Adhyaya 16: The Son’s Counsel on Renunciation and the Anasuya–Mandavya Episode: The Suspension of Sunrise and the Power of Pativrata

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादो नाम पञ्चदशोऽध्यायः । षोडशोऽध्यायः पितावाच कथितं मे त्वया वत्स संसारस्य व्यवस्थितम् । स्वरूपमतीहेयस्य घटीयन्त्रवदव्ययम् ॥

ఇట్లు శ్రీమార్కండేయ పురాణంలో ‘తండ్రి-కొడుకు సంభాషణ’ అనే పదిహేనవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది. పదహారవ అధ్యాయం. తండ్రి పలికెను—ప్రియ కుమారా, నీవు నాకు సంసారపు క్రమబద్ధ ప్రవృత్తిని—దాని స్వరూపం, దాటలేనిది, నిరంతరం, జలఘడియ యంత్రంలా—వివరించావు।

Verse 2

तदेवमेतदखिलं मयावगतमीदृशम् । किं मया वद कर्तव्यमेवस्मिन् व्यवस्थिते ॥

ఇప్పుడు ఇవన్నీ యథావిధిగా నేను గ్రహించాను. వ్యవస్థ ఇలా ఉన్నప్పుడు, నేను ఏమి చేయాలి? అది నాకు చెప్పండి।

Verse 3

पुत्र उवाच यदि मद्वचनं तात श्रद्धधास्यविशङ्कितः । तत् परित्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थपरो भव ॥

పుత్రుడు అన్నాడు—తండ్రీ, నా మాటలను సందేహం లేక నమ్మితే, గృహస్థాశ్రమాన్ని విడిచి వానప్రస్థధర్మంలో భక్తుడవు.

Verse 4

तम् अनुष्ठाय विधिवद् विहायाग्निपरिग्रहम् । आत्मन्यात्मानमाधाय निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ॥

ఆ నియమాన్ని సమ్యక్గా ఆచరించి, యజ్ఞాగ్నుల సంరక్షణను విడిచి, ఆత్మను ఆత్మలోనే నిలుపు; ద్వంద్వాతీతుడై, అపరిగ్రహుడవు.

Verse 5

एकान्तराशी वश्यात्मा भव भिक्षुरतन्द्रितः । तत्र योगापरो भूत्वा बाह्यस्पर्शविवर्जितः ॥

ఏకాంతంలో భోజనం చేయి, ఆత్మసంయమంతో ఉండు; శ్రమించే భిక్షాటనశీలుడవు. అక్కడ యోగనిష్ఠతో, బాహ్యస్పర్శలు-సంసర్గాలను వదలి నిలుచు.

Verse 6

ततः प्राप्स्यति तं योगं दुःशसंयोगभेषजम् । मुक्तिहेतुमनौपम्यमनाक्ख्येयमसङ्गिनम् । यत्संयोगान्न ते योगो भूयो भूतैर्भविष्यति ॥

అప్పుడు నీవు ఆ యోగాన్ని పొందుతావు—దుఃసహ సంసర్గానికి (దుఃఖసంయోగానికి) ఔషధం. అదే మోక్షహేతువు: అతులం, అనిర్వచనీయం, అసంగం. దాని యోగంతో మళ్లీ దేహధారులతో నీకు ఏ ‘యోగ’ (బంధం) ఉండదు.

Verse 7

पितावाच वत्स योगं ममाचक्ष्व मुक्तिहेतुमतः परम् । येन भूतैः पुनर्भूतो नेदृगः खमवाप्नुयाम् ॥

తండ్రి అన్నాడు—ప్రియ కుమారా, మోక్షానికి పరమ కారణమైన ఆ యోగాన్ని నాకు బోధించు; దాని వల్ల నేను ప్రాణులలో మళ్లీ జన్మించినా ఈ భవ-ఆకాశంలో అటువంటి దుఃఖాన్ని పొందకూడదు.

Verse 8

यत्रासक्तिपरस्यात्मा मम संसारबन्धनैः । नैति योगमयोगोऽपि तं योगमधुना वद ॥

ఇప్పుడు నాకు ఆ యోగాన్ని చెప్పండి; అందులో నా ఆత్మ వైరాగ్యనిష్ఠగా ఉండి సంసారబంధాలచే బద్ధమవదు—అక్కడ ‘అయోగం’ కూడా మరొక ‘యోగం’గా మారి బంధకారణం కాదని।

Verse 9

संसारादित्यतापार्तिविप्लुष्यद्देहमांससम् । ब्रह्मज्ञानाम्बुशीतॆन सिञ्च मां वाक्यवारिणा ॥

సంసారసూర్యుని దహించే తాపంతో నా శరీరం, మనస్సు కాలిపోతున్నాయి; చిందుతూ క్షీణిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి. మీ వాక్యవృష్టిచే బ్రహ్మజ్ఞానమనే శీతల జలాన్ని నాపై చల్లండి।

Verse 10

अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम् । स्ववाक्यामृतपानेन मां जीवय पुनर्मृतम् ॥

అజ్ఞానమనే నల్ల సర్పం నన్ను కరిచింది; దాని విషబాధతో నేను నలుగుతున్నాను. మృతప్రాయుడైన నన్ను మీ వాక్యామృతం త్రాగింపజేసి పునర్జీవింపండి।

