Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
అగ్నిదేవుడు కోశక్రమంలో సమాజ–పాలనలో ప్రయోగించే పదాలను నిర్వచిస్తాడు. రాజ్యాధికార స్థాయులు—రాజన్య, క్షత్రియ/విరాట్, అధీశ్వర; చక్రవర్తి, సార్వభౌమ, మండలేశ్వర—మరియు మంత్రి–అధికార యంత్రాంగం—మంత్రిన్, ధీ-సచివ, అమాత్య, మహామాత్ర—వివరిస్తాడు; న్యాయ, రాజస్వ పర్యవేక్షణ పదాలు—ప్రాడ్వివాక, అక్షదర్శక, భౌరిక, కనకాధ్యక్ష। అంతఃపుర పరిపాలనలో అంతర్వంశిక, సౌవిదల్ల, కంచుకిన్, స్థాపత్య మొదలైనవి. తరువాత నీతిశాస్త్రసంబంధ అంశాలు—శత్రు/మిత్ర/ఉదాసీన/పార్ష్ణిగ్రాహ, గూఢచారులు–సూచకులు, తక్షణ/విలంబ ఫలాలు, దృశ్య/అదృశ్య కారణత్వం—చెబుతాడు. ఆపై వైద్య సాంకేతిక నామాలు, వ్యాకరణ లింగ సూచనలు, ధనుర్వేదంలో కవచం, వ్యూహ–చక్ర–అనీక, అక్షౌహిణీ వరకు గణన, ధనుస్సు–ప్రత్యంచ–బాణం–తూణీరం–ఖడ్గం–పరశు–కత్తి–శక్తి–ధ్వజం వంటి ఆయుధనామాలు. చివరగా వైశ్య జీవిక—వ్యవసాయం, వడ్డీ, వ్యాపారం—కొలతలు, నాణేలు, లోహాలు–రసాయన ద్రవ్యాలు, మరియు శూద్ర/అంత్యజ శ్రేణి–వృత్తి పదజాలం ద్వారా ధర్మపాలనకు ఖచ్చితమైన భాష అవసరమని చూపుతుంది.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः
ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘బ్రహ్మవర్గం’ అనే 364వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 365వ అధ్యాయం ‘క్షత్రియ–వైశ్య–శూద్ర వర్గాలు’ ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను—శిరోభిషేకం పొందినవాడు రాజన్యుడు; భుజజన్య క్షత్రియుడు విరాట్; ఎవరి ఎదుట సమస్త సామంతులు నమస్కరిస్తారో ఆ రాజు అధీశ్వరుడని తెలిసికొనవలెను।
Verse 2
चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः
సర్వభౌమ సామ్రాజ్యాధిపతిని చక్రవర్తి అంటారు; సార్వభౌముడు అనగా సర్వాధిపతి రాజు; మరొక రకం రాజు మండలేశ్వరుడు (ప్రాంతాధిపతి). సలహాదారు మంత్రి; బుద్ధిమంత కార్యదర్శి ధీ-సచివుడు; కార్యనిర్వాహక అధికారి అమాత్యుడు; ప్రధాన ఉన్నతాధికారులు మహామాత్రులు మరియు ప్రధానకులు।
Verse 3
द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ
న్యాయవ్యవహారాల పర్యవేక్షణకు ప్రాడ్వివాకుడు (ప్రధాన న్యాయాధికారి) మరియు అక్షదర్శకుడు (లెక్కల పరిశీలకుడు) ఉండాలి. అలాగే భౌరికుడు (తూకం–కొలతల అధికారి) మరియు కనకాధ్యక్షుడు (స్వర్ణ/ఖజానా అధికారి) హోదాలో సమానులు; అదేవిధంగా అధ్యక్షుడు మరియు అధికృతుడు కూడా అధికారస్థాయిలో సమానులు।
Verse 4
अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते
