Adhyaya 361

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः

ఇలా అగ్ని మహాపురాణంలో ‘అవ్యయవర్గ’ అనే 361వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ‘నానార్థవర్గ’ అనే 362వ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను—‘నాక’ అనే పదం ఆకాశం, త్రిదివం (మూడవ స్వర్గం), అలాగే స్వర్గం అనే అర్థాలలో వాడబడుతుంది. ‘లోక’ అనే పదం భవనం/నివాసం, ప్రజలు, పద్యంలోని పాదం, మరియు యశస్సు అనే అర్థాలలో. ‘సాయక’ అనే పదం బాణం మరియు ఖడ్గం—రెండింటికీ వర్తిస్తుంది.

Verse 2

आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

‘ఆనక’ అంటే నగారా (పటహ-విశేషం); ‘పటహ’ మరియు ‘భేరీ’ డోలు వాద్యాలు. ‘కలంక’ అనే పదం మచ్చ/దూషణం మరియు అపవాదు/నింద—రెండు అర్థాలలో. ‘క’ అనే పదం వాయువు, వేదస్ (సృష్టికర్త), వృధ్న, అలాగే పురుషుని సూచిస్తుంది; ‘కం’ అనే పదం శిరస్సు మరియు నీరు—ఇరువురికీ వాడతారు.

Verse 3

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

‘పులాక’ అనేది తక్కువ/నికృష్ట ధాన్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘సంక్షేప’ అంటే సంక్షిప్త సంగ్రహం/సారం. ‘భక్తసిక్థక’ అనేది వండిన అన్నంలో ఏర్పడే పిండి-పొర/అవశేషం. ‘కౌశిక’ అనే పదం మహేంద్ర, గుగ్గులు, గుడ్లగూబ, సర్పం, అలాగే పట్టుకునేవాడు/గ్రాహి అనే అర్థాలలో వాడబడుతుంది.

Verse 4

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु

‘శాలావృక’ మరియు ‘కపిశ్వాన’ అనే పదాలు (ఒక రకమైన) నక్కను సూచిస్తాయి. ‘మాన’ అనగా కొలత చేయుటకు ఉపకరించే సాధనం. ‘సర్గ’ అనేది సృష్టి, స్వభావం, మోక్షం, నిర్ణయం, అధ్యాయం, మరియు స్మృతి-సంగ్రహం/సంకలనం అనే అర్థాలలో వాడబడుతుంది.

Verse 5

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

‘యోగ’ అనే పదం సన్నాహం/సజ్జీకరణ, ఉపాయం/విధానం, ధ్యానం, సంగతి/సంయోగం, మరియు యుక్తి/కౌశలం అనే అర్థాలలో వాడబడుతుంది. ‘భోగ’ అనగా సుఖానుభవం, అలాగే భార్య మొదలైనవారి పోషణ/నిర్వహణ. ‘అబ్జ’ (జలజ) శంఖం మరియు చంద్రుడు—ఇద్దరినీ సూచిస్తుంది.

Verse 6

काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

కాకిలో వికృత లక్షణాలు కనిపించినప్పుడు భగండ (భగందర), కరట (పుండ్రు/గడ్డ), దుశ్చర్మ (రోగగ్రస్త/దుర్గంధ చర్మం), శిపివిష్టక—ఇవి ‘అరిష్ట’ములు, అనగా అపాయం/దురదృష్టాన్ని సూచించే అపశకునాలు. అయితే క్షేమస్థితి ఉండి అశుభ సూచనలు లేకపోతే, అరిష్టాన్ని మిశ్రమంగా—శుభాశుభ రెండుగా—గ్రహించాలి.

Verse 7

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

‘వ్యుష్టి’ అనగా ఫలప్రాప్తి మరియు సమృద్ధి. ‘దృష్టి’ అనగా జ్ఞానం; ‘అక్ష్ణి/అక్షి’ అనగా కన్ను; అలాగే ‘దృష్టి’ అనగా దర్శనం/చూడటం కూడా. ‘నిష్ఠా’, ‘నిష్పత్తి’, ‘నాశ’, ‘అంత’—ఇవి సమాప్తి/నివృత్తిని సూచిస్తాయి. ‘కాష్ఠా’ అనగా పరమసీమ (ఉత్కర్ష), స్థిరస్థితి, మరియు దిశ (దిక్) అనే అర్థాలలోనూ వాడబడుతుంది.