Verse 11

पुत्रदारगृहक्षेत्रममत्वनिगडार्दितम् । मां मोचयेष्टसद्भावविज्ञानोद्घाटनैस्त्वरन् ॥

కుమారుడు, భార్య, ఇల్లు, భూమి—ఇవన్నీ ‘నాది’ అనే బంధపాశాలతో నేను బాధపడుతున్నాను. తత్త్వజ్ఞానాన్ని, కోరిన పరమశ్రేయస్సును వెల్లడించి త్వరగా నన్ను విముక్తం చేయండి।

Verse 12

पुत्र उवाच शृणु तात यथा योगो दत्तात्रेयेण धीमता । अलर्काय पुरा प्रोक्तः सम्यक् पृष्टेन विस्तरात् ॥

కుమారుడు అన్నాడు—తండ్రీ, వినండి: జ్ఞాని దత్తాత్రేయుడు పూర్వకాలంలో సమ్యక్‌గా ప్రశ్నించబడినప్పుడు అలర్కునికి యోగాన్ని విస్తారంగా ఉపదేశించిన విధాన్ని।

Verse 13

पितोवाच दत्तात्रेयः सुतः कस्य कथं वा योगमुक्तवान् । कश्चालर्को महाभागो यो यौगं परिपृष्टवान् ॥

తండ్రి అన్నాడు— దత్తాత్రేయుడు ఎవరి కుమారుడు? యోగమార్గం ద్వారా ఆయన మోక్షాన్ని ఎలా పొందాడు? అలాగే యోగం గురించి ప్రశ్నించిన ఆ భాగ్యవంతుడు అలర్కుడు ఎవరు?

Verse 14

पुत्र उवाच कौशिको ब्राह्मणः कश्चित् प्रतिष्ठानेऽभवत् पुरे । सोऽन्यजन्मकृतैः पापैः कुष्ठरोगातुरोऽभवत् ॥

కుమారుడు అన్నాడు— ప్రతిష్ఠాన నగరంలో కౌశికుడు అనే ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. పూర్వజన్మలో చేసిన పాపాల కారణంగా అతడు కుష్ఠురోగంతో బాధపడాడు.

Verse 15

तं तथा व्याधितं भार्या पतिं देवमिवार्च्चयत् । पादाभ्यङ्गाङ्गसंवाह-स्त्रानाच्छादनभोजनैः ॥

అతడు రోగగ్రస్తుడైనా, అతని భార్య భర్తను దేవునిలా గౌరవించింది— పాదాలు మర్దన చేసి, అవయవాలను రుద్ది, స్నానం చేయించి, వస్త్రాలు ధరింపజేసి, భోజనం పెట్టింది.

Verse 16

श्लेष्म-मूत्र-पुरीषासृक्-प्रवाहक्षालनॆन च । रहश्चैवोपचारॆण प्रियसम्भाषणॆन च ॥

మరియు కఫం, మూత్రం, మలం, రక్తం వంటి స్రావాలను కడిగి; అంతరంగంగా సేవ చేసి; స్నేహపూర్వక వాక్యాలతో ఎల్లప్పుడూ అతనితో మాట్లాడేది.

Verse 17

स तया पूज्यमानोऽपि सदातीव विनीतया । अतीव तीव्रकोपत्वान्निर्भर्त्सयति निष्ठुरः ॥

అంత వినయవంతురాలైన ఆమె అతనిని ఎంతో గౌరవించినప్పటికీ, అతడు అత్యంత ఉగ్రకోపంతో క్రూరుడై, ఆమెను నిత్యం కఠిన వాక్యాలతో దూషించేవాడు.

Verse 18

तथापि प्रणता भार्या तममन्यत दैवतम् । तं तथाप्यतिबीभत्सं सर्वश्रेष्ठममन्यत ॥

అలాగే ఆ పతివ్రత అతనినే తన దేవుడిగా భావించింది; అతడు అత్యంత అసహ్యకరుడైనా, ఆమె అతనినే అందరిలో శ్రేష్ఠుడిగా ఎంచుకుంది.

Verse 19

अचङ्क्रमणशोलोऽपि स कदाचिद् द्विजोत्तमः । प्राह भार्यां नयस्वेति त्वं मां तस्या निवेशनम् ॥

నడవలేని స్థితిలో ఉన్నప్పటికీ ఆ ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడు ఒకసారి తన భార్యతో ఇలా అన్నాడు— “నన్ను తీసుకొని వెళ్లు; ఆమె నివాసానికి నన్ను నడిపించు.”

Verse 20

या सा वेश्या मया दृष्टा राजमार्गे गृहोषिता । तां मां प्रापय धर्मज्ञे ! सैव मे हृदि वर्तते ॥

“రాజమార్గం పక్కన ఉన్న ఇంటిలో నివసిస్తున్న ఆ వేశ్యను నేను చూశాను— ఓ ధర్మజ్ఞా! నన్ను ఆమె వద్దకు తీసుకెళ్లు; ఆమె ఒక్కతే నా హృదయంలో నివసిస్తోంది.”

Verse 21

दृष्टा सूर्योदये बाला रात्रिश्चेयमुपागता । दर्शनानन्तरं सा मे हृदयान्नापसर्पति ॥

“సూర్యోదయ సమయంలో నేను ఆ యువతిని చూశాను; ఇప్పుడు ఈ రాత్రి వచ్చింది. ఆమెను చూసినప్పటి నుంచి ఆమె నా హృదయం నుంచి వెళ్లడం లేదు.”