అంతఃపురంలో (అంతర్మహల్లో) నియమిత అధికారి అంతర్వంశికుడు (నమ్మకమైన నపుంసకుడు/అంతఃపురాధికారి) కావాలి. అతని ఆధీనంలో సౌవిదల్ల సేవకులు, కంచుకినులు (అంతఃపుర రక్షకులు), స్థాపత్యులు (నిర్మాణ పర్యవేక్షకులు) మరియు సౌవిదులు (ప్రాసాద సేవా సిబ్బంది) ఉంటారు।
Verse 5
षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं
షండుడు (నపుంసకుడు) స్త్రీలలో శ్రేష్ఠురాలికి సమానంగా భావించబడతాడు; అలాగే సేవచేసి జీవించే వారు—సేవకులు, అర్థ్యము/విన్నపాలపై ఆధారపడే అనుజీవులు—వారూ అదే వర్గంగా చెప్పబడతారు. తన దేశసీమకు ఆనుకొని ఉన్న రాజు శత్రువు; అతని ఆవల ఉన్న రాజు మిత్రుడిగా భావించబడును।
Verse 6
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः
‘ఉదాసీనుడు’ దూరంగా నిలుస్తాడు; ‘పార్ష్ణిగ్రాహుడు’ వెనుక భాగంలో ఉంటాడు. ‘చరుడు’ను ‘స్పర్శ’ (సంపర్క-సూచన)గా అంటారు; ‘ప్రణిధి’ని ఉత్తర దిశలో నియమిస్తారు. ‘కాల’ మరియు ‘ఆయతి’ కూడా సాంకేతిక నామాలు.
Verse 7
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्
‘తత్కాలం’ అనగా వెంటనే ఫలమిచ్చేది; ‘ఉదర్కం’ అనగా తరువాత కలిగే ఫలం. ‘అదృష్టం’ అగ్ని, నీరు మొదలైన కారణాల వల్ల ఉద్భవించేది; ‘దృష్టం’ స్వపక్షం లేదా శత్రుపక్ష సేనల వల్ల కలిగేది.
Verse 8
भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः
‘భద్రకుంభ’, ‘పూర్ణకుంభ’, ‘భృంగార’, ‘కనకాలుకా’, ‘ప్రభిన్న’, ‘గర్జిత’, ‘మాత’, ‘వమథు’, ‘కరశీకర’—ఇవి వైద్యశాస్త్రంలో నిర్దిష్ట రోగస్థితులు/లక్షణసమూహాలకు వాడే సాంకేతిక నామాలు.
Verse 9
स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां
‘శృణి’ స్త్రీలింగం. ‘అంకుశ’ స్త్రీలింగం కాదు (పుంలింగం). ‘పరిస్తోమ’ మరియు ‘కుథ’ ద్విలింగాలు (పుంం/నపుంసకం). ‘కర్ణీరథ’ మరియు ‘ప్రవహణ’ వాహన/రథార్థకాలు. ‘దోలా’, ‘ప్రేఙ్ఖా’ మొదలైనవి స్త్రీలింగాలు.
Verse 10
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां
‘ఆధోరణా’, ‘హస్తిపకా’, ‘హస్త్యారోహా’, ‘నిషాదినః’—ఇవి ఏనుగు-ఆరోహులు/మహావతులకైన పదాలు. ‘భటా’, ‘యోధాః’, ‘యోద్ధారః’—సైనికులు/యోధులు. ‘కంచుక’ మరియు ‘వారణ’—ఏనుగుకు పేర్లు; ఇవి స్త్రీలింగంలో కాక (పుంం/నపుంసకం) వాడబడతాయి.
Verse 11
शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्
‘శీర్షణ్య’ మరియు ‘శిరస్త్ర’ అనే పదాలు శిరస్సు రక్షణకు వాడబడతాయి. అలాగే ‘తనుత్ర’, ‘వర్మ’, ‘దంషన’ అనేవి శరీర కవచాన్ని సూచిస్తాయి. కవచధారణలో ‘ఆముక్త’ అంటే ధరించినది, ‘ప్రతిముక్త’ అంటే విప్పినది, ‘పినద్ధ’ అంటే బిగించి కట్టినది, ‘అపినద్ధవత్’ అంటే కట్టనట్టుగా సడలుగా ఉన్నదని అర్థం.
