ଏବେ ଯଦି ତୁମର କନ୍ୟା ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଅଛି, ତେବେ ଯାଇ ତାହାକୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଅ। ସେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରେ ଯାହାଦ୍ୱାରା ମହେଶଙ୍କୁ ଲାଭ କରିପାରେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ତାହାର କ୍ଲେଶ ଦୂର ହେବ ନାହିଁ। ନାରଦଙ୍କ ବଚନ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ; ବୃଷଧ୍ୱଜ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର। ଏହିପରି ବିଚାର କରି ତୁମେ ସନ୍ଦେହ ତ୍ୟାଗ କର; ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଶଙ୍କର ନିଷ୍କଳଙ୍କ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ତାହାର ମନରେ ଆନନ୍ଦ ହେଲା, ଏବଂ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଉଠି ଗିରିଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଉମାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାହାର ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ସ୍ନେହର ସହ କୋଳରେ ବସାଇଲେ। ବାରବାର ତାହାକୁ ବୁକୁରେ ଜଡ଼ାଇ ଧରିଲେ; ତାହାର କଣ୍ଠ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଜଗତର ମାତା, ସର୍ବଜ୍ଞ ଭବାନୀ, ମାତୃସୁଖଦାୟୀ କୋମଳ ବାଣୀରେ କହିଲେ।
ଦୋହା 72
सुनहि मातु मैं दीख अस सपन सुनावउँ तोहि।सुंदर गौर सुबिप्रबर अस उपदेसेउ मोहि।।72।।
sunahi mātu maiṁ dīkha asa sapana sunāvaũ tohi |sundara gaura subiprabara asa upadeseu mohi ||72||
ଶୁଣ ମା, ମୁଁ ଏପରି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲି, ତାହା ତୁମକୁ କହିବି। ଜଣେ ସୁଦର୍ଶନ, ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
ଚୌପାଈ 73.1-4
करहि जाइ तपु सैलकुमारी।नारद कहा सो सत्य बिचारी।।
मातु पितहि पुनि यह मत भावा।तपु सुखप्रद दुख दोष नसावा।।
तपबल रचइ प्रपंच बिधाता।तपबल बिष्नु सकल जग त्राता।।
तपबल संभु करहिं संघारा।तपबल सेषु धरइ महिभारा।।
तप अधार सब सृष्टि भवानी।करहि जाइ तपु अस जियँ जानी।।
सुनत बचन बिसमित महतारी।सपन सुनायउ गिरिहि हँकारी।।
मातु पितुहि बहुबिधि समुझाई।चलीं उमा तप हित हरषाई।।
प्रिय परिवार पिता अरु माता।भए बिकल मुख आव न बाता।।
karahi jāi tapu saila-kumārī |nārada kahā so satya bicārī ||
mātu pitahi puni yaha mata bhāvā |tapu sukhaprada dukha doṣa nasāvā ||
tapabala racai prapañca bidhātā |tapabala biṣṇu sakala jaga trātā ||
tapabala saṁbhu karahiṁ saṅghārā |tapabala seṣu dharai mahi-bhārā ||
tapa adhāra saba sṛṣṭi bhavānī |karahi jāi tapu asa jiyã jānī ||
sunata bacana bisamita mahatārī |sapana sunāyau girihi hãkārī ||
mātu pituhī bahubidhi samujhāī |calī̃ umā tapa hita haraṣāī ||
priya parivāra pitā aru mātā |bhae bikala mukha āva na bātā ||