Verse 22

यदि सा चारुसर्वाङ्गी पीनश्रोणिपयोधरा । नोपगूहति तन्वङ्गी तन्मां द्रक्ष्यसि वै मृतम् ॥

“ఆ సన్నని అవయవాలున్న, సర్వాంగసుందరి, పుష్టమైన నితంబాలు మరియు స్తనాలు కలిగిన స్త్రీ నన్ను ఆలింగనం చేయకపోతే, నీవు నిశ్చయంగా నన్ను మృతుడిగా చూస్తావు.”

Verse 23

वामः कामो मनुष्याणां बहुभिः प्रार्थ्यते च सा । ममाशक्तिश्च गमने सङ्कुलं प्रतिभाति मे ॥

మనుష్యులలో కోరిక చంచలమైనది; ఆ స్త్రీని అనేకులు కోరుతారు. కానీ నాకు వెళ్లే శక్తి లేదు; ఈ ప్రయాణం నాకు కఠినంగా, అడ్డంకులతో నిండిన గందరగోళంగా కనిపిస్తోంది.

Verse 24

तत् तदा वचनं श्रुत्वा भर्तुः कामातुरस्य सा । तत्पत्नी सत्कुलोत्पन्ना महाभागा पतिव्रता ॥

కామంతో బాధపడుతున్న తన భర్త మాటలు విని, సద్గోత్రజన్మ, సౌభాగ్యవతి, పతివ్రత అయిన ఆమె భర్తకు ప్రియమైనదాన్ని చేయడానికి సిద్ధపడింది.

Verse 25

गागं परिकरं बद्ध्वा शुल्कमादाय चाधिकम् । स्कन्धे भर्तारमादाय जगाम मृदुगामिनी ॥

అవసరమైన సామాన్లు కట్టుకొని, పారితోషికం మరియు అదనమూ తీసుకొని, భర్తను భుజంపై ఎత్తుకొని ఆమె బయలుదేరింది—మృదుగమని ఆమె.

Verse 26

निशि मेघास्तृते व्योम्नि चलद्विद्युत्प्रदर्शिते । राजमार्गे प्रियं भर्तुश्चिकीर्षन्ती द्विजाङ्गना ॥

రాత్రి, మేఘావృత ఆకాశం చలించే మెరుపుల వెలుగుతో ప్రకాశించగా, భర్తకు ప్రియమైనదాన్ని చేయాలని కోరుతూ ఆ బ్రాహ్మణి రాజమార్గంలో నడిచింది.

Verse 27

पथि शूले तथा प्रोतं चौरं यौरशङ्कया । माण्डव्यमतिदुःखार्तमन्धकारेऽथ स द्विजः ॥

దారిలోని చీకటిలో ఆ బ్రాహ్మణుడు కౌశికుడు, అనుమానంతో దొంగగా భావించి శూలంపై గుచ్చబడిన మాండవ్యుణ్ని చూశాడు; అతడు తీవ్రమైన వేదనతో బాధపడుతున్నాడు.

Verse 28

पत्नीस्कन्धे समारूढश्चालयामास कौशिकः । पादावमर्षणात् क्रुद्धो माण्डव्यस्तमुवाच ह ॥

భార్య భుజంపై ఎక్కిన కౌశికుడు అతనిని తోసివేశాడు. పాదాఘాతంతో కోపించిన మాండవ్యుడు అతనితో పలికాడు.

Verse 29

येनाहमेवमत्यर्थं दुःखितश्चालितः पदाः । दशां कष्टामनुप्राप्तः स पापात्मा नराधमः ॥

ఎవడైతే నన్ను—అత్యంత బాధితుడైన ఈ దయనీయ స్థితిలో—పాదాలతో కొట్టాడో, వాడు పాపాత్ముడు, నరాధముడు!

Verse 30

सूर्योदयेऽवशः प्राणैर्विमोक्ष्यति न संशयः । भास्करालोकनादेव स विनाशमवाप्स्यति ॥

సూర్యోదయ సమయంలో వాడు అసహాయంగా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు—సందేహం లేదు. సూర్యకాంతిని కేవలం చూసినంత మాత్రాన నాశనమవుతాడు.

Verse 31

तस्य भार्याततः श्रुत्वा तं शापमतिदारुणम् । प्रोवाच व्यथिता सूर्यो नैवोदयमुपैष्यति ॥

అప్పుడు అతని భార్య ఆ అత్యంత భయంకరమైన శాపవాక్యాన్ని విని కలతచెంది ఇలా చెప్పింది—“సూర్యుడు అసలు ఉదయించడు.”

Verse 32

ततः सूर्योदयाभावादभवत् सन्तता निशा । बहून्यहः प्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः ॥

తర్వాత సూర్యోదయం జరగకపోవడంతో రాత్రి నిరంతరంగా కొనసాగింది. అనేక రోజుల పాటు దేవతలు భయానికి లోనయ్యారు.