Verse 12
व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः
‘వ్యూ హ’ అనేది సేన యొక్క యుద్ధనైపుణ్యమైన బలవిన్యాసం. సైనిక పదప్రయోగంలో ‘చక్ర’ మరియు ‘అనీక’ అనేవి ప్రామాణిక వ్యూహాకృతులు. ఒక ప్రాథమిక ఘటకంలో ఒక ఏనుగు, ఒక రథం, మూడు గుర్రాలు ఉంటాయి; ‘పత్తి’ అనేది ఐదు కాలాళ్ల సమూహం.
Verse 13
पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः
ఈ సమస్త దళవిన్యాసాలు ప్రతి అంగంలో (పత్త్యంగంలో) క్రమంగా మూడింతలు చొప్పున పెరుగుతాయి. వాటి పేర్లు వరుసగా—సేనాముఖం, గుల్మం, గణం, వాహినీ, పృతనా, చమూ.
Verse 14
अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता
పది ‘అనీకినీ’లు కలసి, ఏనుగులు మొదలైన దళాలతో కూడిన ఒక ‘అక్షౌహిణీ’ అవుతుంది. అందులో ధనుస్సుల సంఖ్య—కోదండం, ఇష్వాసం సహా—ఒక కోటి అని చెప్పబడింది; ఈ ప్రమాణ గణనను ‘ఆటనీ’ అని స్మరిస్తారు.
Verse 15
नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः
ధనుస్సు మధ్యభాగాన్ని ‘నస్తక’ అంటారు. ధనుర్జ్యను ‘మౌర్వీ’ లేదా ‘జ్యా’ అంటారు; మ్రోగే జ్య ‘శిఞ్జినీ’గా ప్రసిద్ధం; జ్యకు ‘గుణ’ అనే పేరూ ఉంది. బాణాలు ‘పృషత్’, ‘కవాణ’, ‘విశిఖా’ అని; అలాగే ‘అజిహ్మ’, ‘గ’, ‘ఖగ’, ‘ఆశుగ’ అని కూడా పిలుస్తారు.
Verse 16
तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्
‘తూణ’, ‘ఉపాసంగ’, ‘తూణీర’, ‘నిషంగ’—ఇవి తూణీరం/బాణాల సంచికి (దాని భేదాలకు) పేర్లు; ‘ఇషుధి’ అనే పదం కూడా రెండింటికీ, అంటే తూణీరం మరియు శరధారక పాత్రకు, ప్రయోగించబడుతుంది. ధారాయుధాలలో ‘అసి’ మరియు ‘ఋష్టి’ (ఖడ్గం, శూలం/భాలం), ‘నిస్త్రింశ’, ‘కరవాల’, ‘కృపాల’, ‘కృపాణ’—ఇవి ఖడ్గసదృశ ఆయుధాల పేర్లు.
Verse 17
सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका
‘సరు’ అనేది ఖడ్గానికి పేరు; ‘సుష్టి’ కూడా ఖడ్గమే. ‘ఈలీ’ అంటే చేతిలో పట్టే కపాలపాత్రం—కరపాలిక. జంటార్థంలో—‘కుఠార’ అంటే గొడ్డలి; ‘సుధితి’ అంటే కత్తి/ఖంజరం; అలాగే ‘చురికా’నే ‘ఆసిపుత్రికా’ (చిన్న కత్తి, “ఖడ్గపు కుమార్తె”) అని అంటారు.
Verse 18
प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ
‘ప్రాస’ను ‘కుంత’గా తెలుసుకోవాలి. ‘సర్వలా’ అనేది ‘తోమర’కూ పేరు. స్త్రీలింగంలో ‘వైతాలికా’, ‘బోధకరా’, ‘మాగధా’—ఇవి వందినీ/స్తుతికారిణి (చారణ)ను సూచిస్తాయి; ‘వందిన్’ మరియు ‘స్తుతి’—ఇవి ప్రశంస (స్తుతి/స్తవం)కు పేర్లు.