ଯାଅ ପର୍ବତକନ୍ୟା, ତପସ୍ୟା କର; ନାରଦ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତାହା ସତ୍ୟ ବୋଲି ବିଚାର କର। ଏହି ପରାମର୍ଶ ତାଙ୍କ ମାତା-ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲା, କାରଣ ତପସ୍ୟା ସୁଖ ଦିଏ ଓ ଦୁଃଖ ଓ ପାପ ନଷ୍ଟ କରେ। ତପର ବଳରେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରପଞ୍ଚ ରଚନା କରନ୍ତି; ତପର ବଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ତପର ବଳରେ ଶମ୍ଭୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ତପର ବଳରେ ଶେଷ ପୃଥିବୀର ଭାର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଭବାନୀ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତପର ଆଧାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ମନରେ ଏହା ଜାଣି ଯାଅ ତପସ୍ୟା କର। ଏହି କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ମାତା ବିସ୍ମିତ ହେଲେ, ଏବଂ ପର୍ବତରାଜଙ୍କୁ ଡାକି ସ୍ୱପ୍ନ ଶୁଣାଇଲେ। ମାତା-ପିତାଙ୍କୁ ନାନାଭାବେ ବୁଝାଇ ଉମା ତପସ୍ୟା ନିମିତ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପରିବାର, ପିତା ଓ ମାତା ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ କୌଣସି କଥା ବାହାରିଲା ନାହିଁ।
ଦୋହା 73
बेदसिरा मुनि आइ तब सबहि कहा समुझाइ।पारबती महिमा सुनत रहे प्रबोधहि पाइ।।73।।
bedasirā muni āi taba sabahi kahā samujhāi |pārabatī mahimā sunata rahe prabodhahi pāi ||73||
ତେବେ ବେଦଶିରା ମୁନି ଆସି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁ ବୁଝାଇ କହିଲେ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣି ସେମାନେ ପ୍ରବୋଧ ପାଇ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ।
ଚୌପାଈ 74.1-4
उर धरि उमा प्रानपति चरना।जाइ बिपिन लागीं तपु करना।।
अति सुकुमार न तनु तप जोगू।पति पद सुमिरि तजेउ सबु भोगू।।
नित नव चरन उपज अनुरागा।बिसरी देह तपहिं मनु लागा।।
संबत सहस मूल फल खाए।सागु खाइ सत बरष गवाँए।।
कछु दिन भोजनु बारि बतासा।किए कठिन कछु दिन उपबासा।।
बेल पाती महि परइ सुखाई।तीनि सहस संबत सोई खाई।।
पुनि परिहरे सुखानेउ परना।उमहि नाम तब भयउ अपरना।।
देखि उमहि तप खीन सरीरा।ब्रह्मगिरा भै गगन गभीरा।।
ura dhari umā prāṇapati caranā |jāi bipina lāgīṁ tapu karanā ||
ati sukumāra na tanu tapa jogū |pati pada sumiri tajeu sabu bhogū ||
nita nava carana upaja anurāgā |bisarī deha tapahiṁ manu lāgā ||
saṁbata sahasa mūla phala khāe |sāgu khāi sata baraṣa gavāṁe ||
kachu dina bhojanu bāri batāsā |kie kaṭhina kachu dina upabāsā ||
bela pātī mahi parai sukhāī |tīni sahasa saṁbata soī khāī ||
puni parihare sukhāneu paranā |umahi nāma taba bhayu aparnā ||
dekhi umahi tapa khīna sarīrā |brahma-girā bhai gagana gabhīrā ||