Verse 33

निःस्वाध्यायवषट्कार-स्वधास्वाहाविवर्जितम् । कथं नु खल्विदं सर्वं न गच्छेत् संक्षयं जगत् ॥

ఈ సమస్త లోకం స్వాధ్యాయము (వేదాధ్యయనం) మరియు వషట్, స్వధా, స్వాహా వంటి యజ్ఞాహ్వానాలు లేకుండా ఉంటే, అది ఎలా నశించదు?

Verse 34

अहोरात्रव्यवस्थाया विना मासर्तुसंक्षयः । तत्संक्षयान्न त्वयने ज्ञायेते दक्षिणोत्तरे ॥

పగలు-రాత్రి, నెలలు మరియు ఋతువుల క్రమబద్ధమైన వ్యవస్థ లేకపోతే అవి కూలిపోతాయి; అవి కూలితే దక్షిణాయనము, ఉత్తరాయనము అనే రెండు అయనాలు కూడా తెలియవు.

Verse 35

विना चायनविज्ञानात् कालः संवत्सरः कुतः । संवत्सरं विना नान्यत् कालज्ञानं प्रवर्तते ॥

అయనాల జ్ఞానం లేకపోతే ‘సంవత్సరం’ అనే కాలమానం ఎలా ఏర్పడుతుంది? సంవత్సరం లేకుండా కాలజ్ఞానం మరే విధంగా సరిగా కొనసాగదు.

Verse 36

पतिव्रताया वचसा नोद्गच्छति दिवाकरः । सूर्योदयṃ विना नैव स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥

పతివ్రత స్త్రీ వాక్యము (ఆజ్ఞ) వల్ల సూర్యుడు ఉదయించడు; సూర్యోదయం లేకపోతే స్నానం, దానం మొదలైన కర్మలు చేయలేము.

Verse 37

नाग्नेर्विहरणञ्चैव क्रात्वभावश्च लक्ष्यते । नैवाप्ययनमस्माकं विना होमेन जायते ॥

అగ్నியின் ‘గతి’ (క్రియాశీలత) మరియు యజ్ఞస్థితి కూడా కర్మకాండపై ఆధారపడినట్లు కనిపిస్తుంది; అలాగే హోమం లేకుండా మన అయన-ప్రవృత్తి కూడా కలుగదు.

Verse 38

वयमाप्यायिता मर्त्यैर्यज्ञभागैर्यथोचितैः । वृष्ट्या ताननुगृह्णीमो मर्त्यान् शस्यादिसिद्धये ॥

యజ్ఞంలో నియత భాగాలను మనుష్యులు మాకు సమర్పించి మమ్మల్ని పోషిస్తారు; మేము వర్షం ద్వారా వారిని అనుగ్రహించి, ధాన్యశస్యాదులు సఫలమగునట్లు చేస్తాము।

Verse 39

निष्पादितास्वोषधीषु मर्त्या यज्ञैर्यजन्ति नः । तेषां वयं प्रयच्छामः कामान् यज्ञादिपूजिताः ॥

ఔషధులు మరియు ఉత్పత్తి వెలువడినప్పుడు మర్త్యులు యజ్ఞాలతో మమ్మల్ని ఆరాధిస్తారు; యజ్ఞాదులతో గౌరవింపబడిన మేము వారికి అభీష్ట ఫలాలను ప్రసాదిస్తాము।

Verse 40

अधो हि वर्षाम वयं मर्त्याश्चोर्ध्वप्रवर्षिणः । तोयवर्षेण हि वयं हविर्वर्षेण मानवाः ॥

మేము క్రిందికి వర్షాన్ని కురిపిస్తాము; మర్త్యులు పైకి ‘వర్షం’ కురిపిస్తారు. మేము జలవర్షంతో, మనుష్యులు హవిస్ ఆహుతుల వర్షంతో అలా చేస్తారు।

Verse 41

ये नास्माकं प्रयच्छन्ति नित्यनैमित्तकीः क्रियाः । क्रतुभागं दुरात्मानः स्वयञ्चाश्नन्ति लोलुपाः ॥

మాకు నిత్య-నైమిత్తిక కర్మలలో విధిగా సమర్పించవలసిన భాగాన్ని సమర్పించని వారు—ఆ దుష్ట లోభులు యజ్ఞభాగాన్ని తమకే భోగిస్తారు।

Verse 42

विनाशाय वयं तेषां तोयसूर्याग्निमारुतान् । क्षितिञ्च सन्दूषयामः पापानामपकारिणाम् ॥

ఆ పాపులు, పరపీడకులు నశించుటకై మేము వారి నీరు, సూర్యుడు, అగ్ని, వాయువు—అలాగే భూమిని కూడా—వికారపరచి దూషితం చేస్తాము।

Verse 43

दुष्टतोयादिभोगेन तेषां दुष्कृतकर्मिणाम् । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते मरणाय सुदारुणाः ॥

అశుద్ధ జలము మొదలైనవి సేవించుటవలన పాపకర్మలు చేయువారు మరణమునకు దారితీసే భయంకర ఆపదలచే బాధింపబడుదురు।

Verse 44

ये त्वस्मान् प्रीणयित्वा तु भुञ्जते शेषमात्मना । तेषां पुण्यान् वयं लोकान् विदधाम महात्मनाम् ॥

కాని ఎవరు ముందుగా మమ్మును తృప్తిపరచి, తరువాత మిగిలినదాన్ని తామే స్వీకరిస్తారో—ఆ మహాత్ములకు మేము పుణ్యలోకాలను ప్రసాదించుదుము।