Verse 19
संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां
‘సంశప్తకులు’ అంటే ప్రతిజ్ఞ చేసి యుద్ధభూమి నుండి వెనుదిరగని వారు. ‘పతాకా’ను ‘వైజయంతీ’ అని కూడా అంటారు; అలాగే ‘కేతనం’ను ‘ధజ’ అని పిలుస్తారు—ఇవి వ్యాకరణరీత్యా స్త్రీలింగ పదాలు.
Verse 20
अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्
“నేనే ముందు, నేనే ముందు”—ఇలాంటి స్వభావాన్ని స్త్రీ విషయంలో ‘అహంపూర్వికా’ అంటారు; ‘అహమహమికా’ అనేది పరస్పరం ‘నేనే’ అని పోటీ పడే ఆ పరస్పర అహంకారం.
Verse 21
शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं
శక్తి అనగా శారీరక సామర్థ్యం; పరాక్రమం అనగా ఉగ్ర ప్రయత్నం; ప్రాణం అనగా జీవవాయువు; శౌర్యం అనగా వీరత్వం; స్థానం అనగా స్థిరత్వం/ఆసనం; సహో అనగా సహనశక్తి; బలం అనగా దేహబలం. మూర్ఛ అనగా స్పృహలేమి; కశ్మలం అనగా దుఃఖావసాదం; మోహం అనగా భ్రమ; అవర్మద్ద అనగా పీడనరూపమైన బాధాకర క్లేశం.
Verse 22
अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं
అభ్యవస్కందనము అనగా అకస్మాత్తుగా దాడి/దూకుడు; అభ్యాసాదనము అనగా పునఃపునః ఒత్తిడితో శత్రువును క్షీణింపజేయడం; విజయము, జయము—విజయభేదాలు. నిర్వాసనము అనగా శత్రువును తరిమివేయడం; సంజ్ఞాపనము అనగా లోబరచి అంగీకారానికి తేవడం; సారణము అనగా చెదరగొట్టి పారద్రోలడం; ప్రతిఘాతనము అనగా ప్రతిదాడి/ప్రతిఘటన—ఇవి తంత్రక్రియలు.
Verse 23
स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने
‘పంచతా’ అనగా మరణం—పంచభూతత్వంలో లీనమగుట. ‘కాలధర్మం’ అనగా కాల నియమం. ‘దిష్టాంత’, ‘ప్రళయ’, ‘అత్యయ’ అనేవి వినాశం/విపత్తుకు పేర్లు. ‘విశః’ అనగా వైశ్యులు; వారు ‘భూమిస్పృశః’—భూమితో సంబంధమున్న కృషి మొదలైన వాటితో జీవించే వారు. ‘వృత్తి’ అనగా జీవిక—వృత్తి ఆధారంగా జీవనం.
Verse 24
कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी
కృషి మొదలైన వృత్తులు (ఉపాధులు) తెలుసుకోవలెను. ‘కుసీదం’ అనగా వడ్డీపై జీవిక (సూదు). ‘ఉద్ధార’ అనగా ధనప్రయోగం—ముందస్తు చెల్లింపు/వినియోగం. ‘కణిశం’ అనగా ధాన్యశస్యాల మంజరి/కంకి.
Verse 25
किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं
‘కింశారు’ అనగా శస్యపు శూకముతో కూడిన కంకి/బాల. ‘స్తంబ’ అనగా గడ్డి మొదలైన వాటి గుత్తి. ‘ధామ్య’ అనగా వరి/బియ్యం (వ్రీహి) యొక్క పేరు. ‘స్తంబకరీ’ అనే పదమూ ప్రయోగంలో ఉంది. ‘కడంగర’కు ‘వుప’ అనే పర్యాయనామం స్మరించబడింది.
Verse 26
माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं
మాషము మొదలైన పప్పులు ‘శమీ-ధాన్య’మని; యవము మొదలైనవి ‘శుక-ధాన్య’మని చెప్పబడతాయి. నీవారము ‘తృణ-ధాన్య’ముగా గణింపబడుతుంది; శూర్పము (వడపోత బుట్ట) సంప్రదాయంగా ‘ప్రస్ఫోటన’మని స్మృతం.