ହୃଦୟରେ ଧରି ଉମା ପ୍ରାଣପତିଙ୍କ ଚରଣ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଅତି ସୁକୁମାର ତାଙ୍କ ଦେହ, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ପତିଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି ସବୁ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ନୂତନ ଅନୁରାଗ ଉପଜିଲା, ଦେହ ବିସ୍ମୃତ ହେଲା, ମନ ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଲା। ସହସ୍ର ବର୍ଷ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇଲେ, ଶାଗ ଖାଇ ଶତ ବର୍ଷ କଟାଇଲେ। କିଛି ଦିନ ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଥିଲା ତାଙ୍କ ଭୋଜନ, କିଛି ଦିନ କଠୋର ଉପବାସ କଲେ। ବେଲ ଗଛର ପତ୍ର ମାଟିରେ ଶୁଖି ପଡ଼ିଲେ ତାହା ଖାଇଲେ, ତିନି ସହସ୍ର ବର୍ଷ ସେହି ଖାଇ କଟାଇଲେ। ତାପରେ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତଦନନ୍ତର ଉମାଙ୍କ ନାମ ହେଲା ଅପର୍ଣ୍ଣା। ତପସ୍ୟାରେ ଉମାଙ୍କ ଦେହ କ୍ଷୀଣ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀ ଆକାଶରେ ଧ୍ୱନିତ ହେଲା।
ଦୋହା 74
भयउ मनोरथ सुफल तव सुनु गिरिजाकुमारि।परिहरु दुसह कलेस सब अब मिलिहहिं त्रिपुरारि।।74।।
bhayu manoratha suphala tava sunu girijā-kumāri |pariharu dusaha kalesa saba aba milihahiṁ tripurāri ||74||
ଶୁଣ ଗିରିଜାକୁମାରୀ, ତୋର ମନୋରଥ ସଫଳ ହୋଇଛି। ଏବେ ସମସ୍ତ ଦୁଃସହ କ୍ଲେଶ ପରିହାର କର, କାରଣ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ତ୍ରିପୁରାରିଙ୍କ ସହ ମିଳିତ ହେବ।
ଚୌପାଈ 75.1-4
अस तपु काहुँ न कीन्ह भवानी।भउ अनेक धीर मुनि ग्यानी।।
अब उर धरहु ब्रह्म बर बानी।सत्य सदा संतत सुचि जानी।।
आवै पिता बोलावन जबहीं।हठ परिहरि घर जाएहु तबहीं।।
मिलहिं तुम्हहि जब सप्त रिषीसा।जानेहु तब प्रमान बागीसा।।
सुनत गिरा बिधि गगन बखानी।पुलक गात गिरिजा हरषानी।।
उमा चरित सुंदर मैं गावा।सुनहु संभु कर चरित सुहावा।।
जब तें सती जाइ तनु त्यागा।तब सें सिव मन भयउ बिरागा।।
जपहिं सदा रघुनायक नामा।जहँ तहँ सुनहिं राम गुन ग्रामा।।
asa tapu kāhum̐ na kīnha bhavānī |bhau aneka dhīra muni gyānī ||
aba ura dharahu brahma bara bānī |satya sadā santata suci jānī ||
āvai pitā bolāvana jaba hīṁ |haṭha parihari ghara jāehu taba hīṁ ||
milahiṁ tumhahi jaba sapta riṣīsā |jānehu taba pramāna bāgīsā ||
sunata girā bidhi gagana bakhānī |pulaka gāta girijā haraṣānī ||
umā carita sundara maiṁ gāvā |sunahu sambhu kara carita suhāvā ||
jaba tēṁ satī jāi tanu tyāgā |taba sēṁ siva mana bhayu birāgā ||
japahiṁ sadā raghunāyaka nāmā |jahām̐ tahām̐ sunahiṁ rāma guna grāmā ||
ଏପରି ତପସ୍ୟ କେହି କରିନାହିଁ, ହେ ଭବାନୀ। ଅନେକ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ ମୁନି ଓ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ବାଣୀ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର। ଏହା ସତ୍ୟ, ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଚିରନ୍ତନ ବୋଲି ଜାଣ। ଯେବେ ତୋର ପିତା ଡାକିବାକୁ ଆସିବେ, ସେବେ ଏଗୁଆ ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି ତାଙ୍କ ସହ ଘରକୁ ଯା। ଯେବେ ସାତଜଣ ଋଷି ତୋର ସହ ମିଳିତ ହେବେ, ସେବେ ବାକ୍ର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଏହି ବାଣୀ ପ୍ରମାଣିତ ବୋଲି ଜାଣ। ଆକାଶରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣି