Shloka 13

Adhyaya 16 — The Son’s Counsel on Renunciation and the Anasuya–Mandavya Episode: The Suspension of Sunrise and the Power of Pativrata

Sanskrit

पितोवाच दत्तात्रेयः सुतः कस्य कथं वा योगमुक्तवान् । कश्चालर्को महाभागो यो यौगं परिपृष्टवान् ॥

Transliteration

pitovāca dattātreyaḥ sutaḥ kasya kathaṃ vā yogamuktavān / kaścālarko mahābhāgo yo yaugaṃ paripṛṣṭavān

Translation

తండ్రి అన్నాడు— దత్తాత్రేయుడు ఎవరి కుమారుడు? యోగమార్గం ద్వారా ఆయన మోక్షాన్ని ఎలా పొందాడు? అలాగే యోగం గురించి ప్రశ్నించిన ఆ భాగ్యవంతుడు అలర్కుడు ఎవరు?

Word by Word

• पिता: the father
• पिता: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया/Verbal action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• दत्तात्रेयः: Dattātreya
• दत्तात्रेयः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: दत्तात्रेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• सुतः: son
• सुतः: Sambandha (सम्बन्ध/Relation)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विधेय (predicate nominative)

• कस्य: of whom
• कस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; प्रश्नवाचक

• कथम्: how
• कथम्: Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण/Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रश्नार्थक क्रियाविशेषण (interrogative adverb)

• वा: or
• वा: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक निपात (disjunctive particle)

• योगम्: yoga
• योगम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• उक्तवान्: (has) spoken/declared
• उक्तवान्: Karta (कर्ता/Subject predicate)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + क्तवत् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्तवत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (past active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि प्रयोग (agentive)

• कः: who
• कः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; प्रश्नवाचक

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक निपात (conjunction)

• अलर्कः: Alarka
• अलर्कः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: अलर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• महाभागः: greatly fortunate/noble
• महाभागः: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक: महा + भाग)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (qualifier)

• यः: who
• यः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)

• योगम्: yoga
• योगम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• परिपृष्टवान्: (has) asked in detail
• परिपृष्टवान्: Karta (कर्ता/Subject predicate)
• Type: Verb
• Root: प्रच्छ् (धातु) + परि- (उपसर्ग) + क्तवत् (कृदन्त)
• Form: क्तवत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (past active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि

Speakers

• Father → Son (frame dialogue; father asks about Dattātreya and Alarka)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Liberation (mokṣa)
• Inquiry and transmission of sacred knowledge

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse foregrounds śravaṇa and praśna (hearing and disciplined questioning) as gateways to yogic knowledge; lineage (kasya sutaḥ) is asked not for mere genealogy, but to situate authority and context for the teaching.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Primarily falls under vaṃśa/vaṃśānucarita (lineage and exemplary lives), used as a narrative frame to introduce yogic instruction; it is not directly sarga/pratisarga/manvantara.

What is the esoteric significance?

Alarka’s inquiry represents the aspirant’s readiness; Dattātreya symbolizes the guru-principle whose ‘birth’ points to the source of wisdom, while ‘yogamukti’ signals the text’s concern with inner emancipation beyond social identity.