Verse 27
स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे
‘స్యూత’ మరియు ‘ప్రసేవ’ సమానార్థకాలు; అలాగే ‘కండోల’–‘పిట’, ‘కటకిన్’–‘నిఞ్జక’ కూడా సమాన పదాలు. రసవతీ (వంటశాల సందర్భంలో) వండే స్థలాన్ని ‘పాక-స్థానం’ అని, పెద్ద వంటశాలను ‘మహానస’ అని అంటారు.
Verse 28
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः
పౌరోగవుడు (నగరాధిపతికి సంబంధించిన) అతని అధికారి; అలాగే సూపకారులు (వంటవారు) మరియు వల్లవులు (గోపాలకులు). ఆరాలికులు (చట్నీ/మసాలా తయారుచేసేవారు), ఆంధసికులు (రసం/సాస్ సిద్ధం చేసేవారు), సూదులు (వంటశాల సేవకులు), ఔదనికులు (అన్నం వండేవారు)—ఇవన్నీ స్థాపన యొక్క కార్యసిబ్బంది (గుణాః).
Verse 29
क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके
నపుంసక లింగంలో ‘అంబారీష’ అనే పదం; ‘భ్రాష్ట’ పుంలింగంగా వాడబడుతుంది. ‘కర్కర్యా’, ‘ఆలు’, ‘గలంతికా’ అనే పేర్లు ఉన్నాయి; ‘ఆలిఞ్జర’ కూడా పర్యాయమని చెప్పబడింది. కృష్ణజీరకానికి (నల్ల జీలకర్ర) ‘మణిక’ మరియు ‘సుషవీ’ అనే నామాలు వాడుతారు.
Verse 30
आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते
‘ఆరనాల’ అనేది కుల్మాష (పుల్లని మాండు/కిణ్వించిన పప్పు తయారీ)కు మరో పేరు. ‘వాహ్లీక’ అనేది హింగు (ఇంగువ), దీనిని ‘రామఠ’ అని కూడా అంటారు. ‘నిశా’ అనేది హరిద్ర (పసుపు); దీనికి ‘పీతా’ మరియు ‘స్త్రీ’ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి. ‘ఖండ’ అనేది మత్స్యండీ-ఫాణిత (బెల్లం/మొలాసిస్ యొక్క ఒక విధం)కు పేరు.
Verse 31
कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः
కూర్చికా అనేది క్షీరవికృతి, అంటే పాలతో తయారైన పదార్థం; అది స్నిగ్ధం, మసృణం, చిక్కణం (మృదువుగా మెరుస్తూ) అని చెప్పబడుతుంది. పృథుకం చప్పటి ధాన్యం; అలాగే చిపిటక, ధానా, మరియు మూడుసార్లు వేయించిన యవకణాలు (భ్రష్ట-యవ) కూడా (పదాలు).
Verse 32
जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः
జేమనం, లేప, ఆహారము—ఇవి పదాలు; అలాగే మాహేయీ, సౌరభీ అనేవి గోవుకు పేర్లు. యోకము మొదలైనవి మోసేవి ‘బోఢార’ అని; ఇంకా ‘యుగ్య’, ‘ప్రసాంగ్య’, ‘శాటక’ అనే ఇతర సంజ్ఞలు కూడా ఉన్నాయి.
Verse 33
चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी
ఆవుకు ఈ పేర్లు—(1) చిరసూతా: చాలా కాలం క్రితం కడుపు విడిచినది; (2) వష్కయణీ: పాలు దోచడంలో లోపం/అడ్డంకి ఉన్నది; (3) నవసూతికా: కొత్తగా కడుపు విడిచినది; (4) సంధినీ: మళ్లీ గర్భధారణకు చేరినది/ఋతుమతి లేదా గర్భవతి; (5) వృషభాక్రాంతా: ఎద్దు ఎక్కినది; (6) వెహద్-గర్భోపఘాతినీ: వంధ్య లేదా గర్భం నశించిన/గర్భపాతం చెందినది.