ଗିରିଜା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ଜନ୍ମିଲା। ମୁଁ ଉମାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଚରିତ ଗାଇଛି, ଏବେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମନୋରମ ଚରିତ ଶୁଣ। ଯେବେ ସତୀ ଯାଇ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେବେଠାରୁ ଶିବଙ୍କ ମନ ବୈରାଗ୍ୟ ହେଲା। ସେ ସଦା ରଘୁନାଥଙ୍କ ନାମ ଜପ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ଗୁଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣନ୍ତି।
ଦୋହା 75
चिदानन्द सुखधाम सिव बिगत मोह मद काम।बिचरहिं महि धरि हृदयँ हरि सकल लोक अभिराम।।75।।
cidānanda sukhadhāma siva bigata moha mada kāma |bicarahiṃ mahi dhari hṛdayã hari sakala loka abhirāma ||75||
ଶିବ ଚିଦାନନ୍ଦମୟ, ସୁଖର ଧାମ, ମୋହ, ମଦ ଓ କାମରୁ ମୁକ୍ତ; ସେ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ହୃଦୟରେ ହରିଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି, ଯିଏ ସକଳ ଲୋକକୁ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
ଚୌପାଈ 76.1-4
कतहुँ मुनिन्ह उपदेसहिं ग्याना।कतहुँ राम गुन करहिं बखाना।।
जदपि अकाम तदपि भगवाना।भगत बिरह दुख दुखित सुजाना।।
एहि बिधि गयउ कालु बहु बीती।नित नै होइ राम पद प्रीती।।
नैमु प्रेमु संकर कर देखा।अबिचल हृदयँ भगति कै रेखा।।
प्रगटै रामु कृतग्य कृपाला।रूप सील निधि तेज बिसाला।।
बहु प्रकार संकरहि सराहा।तुम्ह बिनु अस ब्रतु को निरबाहा।।
बहुबिधि राम सिवहि समुझावा।पारबती कर जन्मु सुनावा।।
अति पुनीत गिरिजा कै करनी।बिस्तर सहित कृपानिधि बरनी।।
katahum̐ muninh upadesahiṁ gyānā.katahum̐ rāma guna karahiṁ bakhānā..
jadapi akāma tadapi bhagavānā.bhagata biraha dukha dukhita sujānā..
ehi bidhi gayau kālu bahu bītī.nita nai hoi rāma pada prītī..
naimu premu saṅkara kara dekhā.abical hṛdayam̐ bhagati kai rekhā..
pragaṭai rāmu kṛtagya kṛpālā.rūpa sīla nidhi teja bisālā..
bahu prakāra saṅkarahi sarāhā.tumha binu asa bratu ko nirabāhā..
bahubidhi rāma sivahi samujhāvā.pārabatī kara janmu sunāvā..
ati punīta girijā kai karanī.bistara sahita kṛpānidhi baranī..
କୋଉଠି ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, କୋଉଠି ରାମଙ୍କ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଯଦ୍ୟପି ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ, ତଥାପି ଭଗବାନ ସର୍ବଜ୍ଞ ହୋଇ ଭକ୍ତର ବିରହ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ବହୁ ସମୟ ବିତିଗଲା, ପ୍ରତିଦିନ ରାମଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରେମ ନୂତନ ହେଉଛି। ରାମ ଦେଖିଲେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିୟମ ଓ ପ୍ରେମ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଚଞ୍ଚଳ ଭକ୍ତିର ରେଖା। ପ୍ରକଟ ହେଲେ ରାମ, କୃତଜ୍ଞ ଓ କୃପାଳୁ, ରୂପ ଶୀଳର ନିଧି, ବିଶାଳ ତେଜସ୍ୱୀ। ବହୁ ପ୍ରକାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ, ତୁମ ବିନା ଏମିତି ବ୍ରତ କିଏ ପାଳନ କରିବ? ବହୁବିଧରେ ରାମ ଶିବଙ୍କୁ ବୁଝାଇ କହିଲେ, ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ଶୁଣାଇଲେ। କୃପାନିଧି ବିସ୍ତାର ସହକାରେ ଗିରିଜାଙ୍କ ଅତି ପବିତ୍ର କର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