Verse 45

तन्नास्ति सर्वमेवैतद्विनैषां व्युष्टिसंस्थितम् । कथं नु दिनसर्गः स्यादन्योऽन्यमवदन्सुराः ॥

వారు ప్రాతఃకాల స్థాపన చేయకపోతే ఇవన్నీ నిలవవు; అట్లయితే దినోత్పత్తి ఎలా?—అని దేవతలు పరస్పరం పలికిరి।

Verse 46

तेषामेव समेतानां यज्ञव्युच्छित्तिशङ्किनाम् । देवानां वचनं श्रुत्वा प्राह देवः प्रजापतिः ॥

యజ్ఞనాశ భయముతో ఆ దేవతలు సమవేశమై, వారి మాటలు వినబడినప్పుడు, దేవుడు ప్రజాపతి పలికెను।

Verse 47

तेजः परं तेजसैव तपसा च तपस्तथा । प्रशाम्यतेऽमरास्तस्माच्छृणुध्वं वचनं मम ॥

హే అమరులారా, పరమ తేజస్సు తేజస్సుతోనే శమించును, తపస్సు తపస్సుతోనే; కావున నా వచనము వినుడి।

Verse 48

पतिव्रतायाः माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकरः । तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा ॥

పతివ్రత మహిమచేత సూర్యుడు ఉదయించడు; అతని అనుదయమువలన మానవులకు (మీకూ) మహా హాని కలుగుతుంది.

Verse 49

तस्मात् पतिव्रतामत्रेरनुभूयां तपस्विनीम् । प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया ॥

కాబట్టి సూర్యోదయాన్ని కోరుతూ, అత్రి మహర్షి యొక్క తపస్విని పతివ్రత భార్య అనసూయ వద్దకు వెళ్లి ఆమెను ప్రసన్నం చేయండి.

Verse 50

पुत्र उवाच तैः सा प्रसादिता गत्वा प्रोह्येष्टं व्रियतामिति । अयाचन्त दिनं देवाः भवत्विति यथा पुरा ॥

కుమారుడు చెప్పెను—వారిచే ప్రసన్నమైన ఆమె వెళ్లి, ‘ఉద్దేశించిన కర్మ పూర్తికావుగాక’ అని చెప్పింది. అప్పుడు దేవతలు వేడుకున్నారు—‘మునుపటిలా పగలు కలుగుగాక.’

Verse 51

अनसूयोवाच पतिव्रतायाः माहात्म्यं न हीयेत कथंत्विति । सम्मान्य तस्मात् तां साध्वीमहमः स्त्रक्ष्याम्यहं सुराः ॥

అనసూయ చెప్పింది—‘పతివ్రత మహిమ ఎలా తగ్గగలదు?’ కాబట్టి, ఓ దేవతలారా, ఆ సతీమణిని గౌరవించి నేను పగలును సృష్టిస్తాను.

Verse 52

यथा पुनरहोरात्र-संस्थानमुपजायते । यथा च तस्याः स्वपतिर् न साध्व्या नाशमेṣ्यति ॥

దినరాత్రుల వ్యవస్థ మళ్లీ ఏర్పడునట్లు, మరియు ఆ సతీమణి కారణంగా ఆమె భర్త నాశనానికి గురికాకుండా—ఇది నిర్ధారించబడాలి.

Verse 53

पुत्र उवाच एवमुक्त्वा सुरां तस्याः गत्वा सा मन्दिरं शुभा । उवाच कुशलं पृष्टा धर्मं भर्तुस्तथात्मनः ॥

పుత్రుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పి ఆ శుభస్త్రీ అనసూయ గృహానికి వెళ్లింది. కుశలప్రశ్న చేయగా, తన భర్త ధర్మమును మరియు తన ధర్మాచరణను వివరించింది.

Verse 54

अनसूयोवाच कच्चिन्नन्दसि कल्याणि स्वभर्तुर्मुखदर्शनात् । कच्चिच्चाखिलदेवेभ्यो मन्यसेऽभ्यधिकं पतिम् ॥

అనసూయ చెప్పింది—ఓ శుభే, నీ భర్త ముఖాన్ని చూసి నీవు ఆనందిస్తున్నావా? మరియు సమస్త దేవతలకన్నా నీ భర్తనే శ్రేష్ఠుడిగా భావిస్తున్నావా?

Verse 55

भर्तृशुश्रूषणादेव मया प्राप्तं महत्फलम् । सर्वकामफलावाप्त्या प्रत्यूहाः परिवर्तिताः ॥

కేవలం భర్తసేవ ద్వారానే నేను మహత్తర ఫలాన్ని పొందాను; సమస్త కోరికల ఫలాలు లభించడంతో విఘ్నాలు తొలగిపోయాయి.

Verse 56

पञ्चर्णानि मनुष्येण साध्वि ! देयानि सर्वदा । तथात्मवर्णधर्मेण कर्तव्यो धनसंचयः ॥

ఓ సాధ్వీ, మనిషి ఎల్లప్పుడూ పంచఋణాలను తీర్చాలి; అలాగే తన వర్ణధర్మానికి అనుగుణంగా ధనాన్ని సమీకరించాలి.