Verse 34
पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु
వ్యాపారంతో జీవించే వాడు ‘ఆపణిక’ (దుకాణదారు/వ్యాపారి) అని అంటారు. న్యాసం మరియు ఉపనిధి—నిక్షేపం/దాచిన నిక్షేపం విషయంలో (బాధ్యుడైన) వ్యక్తికీ వర్తించే పదాలు. వ్యాపారం ‘విపణ’, అమ్మకం ‘విక్రయ’, సంఖ్య ‘సంఖ్యా’; లెక్కించదగిన వాటిలో ‘పది’కి ‘ఆదశ’ అనే పేరు (మూడు వచనాల్లో) ఉంది.
Verse 35
विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः
‘ఇరవై’తో ప్రారంభమయ్యే సంఖ్యావాచకాలు ఎల్లప్పుడూ ఏకవచనంగా పరిగణించబడతాయి. అయితే సంఖ్యార్థంలో, లెక్కించబడే వస్తువుతో సంబంధంలో వాడినప్పుడు అవి ద్వివచనము మరియు బహువచనములోనే ప్రయోగించబడతాయి; వాటిలో ‘తొంభై’ వరకు స్త్రీలింగంగా ఉంటాయి.
Verse 36
पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः
పఙ్క్తి అనే ఏకకం నుండి ప్రారంభించి బరువు-మానాలు క్రమంగా దశగుణంగా పెరుగుతాయి—తదనంతరం శత, సహస్ర మొదలైనవి కూడా యథాక్రమం. ఈ విధానంలో లాంగులి-ప్రస్థ ప్రమాణంతో కొలిచిన ఐదు గుఞ్జా (విత్తనాలు) కలసి ఆద్య మాషకమవుతాయి.
Verse 37
ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले
పదహారు అక్షాలు కలసి ఒక కర్షం; నాలుగు కర్షాలు కలసి ఒక పలము. స్వర్ణ-మానంలో (సువర్ణవిస్త) హేమం అక్ష-ప్రమాణంతో లెక్కించబడుతుంది; కురు-విస్త మాత్రం పల-ప్రమాణంతో గణించబడుతుంది.
Verse 38
तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः
తులా (స్త్రీలింగం) అనేది వంద పలములకు సమానం; భారము ఇరవై తులాలకు సమానం. కార్షాపణాన్ని కార్షికమని కూడా అంటారు; కార్షిక ప్రమాణంలో తామ్ర నాణెాన్ని ‘పణ’ అని పిలుస్తారు.
Verse 39
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्
‘ద్రవ్య’ానికి పర్యాయాలు—విత్తం, స్వాపతేయం (స్వంత సంపద), రిక్థం (వారసత్వం), పృథక్థం (వేరు ఆస్తి), ధనం, వసు. ‘రీతి’ స్త్రీలింగం; ‘ఆరకూట’ స్త్రీలింగం కాదు; అలాగే ‘తామ్రకం’ కూడా స్త్రీలింగం కాదు.
Verse 40
शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे
శుల్వం (రాగి), ఔదుంబర-లోహం, లౌహం, తీక్ష్ణం (ఉక్కు), కాలాయసం, ఆయసీ; అలాగే క్షారం, కాచం; తరువాత చపలం (అభ్రకం), రసం (పారదం) మరియు సూతం—ఇవి అన్నీ పారదం (క్విక్సిల్వర్) సంబంధంగా పేర్కొనబడతాయి.
Verse 41
गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्
విషాన్ని ‘గరల’మని అంటారు; గేదె కొమ్ము ‘మాహిష-శృంగ’ము; టిన్ ‘త్రపు’; సీసం ‘సీసక’; ‘పిచ్చట’ అనే ప్రత్యేక ఖనిజ/మట్టిపదార్థం; సముద్ర నురుగు ‘హిణ్డీర’ము, దానిని ‘అబ్ధికఫ’ లేదా ‘ఫేణ’మని కూడా అంటారు; తేనె అవశేషం ‘మధూచ్ఛిష్ట’మే, అదే ‘సిక్థక’ (తేనెటీగ మైనం).