ଦୋହା 76
अब बिनती मम सुनेहु सिव जौं मो पर निज नेहु।जाइ बिबाहहु सैलजहि यह मोहि मागें देहु।।76।।
aba binatī mama sunehu siva jauṃ mo para nija nehu |jāi bibāhahu sailajahi yaha mohi māgeṃ dehu ||76||
ଏବେ ମୋର ଅନୁନୟ ଶୁଣ ଶିବ, ଯଦି ମୋ ପ୍ରତି ତୋର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ନେହ ଅଛି। ଯାଇ ପର୍ବତକନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କର, ଆଉ ଏହା ମୋର ପ୍ରାର୍ଥନା ରୂପେ ଦେ।
ଚୌପାଈ 77.1-4
कह सिव जदपि उचित अस नाहीं।नाथ बचन पुनि मेटि न जाहीं।।
सिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा।परम धरमु यह नाथ हमारा।।
मातु पिता गुर प्रभु कै बानी।बिनहिं बिचार करिअ सुभ जानी।।
तुम्ह सब भाँति परम हितकारी।अग्या सिर पर नाथ तुम्हारी।।
प्रभु तोषेउ सुनि संकर बचना।भक्ति बिबेक धर्म जुत रचना।।
कह प्रभु हर तुम्हार पन रहेऊ।अब उर राखेहु जो हम कहेऊ।।
अंतरधान भए अस भाषी।संकर सोइ मूरति उर राखी।।
तबहिं सप्तरिषि सिव पहिं आए।बोले प्रभु अति बचन सुहाए।।
kaha siva jadapi ucita asa nāhīṃ |nātha bacana puni meṭi na jāhīṃ ||
sira dhari āyasu kari'a tumhārā |parama dharamu yaha nātha hamārā ||
mātu pitā guru prabhu kai bānī |binahiṃ bicāra kari'a subha jānī ||
tumha saba bhā̃ti parama hitakārī |agyā sira para nātha tumhārī ||
prabhu toṣeu suni saṃkara bacanā |bhakti bibeka dharma juta racanā ||
kaha prabhu hara tumhāra pana raheū |aba ura rākhehu jo hama kaheū ||
antaradhāna bhae asa bhāṣī |saṃkara soi mūrati ura rākhī ||
tabahiṃ saptariṣi siva pahiṃ āe |bole prabhu ati bacana suhāe ||
ଶିବ କହିଲେ, "ଯଦ୍ୟପି ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ପ୍ରଭୁ, ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମସ୍ତକରେ ଧରିବି, ଏହା ଆମର ପରମ ଧର୍ମ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ମାତା, ପିତା, ଗୁରୁ ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବାକ୍ୟ ବିଚାର ନକରି ମଙ୍ଗଳଜନକ ଜାଣି ମାନିବାକୁ ହୁଏ। ଆପଣ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଆମର ପରମ ହିତକାରୀ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମୋର ମସ୍ତକରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ।" ଶଙ୍କରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ପ୍ରଭୁ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, ଯାହା ଭକ୍ତି, ବିବେକ ଓ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, "ହେ ହର, ତୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷିତ ହେଲା। ଏବେ ମୁଁ ଯାହା କହିଲି ତାହା ହୃଦୟରେ ରଖ।" ଏହିପରି କହି ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଏବଂ ଶଙ୍କର ସେହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ହୃଦୟରେ ରଖିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଶିବଙ୍କ ପାଖରେ ଆସିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