Verse 57

प्राप्तश्चार्थस्ततः पात्रे विनियोज्यो विधानतः । सत्यार्जव-तपो-दानैर्दयायुक्तो भवेत् सदा ॥

ఏ ధనం లభిస్తే, దానిని తరువాత నియమానుసారం యోగ్యులకు కేటాయించాలి. ఎల్లప్పుడూ సత్యం, సరళత, తపస్సు, దానం, కరుణతో యుక్తుడై ఉండాలి.

Verse 58

क्रियाश्च शास्त्रनिर्दिष्टा रागद्वेषविवर्जिताः । कर्तव्या अन्वहं श्रद्धा-पुरस्कारेण शक्तितः ॥

శాస్త్రోక్త కర్మలను రాగద్వేషరహితంగా, శ్రద్ధను ముందుంచి, యథాశక్తి ప్రతిదినం ఆచరించాలి।

Verse 59

स्वजातिविहितानेव लोकानाप्नोति मानवः । क्लेशेन महता साध्वि ! प्राजापत्यादिकान् क्रमात् ॥

మనిషి తన జాతి/వర్ణానికి నియమితమైన లోకాలను మాత్రమే పొందుతాడు; ఓ సాధ్వీ, మహా ప్రయత్నంతో క్రమంగా ప్రాజాపత్యాది లోకాలను చేరుతాడు।

Verse 60

स्त्रियस्त्वेवं समस्तस्य नरैर्दुःखार्जितस्य वै । पुण्यस्यार्धापहारिण्यः पतिशुश्रूषयैव हि ॥

ఇలా స్త్రీలు పురుషులు కష్టపడి సంపాదించిన పుణ్యంలోని సగభాగాన్ని—కేవలం పతిసేవ ద్వారానే—నిశ్చయంగా పొందుతారు।

Verse 61

नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न श्राद्धं नाप्युपोषितम् । भर्तृशुश्रूषयैवैतान् लोकानीष्टान् व्रजन्ति हि ॥

స్త్రీలకు ప్రత్యేక యజ్ఞం లేదు, శ్రాద్ధం లేదు, (స్వతంత్రంగా) వ్రతమూ లేదు; కేవలం పతిసేవ ద్వారానే వారు కావలసిన లోకాలకు వెళ్తారు।

Verse 62

तस्मात् साध्वि ! महाभागे ! पतिशुश्रूषणं प्रति । त्वया मतिः सदा कार्या यतो भर्ता परा गतिः ॥

కాబట్టి ఓ సాధ్వీ, ఓ సుభగే, నీవు ఎల్లప్పుడూ పతిసేవలో మనస్సును నిలిపి ఉంచు; ఎందుకంటే నీకు భర్తే పరమ శరణం, పరమ గతి।

Verse 63

यद्देवेभ्यो यच्च पित्रागतेभ्यः कुर्याद्भर्ताभ्यर्च्चनं सत्क्रियातः । तस्याप्यर्धं केवलानन्यचित्ता नारी भुङ्क्ते भर्तृशुश्रूषयैव ॥

భర్త దేవతలకూ పితృదేవతలకూ చేసే ఏ పూజా విధికర్మలయినా, ఏకాగ్రంగా విచలితం కాని స్త్రీ కేవలం భర్తసేవచేతనే ఆ పుణ్యఫలంలో సగం పొందుతుంది।

Verse 64

पुत्र उवाच तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपूज्य तथादरात् । प्रत्युवाचात्रिपत्नीं तामनसूयामिदं वचः ॥

పుత్రుడు అన్నాడు—ఆమె మాటలు విని, గౌరవంతో ఆమెను సత్కరించి, అతడు అత్రి భార్య అనసూయను ఉద్దేశించి ఈ మాటలతో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు।

Verse 65

धन्यास्म्यनुगृहीतास्मि देवैश्चाप्यवलोकिता । यन्मे प्रकृतिकल्याणि ! श्रद्धां वर्धयसे पुनः ॥

నేను ధన్యుడను, కృతార్థుడను, దేవతలచేత కూడా గౌరవింపబడినవాడను—ఎందుకంటే, స్వభావతః శుభమయినవాడవు నీవు, నా శ్రద్ధను మరల పెంపొందిస్తున్నావు।

Verse 66

जानाम्येतन्न नारीणां काचित् पतिसमा गतिः । तत्प्रीतिश्चोपकाराय इह लोके परत्र च ॥

ఇది నేను తెలుసుకున్నాను—స్త్రీలకు భర్తతో సమానమైన గతి/ఆశ్రయం లేదు; అతనిని ప్రసన్నం చేయడం ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ మంగళకరం।

Verse 67

पतिप्रसादादिह च प्रेत्य चैव यशस्विनि । नारी सुखमवाप्नोति नार्या भर्ता हि देवता ॥

హే కీర్తిమంతుడా, భర్త అనుగ్రహంతో—ఇహలోకంలోనూ మరణానంతరమూ—స్త్రీ సుఖాన్ని పొందుతుంది; ఎందుకంటే భర్తే నిజంగా భార్యకు దేవుడు।

Verse 68

सा त्वं ब्रूहि महाभागे ! प्राप्तायाः मम मन्दिरम् । आर्यायाः यन्मया कार्यं तथाऽऽर्येणापि वा शुभे ॥

అందుచేత, హే భద్రే, నాకు చెప్పుము—నీవు నా ఇంటికి వచ్చినందున—ఉత్తమ అతిథికి నేను ఏ విధంగా సత్కారం చేయవలెను? మరియు హే శుభే, నీవు కూడా ఏమి చేయుట యుక్తము?