Verse 8

भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु

‘భూ’ మరియు ‘గో’లను ‘వాక్’ అని కూడా అంటారు; ‘ఇడా’ మరియు ‘ఇలా’ పదాలు కూడా వాటినే సూచిస్తాయి. ‘ప్రగాఢ’ అనగా “అత్యంత కఠినమైన/దుర్గమమైన”. ‘వాఢ’ అనగా దృఢసంకల్పుడు, బలమైన ప్రతిజ్ఞ/వ్రతం గలవాడు. మూడు లింగరూపాలలో ‘శక్త’ మరియు ‘స్థూల’ అనగా “బలవంతుడు” మరియు “స్థూలుడు/మోటు”, ‘దృఢ’ అనగా “స్థిరమైన/దృఢమైన”.

Verse 9

विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

‘విన్యస్త’ మరియు ‘సంహత’ అనే పదాలు ‘అమర్చిన/స్థాపించిన’ అనే అర్థాలు; ‘వ్యూḍha’ అంటే ‘వ్యూహబద్ధంగా వరుసగా అమర్చినది’. ‘కృష్ణ’ అనే నామం వ్యాసునికి, అర్జునునికి, హరి (విష్ణు)కూ వర్తిస్తుంది. ‘పణ’ జూదాదిలో పందెం/దావు; అలాగే భృతి (వేతనం), విలువ/ధర, ధనం అనే అర్థాలనూ సూచిస్తుంది.

Verse 10

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे

‘గుణ’ అనే పదం (1) మూర్వా తంతువుతో చేసిన ధనుర్జ్య, (2) ద్రవ్యాశ్రిత ధర్మం/లక్షణం, (3) సత్త్వం, (4) శ్వేతత్వం, (5) సంధ్య మొదలైన వాటిని సూచిస్తుంది. అలాగే ‘శ్రేష్ఠుడు’, ‘అధిపతి’, ‘గ్రామణీ’ (గ్రామప్రధాని) అనే అర్థాలూ ఉన్నాయి. ‘ఘృణా’ అంటే జుగుప్స (అసహ్యం) మరియు కరుణ—రెండూ.

Verse 11

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु

‘తృష్ణా’ మరియు ‘స్పృహా’—ఈ రెండు పదాలు పిపాస/దాహం అనే అర్థంలో వాడబడతాయి. ‘విపణి’ అంటే వ్యాపారుల మార్గం లేదా మార్కెట్. ‘తీక్ష్ణ’ అనే పదం నపుంసకంలో విషం, ఇనుము, మారక ద్రవ్యం; పుంలింగంలో ‘ఖర’ అంటే గాడిద అనే అర్థం కలదు.

Verse 12

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं

ప్రమాణం, హేతువు, మర్యాద—ఇవి శాస్త్రంలో ప్రమాత (తెలిసినవాడు)ను ఆధారంగా చేసుకొని నిర్వచించబడతాయి. ‘కరణ’ అనే పదం క్షేత్రం, గాత్రం (శరీరం) మొదలైన సందర్భాలలో ‘సాధనం/ఉపకరణం’ అనే అర్థంలో చెప్పబడుతుంది. భూమి పాడై పంటకాని దానిని ‘ఈరిణ’, ఖాళీగా ఉన్నదాన్ని ‘శూన్య’, క్షారభూమిని ‘ఊషర’ అంటారు.

Verse 13

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं

‘యంతా’ అనే పదం ఏనుగు నడిపేవాడు (హస్తిపక/మహావత్) మరియు రథసారథి (సూత) అనే అర్థాల్లో వాడబడుతుంది. ‘హేతయః’ అంటే శస్త్రాలు—అగ్నిజ్వాలల వలె ప్రబలమైనవి. ఇది పరంపరగా శ్రుతంగా అందినది, శాస్త్రాలు నిర్ధారించినది; యుగయుగాల పాటు సముచిత ప్రయోగానికి సరిపడేలా నిర్మితంగా చెప్పబడింది.