ଦୋହା 77
पारबती पहिं जाइ तुम्ह प्रेम परिच्छा लेहु।गिरिहि प्रेरि पठएहु भवन दूरि करेहु संदेहु।।77।।
pārabatī pahiṁ jāi tumh prema paricchā lehu |giri-hi preri paṭhaehu bhavana dūri karehu saṁdehu ||77||
ତୁମ୍ବେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ପରୀକ୍ଷା କର; ତାପରେ ତାଙ୍କ ପିତା ପର୍ବତରାଜଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଗୃହକୁ ପଠାଇବାକୁ କୁହ, ଏବଂ ଏହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।
ଚୌପାଈ 78.1-4
रिषिन्ह गौरि देखी तहँ कैसी।मूरतिमंत तपस्या जैसी।।
बोले मुनि सुनु सैलकुमारी।करहु कवन कारन तपु भारी।।
केहि अवराधहु का तुम्ह चहहू।हम सन सत्य मरमु किन कहहू।।
कहत बचत मनु अति सकुचाई।हँसिहहु सुनि हमारि जड़ताई।।
मनु हठ परा न सुनइ सिखावा।चहत बारि पर भीति उठावा।।
नारद कहा सत्य सोइ जाना।बिनु पंखन्ह हम चहहिं उड़ाना।।
देखहु मुनि अबिबेकु हमारा।चाहिअ सदा सिवहि भरतारा।।
ṛṣi-nhi gauri dekhī tahã kaisī |mūratimaṁta tapasya jaisī ||
bole muni sunu saila-kumārī |karahu kavan kārana tapu bhārī ||
kehi avarādha-hu kā tumha cahahū |hama sana satya maramu kina kahahū ||
kahata bacata manu ati sakucāī |hãsihahu suni hamāri jaṛatāī ||
manu haṭha parā na sunai sikhāvā |cahata bāri para bhīti uṭhāvā ||
nārada kahā satya soi jānā |binu paṁkhanha hama cahahĩ uṛānā ||
dekhahu muni abibeku hamārā |cāhia sadā sivahi bharatārā ||
ଋଷିଗଣ ସେଠାରେ ଗୌରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତପସ୍ୟାର ମୂର୍ତ୍ତ ରୂପ ପରି। ମୁନିମାନେ କହିଲେ: ଶୁଣ ଗିରିକନ୍ୟା, କଣ କାରଣରୁ ତୁମେ ଏମିତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଛ? କାହାକୁ ଉପାସନା କର, କଣ ଚାହୁଁ? ଆମକୁ ସତ୍ୟ ରହସ୍ୟ କୁହ। ସେ କହିଲେ: କହିବାକୁ ମନ ଅତି ଲଜ୍ଜା ପାଏ, ମୋର ନିର୍ବୁଦ୍ଧିତା ଶୁଣି ତୁମେ ହସିବ। ମନ ଜିଦରେ ପଡ଼ି ଉପଦେଶ ଶୁଣେନି, ଜଳ ଉପରେ ପ୍ରାଚୀର ଉଠାଇବାକୁ ଚାହେଁ। ନାରଦ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିଛି, ମୁଁ ପକ୍ଷ ବିନା ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦେଖ ମୁନିଗଣ, ମୋର ଅବିବେକ, ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ୱାମୀ ରୂପେ ଚାହେଁ।
ଦୋହା 78
सुनत बचन बिहसे रिषय गिरिसंभव तब देह।नारद कर उपदेसु सुनि कहहु बसेउ किसु गेह।।78।।
sunata bacana bihase riṣaya girisambhava taba deha |nārada kara upadesu suni kahahu baseu kisu geha ||78||
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ହସି କହିଲେ: ତୋର ଦେହ ପର୍ବତରୁ ଜାତ। କୁହ, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି କିଏ ନିଜ ଘରେ ଟିକି ରହିଛି?