Verse 69

अनसूयोवाच एते देवाः सहेन्द्रेण मामुपागम्य दुःखिताः । त्वद्वाख्यापास्तसत्कर्मदिननक्तनिरूपणाः ॥

అనసూయ చెప్పెను—ఇంద్రునితో కూడిన ఈ దేవతలు దుఃఖార్తులై నా వద్దకు వచ్చిరి; యథావిధి కర్మాచారములు విసర్జింపబడినవి, మరియు నీకు చెప్పినట్లే పగలు-రాత్రి నియమము అస్తవ్యస్తమైయున్నది।

Verse 70

याचन्तेऽहर्निशासंस्थां यथावदविखण्डिताम् । अहं तदर्थमायाता शृणु चैतद्वचो मम ॥

వారు పగలు-రాత్రుల యొక్క యథోచితమైన, అవిచ్ఛిన్నమైన వ్యవస్థను కోరుచున్నారు. ఆ ప్రయోజనార్థమే నేను వచ్చితిని; నా ఈ మాటలను వినుము.

Verse 71

दिनाभावात् समस्तानामभावो यागकर्मणाम् । तदभावात् सुराः पुष्टिं नोपयान्ति तपस्विनि ॥

హే తపస్వినీ, పగలు లేకపోవుటవలన సమస్త యజ్ఞకర్మలు నిలిచిపోతాయి; అవి నిలిచినచో దేవతలు పుష్టి/బలమును పొందరు.

Verse 72

अह्नश्चैव समुच्छेदादुच्छेदः सर्वकर्मणाम् । तदुच्छेदादनावृष्ट्या जगदुच्छेदमेष्यति ॥

నిజముగా, పగలు ఛేదింపబడినచో సమస్త కర్మములు ఛేదింపబడును; ఆ నిలుపుదలవలన వర్షాభావం కలిగి, లోకము వినాశమార్గమునకు సాగును.

Verse 73

तत् त्वमिच्छसि चेदेतत् जगदुद्धर्तुमापदः । प्रसीद साध्वि ! लोकानां पूर्ववद्धर्ततां रविः ॥

నీవు ఇదే కోరుకుంటే—అంటే లోకాన్ని విపత్తు నుండి రక్షించాలనుకుంటే—హే సద్గుణవతి దేవీ, ప్రసన్నమవు. సూర్యుడు పూర్వవలె లోకాలను ధారించుగాక.

Verse 74

ब्राह्मण्युवाच माण्डव्येन महाभागे ! शप्तो भर्ता ममेश्वरः । सूर्योदये विनाशं त्वं प्राप्ससीत्यतिमन्युनाः ॥

బ్రాహ్మణీ చెప్పింది—హే ఆర్య దేవీ! నా ప్రభువు, నా భర్త, మాండవ్యుడు మహా కోపంతో శపించాడు—“సూర్యోదయ సమయంలో నీవు నాశనాన్ని పొందుతావు” అని.

Verse 75

अनसूयोवाच यदि वा रोचते भद्रे ! ततस्त्वद्वचनादहम् । करोमि पूर्ववद्देहं भर्तारञ्च नवं तव ॥

అనసూయ చెప్పింది—హే భద్రే! ఇది నీకు ఇష్టమైతే, నీ మాట ప్రకారం నీ దేహాన్ని పూర్వవలె పునఃస్థాపిస్తాను—మరియు నీకు కొత్త భర్తను కూడా ప్రసాదిస్తాను.

Verse 76

मया हि सर्वथा स्त्रीणां माहात्म्यं वरवर्णिनि । पतिव्रतानामाराध्यमिति संमानयामि ते ॥

ఎందుకంటే, హే గౌరవర్ణే! నేను స్త్రీల మహాత్మ్యాన్ని అన్ని విధాలా గౌరవిస్తాను; పతివ్రత స్త్రీల భక్తిని పూజనీయం అని భావిస్తాను.

Verse 77

पुत्र उवाच तथेत्युक्ते तया सूर्यमाजुहाव तपस्विनी । अनसूयार्घ्यमुद्यम्य दशरात्रे तदा निशि ॥

కుమారుడు చెప్పాడు—ఆమె ‘తథాస్తు’ అని అనగానే, ఆ తపస్విని సూర్యుని ఆహ్వానించింది; తరువాత దశరాత్రి కాలంలో రాత్రివేళ అనసూయ అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించింది.