Verse 14

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ

‘ఖ్యాత’ అంటే ప్రసిద్ధుడు; ‘హృష్ట’ అంటే ఆనందితుడు; ‘ప్రతీత’ అంటే అంగీకరించబడిన/ప్రామాణికమైన. ‘అభిజాత’ అంటే సుకులజన్ముడు; ‘కులజ’ అంటే మంచి వంశంలో పుట్టినవాడు; ‘బుధ’ అంటే పండితుడు. ‘వివిక్త’ అంటే ఏకాంతవాసి/విరక్తుడు; ‘పూతవిజన’ అంటే శుద్ధసజ్జనులలోని వాడు. ‘మూర్ఛిత’ అంటే అచేతనుడు; ‘మూఢ-సోచ్చయ’ అంటే మూర్ఖత్వపు కుప్ప.

Verse 15

अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ

‘అర్థ’ అనే పదం ‘అభిధేయ’ (వ్యక్తీకరించవలసినది), ‘వస్తు’ (తత్త్వం/వాస్తవం), ‘ప్రయోజన’ (ఉద్దేశ్యం), ‘నివృత్తి’ (విరమణ/నిలుపుదల) అర్థాలలోనూ వాడబడుతుంది; అలాగే ‘నిదాన’ (కారణం) మరియు ‘ఆగమ’ (ప్రామాణిక శాస్త్రం) అర్థాలలోనూ। ‘తీర్థం’, ఋషులు సేవించిన జలం, మరియు ‘గురు’కూ ‘అర్థ’ పదప్రయోగం ఉంది।

Verse 16

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु

‘కకుద’ అనే పదం ప్రాధాన్యం, రాజలింగం (రాజకీయ గౌరవసూచక లింగం), అలాగే వృషభాంగం అర్థాలలో స్త్రీలింగం కాదు. కానీ స్త్రీనామాలలో, అలాగే ‘సంబిజ్ఞానం’ (పరస్పర/పూర్ణ పరిచయం), ‘సంభాషా’ (సంభాషణ), ‘క్రియా’ (కర్మ) మరియు ‘కారాజీ’ (కర్త/ఏజెంట్) అనే నామాలలో ఇది స్త్రీలింగంగా వాడబడుతుంది.

Verse 17

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु

ధర్మ విషయములో ‘ఉపనిషత్’ అనే పదం రహస్యం (గూఢోపదేశం)ను సూచిస్తుంది. ఋతువులు మరియు సంవత్సర సందర్భంలో ‘శరత్’ (శరదృతువు) అనే పదం. ‘పద’ అనే పదం నిర్ణయం/స్థిరీకరణ, రక్షణ, స్థానం/ఆశ్రయం, లక్ష్మి (సమృద్ధి), పాదం, మరియు వస్తువు అనే అర్థాలలో వాడబడుతుంది.

Verse 18

त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

మూడు అర్థాలలో (రుచి, స్పర్శ, గుణం/వాక్భావం) ‘మధుర’ మరియు ‘స్వాదు’ పదాలు వాడబడతాయి; అలాగే ‘మృదు’ మరియు ‘కోమల’, ఇంకా ‘అతీక్ష్ణ’ (అతి పదునుగా కానిది) కూడా. ‘సత్’ అనే పదం సత్యం, సాధుత్వం, ఉన్నది/విద్యమానం, ప్రశస్తం, మరియు గౌరవార్హం అనే అర్థాలలో వాడబడుతుంది.

Verse 19

विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही

‘విధి’ అనగా నియత విధానం/కర్మకాండ, అలాగే దైవ నియోగం (భాగ్యం) కూడా. ‘ప్రణిధి’ అనగా ప్రార్థనలో వినయపూర్వక విన్నపం. ‘చరా’ అనగా వధువు, భార్య, కోడలు. ‘సుధా-లేప’ అనగా అమృతం; ‘స్నుహీ’ (యూఫోర్బియా)కూ ‘అమృత’ అనే పేరు ఉంది.

Verse 20

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ

‘స్పృహా’ అనగా కోరిక/ఆకాంక్ష; ‘సంప్రత్యయ’ అనగా విశ్వాసం/నిశ్చయం; ‘శ్రద్ధ’ అనగా భక్తి-ఆస్థ. ‘పండిత-మన్య’ అనగా తన్ను తానే పండితుడనుకునేవాడు; ‘గర్విత’ అనగా అహంకారి. ‘బ్రహ్మబంధు’ అనగా జన్మమాత్ర బ్రాహ్మణునిపై నిందార్థక పదం. ‘భాను’, ‘రశ్మి’, ‘దివాకర’ సూర్యుని నామాలు.