Verse 42
रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः
టిన్, సీసం ‘పిచు’ (పత్తి ముద్ద) లాంటి స్థూల కణరూపంలో గ్రహించవలెను; ‘కూలటీ’ మరియు ‘మనఃశిలా’ (రియల్గర్) కూడా పేర్కొనబడ్డాయి. ‘యవక్షార’ాన్ని పాకం చేసి (దహనం/సారం తీయడం ద్వారా) సిద్ధం చేయాలి. అలాగే క్షీరస్రావి తొక్కలు (త్వక్-క్షీరా) మరియు ‘వంశలోచన’ (బాంబూ-మన్నా) కూడా ఉపయోగ్యాలు.
Verse 43
वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः
వృషలులు, నీచజన్ములు, శూద్రులు, చాండాలులు, అంత్యులు, అలాగే సంకరజాతులు—వారిలో కారు (కారిగాడు) మరియు శిల్పి కూడా ఉంటారు. వారు తమ తమ సజాతి సమూహాలతో కలిసి సంఘటితమై రెండు శ్రేణులు (గిల్డులు) అవుతారు.
Verse 44
रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः
ఇందులో రంగు పనితో జీవించే వాడు, చిత్రకారుడు, త్వష్టా (లోహ కాస్టింగ్/లోహకారుడు), తక్ష (వడ్రంగి/కట్టె పనివాడు) మరియు వర్ధకి (నిర్మాణకుడు) ఉంటారు; అలాగే నాడిన్ధమ (నాళాలు/పైపులు తయారుచేసేవాడు), స్వర్ణకారుడు, నాపితుడు (క్షౌరకుడు) మరియు అంతావసాయులు (తక్కువ స్థాయి ముగింపు/సేవా వృత్తులు) కూడా ఉంటారు.
Verse 45
जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा
మేకలను పెంచి జీవించే వాడు ‘జావాల’ అని; దేవసేవ/మందిరసేవ ద్వారా జీవించే వాడు ‘దేవల’ అని అంటారు. భార్య సంపాదనపై జీవించే వాడు ‘శైలూష’; జీతంపై జీవించే వాడు ‘భృతక’ (కూలీ/ఉద్యోగి)గా చెప్పబడతాడు.
Verse 46
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः
అటువంటి వాడు అవనతస్థితి గలవాడు, పామరుడు, నీచుడు, ప్రాకృతుడు; సామాన్య జనుడు; సంస్కారరహితుడు, సంగదోషంతో బహిష్కృతుడు, అధముడు—భృత్యుడు, దాసుడు, చేటకుడు అని పిలువబడును।
Verse 47
पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि
‘పటు’, ‘పేశల’, ‘దక్ష’ అనే పదాలు నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తాయి. వేటగాడు ‘మృగయు’ అలాగే ‘లుబ్ధక’ అని పిలువబడును. ‘చాండాల’ను ‘దివాకీర్తి’ అని కూడా పేర్కొంటారు. ‘పుస్తం’ అనగా లేపనం మొదలైన పూత పనులు।
Verse 48
पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः
‘పంచాలిక’ను ‘పుత్రిక’ (బొమ్మ/ప్రతిమ) అని కూడా అంటారు. ‘వర్కర’ అనగా యువ జంతువు. పెట్టె/సందూకును ‘మంజూషా’, ‘పేటక’, ‘పేడా’ అని పిలుస్తారు. ‘తుల్య’ మరియు ‘సాధారణ’—ఇవి ‘సమ’ (సమానం)కు సమానార్థకాలు. ‘ప్రతిమ’ను ‘ప్రతికృతి’ అంటారు. ‘వర్గాః’ అనగా బ్రహ్మాది దేవసమూహాలు అని గ్రహించాలి।
Frequently Asked Questions
It codifies precise technical vocabulary across governance (kingly grades, ministers, judges, treasury roles), Dhanurveda (formations from patti upward, akṣauhiṇī reckoning, armour and weapon synonyms), and economy (trade, coinage, and standardized weights).
By treating correct worldly nomenclature—administration, war-ethics, livelihood, and craft—as dharmic knowledge revealed by Agni, it frames competent action (pravṛtti) as a support for righteous order and thus a preparatory ground for inner discipline leading to mukti.