Verse 78

ततो विवस्वान् भगवान् फुल्लपद्मारुणाकृतिः । शैलराजानमुदयमारुरोहो रुमण्डलः ॥

అనంతరం ప్రభాతవేళ పర్వతరాజుని మీద, పూర్తిగా వికసించిన పద్మంలా అరుణవర్ణ రూపముగల, విశాల మండలధారి భగవాన్ వివస్వాన్ (సూర్యుడు) ఉదయించాడు।

Verse 79

समनन्तरमेवास्या भर्ता प्राणैर्व्ययुज्यत । पपत च महीपृष्ठे पतन्तं जगृहे च सा ॥

అనంతరం వెంటనే ఆమె భర్త ప్రాణాల నుండి విడిపోయాడు; అతడు భూమితలంపై పడిపోయాడు, పడుతుండగా ఆమె అతనిని పట్టుకుంది।

Verse 80

अनसूयोवाच न विषादस्त्वया भद्रे ! कर्तव्यः पश्य मे बलम् । पतिशुश्रूषयावाप्तं तपसः किं चिरेण ते ॥

అనసూయ చెప్పింది—హే భద్రే, నిరాశపడకుము; నా ప్రభావాన్ని చూడు. భర్తసేవాభక్తి ద్వారా ఈ సామర్థ్యం లభిస్తే, దీర్ఘ తపస్సు ఎందుకు అవసరం?

Verse 81

यथा भर्तृसमं नान्यमपश्यं पुरुषं क्वचित् । रूपतः शीलतो बुद्ध्या वाङ्माधुर्य्यादिभूषणैः ॥

నేను ఎక్కడా ఎప్పుడూ నా భర్తకు సమానమైన పురుషుణ్ణి చూడలేదు—రూపంలో కాదు, స్వభావంలో కాదు, బుద్ధిలో కాదు, మధురవాక్యాది అలంకారాలలో కూడా కాదు।

Verse 82

तेन सत्येन विप्रो 'यं व्याधिमुक्तः पुनर्युवा । प्राप्नोतु जीवितं भार्यासहायः शरदां शतम् ॥

ఈ సత్యబలంతో ఈ బ్రాహ్మణుడు రోగముక్తుడై మళ్లీ యౌవనవంతుడగుగాక; మరియు సహధర్మిణి భార్యతో కలిసి శత శరదులు (పూర్తి ఆయువు) జీవించుగాక।

Verse 83

यथा भर्तृसमं नान्यमहं पश्यामि दैवतम् । तेन सत्येन विप्रोऽयं पुनर्जीवत्वनामयः ॥

నా భర్తకు సమానమైన దేవుడు ఎవరూ నాకు కనిపించడు; ఆ సత్యబలంతో ఈ బ్రాహ్మణుడు రోగరహితుడై మళ్లీ జీవించుగాక.

Verse 84

कर्मणा मनसा वाचा भर्तुराराधनं प्रति । यथा ममोद्यमो नित्यं तथायं जीवतां द्विजः ॥

కర్మతో, మనసుతో, వాక్తో నా ప్రయత్నం ఎల్లప్పుడూ భర్త పూజా-సేవకే అంకితం; అలాగే ఈ బ్రాహ్మణుడూ జీవించుగాక.

Verse 85

पुत्र उवाच ततो विप्रः समुत्तस्थौ व्याधिमुक्तः पुनर्युवा । स्वभाभिर्भासयन् वेश्म वृन्दारक इवाजरः ॥

కుమారుడు అన్నాడు—అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు లేచి నిలబడ్డాడు; రోగరహితుడై, మళ్లీ యౌవనవంతుడై, తన తేజస్సుతో గృహాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ, జరారహిత దివ్యసత్త్వంలా కనిపించాడు.

Verse 86

ततोऽपतत् पुष्पवृष्टिर्देववाद्यादिनिस्वनः । लेभिरे च मुदं देवा अनसूयामथाब्रुवन् ॥

అప్పుడు దివ్య వాద్యాల నాదంతో కూడిన పుష్పవర్షం కురిసింది. దేవతలు ఆనందంతో నిండిపోయి అనసూయను ఉద్దేశించి పలికారు.

Verse 87

देवा ऊचुः वरं वृणीष्व कल्याणि देवकार्यं महत् कृतम् । त्वया यस्मात् ततो देवा वरदास्ते तपस्विनि ॥

దేవతలు అన్నారు—హే భద్రే, వరం కోరుకో. నీవు దేవతల కోసం మహత్తర కార్యాన్ని సాధించావు; అందువల్ల, హే తపస్వినీ, మేము నీకు వరప్రదాతలమై ఉన్నాము.

Verse 88

अनसूयोवाच यदि देवाः प्रसन्ना मे पितामहपुरोगमाः । वरदा वरयोग्या च यद्यहं भवतां मता ॥

అనసూయ చెప్పింది—పితామహుడు బ్రహ్మ నేతృత్వంలోని దేవతలు నాపై ప్రసన్నులై ఉంటే, మీరు నన్ను వరం స్వీకరించుటకు యోగ్యురాలిగా భావిస్తే, మరియు మీరు వరదాతలైతే…

Verse 89

तद्यान्तु मम पुत्रत्वं ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराः । योगञ्च प्राप्नुयां भर्तृसहिता क्लेशमुक्तये ॥

అప్పుడు బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు నా కుమారులుగా కావాలి; మరియు నేను నా భర్తతో కలిసి దుఃఖనివృత్తి కొరకు మోక్షయోగాన్ని పొందాలి।

Verse 90

एवमस्त्विति तां देवा ब्रह्म-विष्णु-शिवादयः । प्रोक्त्वा जग्मुर्यथान्यायमनुमान्य तपस्विनीम् ॥

దేవతలు—బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు మరియు ఇతరులు—“తథాస్తు” అని అన్నారు. అలా చెప్పి ఆ తపస్వినిని పూజించి, యథాక్రమంగా వారు వెళ్లిపోయారు।