ଚୌପାଈ 79.1-4
दच्छसुतन्ह उपदेसेन्हि जाई।तिन्ह फिरि भवनु न देखा आई।।
चित्रकेतु कर घरु उन घाला।कनककसिपु कर पुनि अस हाला।।
नारद सिख जे सुनहिं नर नारी।अवसि होहिं तजि भवनु भिखारी।।
मन कपटी तन सज्जन चीन्हा।आपु सरिस सबही चह कीन्हा।।
तेहि कें बचन मानि बिस्वासा।तुम्ह चाहहु पति सहज उदासा।।
निर्गुन निलज कुबेष कपाली।अकुल अगेह दिगंबर ब्याली।।
कहहु कवन सुखु अस बरु पाएँ।भल भूलिहु ठग के बौराएँ।।
पंच कहें सिवँ सती बिबाही।पुनि अवडेरि मराएन्हि ताही।।
dakccha-sutanha upadesenha jāī |tinh phiri bhavanu na dekhā āī ||
citraketu kara gharu una ghālā |kanaka-kasipu kara puni asa hālā ||
nārada sikha je sunahiṁ nara-nārī |avasi hohiṁ taji bhavanu bhikhārī ||
mana kapaṭī tana sajjana cīnhā |āpu sarisa sabahī caha kīnhā ||
tehi keṁ bacana māni bisvāsā |tumha cāhahu pati sahaja udāsā ||
nirguna nilaja kubeṣa kapālī |akula ageha digambara byālī ||
kahahu kavan sukhu asa baru pāeṁ |bhala bhūlihu ṭhaga ke baurāeṁ ||
pañca kaheṁ sivaṁ satī bibāhī |puni avaḍeri marāenha tāhī ||
ସେ ଯାଇ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଆଉ କେବେ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କ ଗୃହ ସେ ନଷ୍ଟ କଲେ, ଏବଂ ପରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସେହି ଅବସ୍ଥା ହେଲା। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବା ନାରୀ ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ଭିକ୍ଷୁକ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମନ କପଟୀ, କିନ୍ତୁ ଦେହରେ ସଜ୍ଜନ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ପରି କରିବାକୁ ଚାହୁଁ। ତାଙ୍କ କଥା ମାନି ବିଶ୍ୱାସ କରି, ତୁମ୍ଭେ ଏବେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଉଦାସୀନ ଜଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଚାହୁଁଛ। ନିର୍ଗୁଣ, ନିର୍ଲଜ୍ଜ, କୁବେଶ, କପାଳଧାରୀ, କୁଳହୀନ, ଗୃହହୀନ, ଦିଗମ୍ବର, ସର୍ପବେଷ୍ଟିତ। କୁହ, ଏପରି ସ୍ୱାମୀ ପାଇ କଣ ସୁଖ ଅଛି? ତୁମ୍ଭେ ଠଗର ଦ୍ୱାରା ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଭଲଭାବରେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଛ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥାରେ ଶିବ ସତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ଏବଂ ପରେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମାରିଦେଲେ।
ଦୋହା 79
अब सुख सोवत सोचु नहि भीख मागि भव खाहिं।सहज एकाकिन्ह के भवन कबहुँ कि नारि खटाहिं।।79।।
aba sukha sovata socu nahi bhīkha māgi bhava khāhiṁ |sahaja ekākinih̃ ke bhavana kabahũ ki nāri khaṭāhiṁ ||79||
ଏବେ ସେ ସୁଖରେ ଶୋଇ, କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ, ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ। ଯିଏ ସ୍ୱଭାବତଃ ଏକାକୀ ରହେ, ତାହାଙ୍କ ଘରେ ନାରୀମାନେ କେବେ କି ଟିକି ରହିପାରିବେ?
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता में यह खंड ‘संदेह-निवारण’ और ‘इष्ट-सिद्धि’ का पाठ माना जाता है: विशेषतः गुरु-वचन/संत-वचन में अडिग विश्वास, विवाह/गृहस्थ-कार्य में कल्याण, तथा तप-सम्बन्धी क्लेश का शमन। ‘इच्छित फल बिनु सिव अवराधे’ की भावना के अनुसार, शिव/हरि-स्मरण से साधक को मन की चंचलता और संशय से मुक्ति का फल बताया जाता है।
इस प्रसंग में साधक-परम्परा में प्रचलित संक्षिप्त सम्पुट ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम जप) या ‘ॐ नमः शिवाय’ (शिव-स्मरण) जोड़ा जाता है—विशेषकर उमा-तप और शिव के राम-नाम-जप वाले अंश के साथ; स्थान-परम्परा के अनुसार किसी एक का चयन किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