Verse 21

ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि

‘గ్రావాణ’ మరియు ‘శైల-పాషాణ’ అనగా రాయి/శిలాఖండం. ‘మూర్ఖ’ మరియు ‘నీచ’ అనగా తుచ్ఛబుద్ధి గలవాడు/అధముడు. ‘పృథగ్జన’ అనగా సామాన్య ప్రజలు. ‘తరు’ మరియు ‘శైల’ అనేవి ‘శిఖరিণ’ (శిఖరములు గల పర్వతం)కు పర్యాయాలు. ‘తను’ అనే పదం చర్మం మరియు దేహం అర్థాలలోనూ వాడబడుతుంది.

Verse 22

आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने

ఆత్మ, యత్నం, ధృతి, బుద్ధి, స్వభావం, బ్రహ్మవర్ష్మ (ఆధ్యాత్మిక తేజస్సు)—ఇవి పౌరుష తంత్రంలో ‘ఉత్థానం’ (ఉద్యమం)గా చెప్పబడతాయి. ప్రతిరోధ సందర్భంలో ఇదే ‘వ్యుత్థానం’ (ప్రతిఉద్యమం/సక్రియ నిరోధం) అవుతుంది.

Verse 23

निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे

‘నిర్యాతన’ అనగా వైరం శుద్ధి/సమాధానం చేయుట, అలాగే దానం మరియు న్యాస-అర్పణ (అమానతు అప్పగింత) సందర్భాలలో కూడా వాడబడుతుంది. ‘వ్యసన’ అనగా విపత్తు, పతనం, మరియు కామజ క్రోధం వల్ల పుట్టిన దోషం—ఇవన్నీ రూపాలలో కలిగే ఆపద/దుఃఖం.

Verse 24

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

వేట, పాశక్రీడల వ్యసనం, పగలు నిద్ర, అపవాదు, స్త్రీభోగాసక్తి, మత్తు, గీత-వాద్య-నృత్యముల త్రయం, మరియు నిరర్థక సంచారం—ఇవి కామజమైన పది దోషాల సమూహము.

Verse 25

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः

పైశున్యం (చాడీ), సాహసం (అవివేక హింస), ద్రోహం, ఈర్ష్య, అసూయ, ఇతరుని ఉద్దేశ్యాన్ని దూషించడం, వాగ్దండం, మరియు పారుష్యం (కఠిన వాక్యాలు)—ఇది క్రోధజమైన ఎనిమిది దోషాల సమూహము.

Verse 26

अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

అకర్మగూఢోపదేశంలో (సన్న్యాసరహస్యంలో) కౌపీనధారణ విధేయము; మైథునం సంగతిలోను రతిలోను (ఇంద్రియసుఖంలో) చెందును. పరమార్థంలోని ప్రధాన తత్త్వం పరతత్త్వదర్శనబుద్ధి; ప్రజ్ఞానం (వివేకజ్ఞానం) బుద్ధికి లక్షణము.

Verse 27

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

‘ఆరాధన’ అనే పదం క్రందనం—ఏడుపు, పిలుపు—అర్థంలో వాడబడుతుంది; ‘వర్ష్మ’ అనగా దేహం మరియు దేహప్రమాణం. మరల ‘ఆరాధన’ సాధన నిర్వహణ, అవాప్తి (ప్రాప్తి), మరియు తోషణ (సంతృప్తి) అర్థాలలోనూ ప్రయుక్తమగును.

Verse 28

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च

‘రత్న’ పదం తన జాతిలో శ్రేష్ఠమైనదానికీ వర్తిస్తుంది; ‘లక్ష్మ’ అనగా చిహ్నం లేదా ప్రధాన లక్షణం. ‘కలాప’ అనగా ఆభరణం, నెమలి పింఛాల గుచ్ఛం, తూణీరం, అలాగే సమాహారం (సంహతి) అని కూడా అర్థం.

Verse 29

तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा

“తల్పం” అంటే శయనం/మంచం; “శయ్యా”ను “అట్టార” అని కూడా అంటారు. “డిమ్భ” అంటే శిశువు; అలాగే అపక్వుడు/మూర్ఖుడు (శిశు, వాలిశ) అర్థమూ. “స్తంభ” అంటే స్తంభం; “స్థూణా” కూడా; అలాగే జడత్వం/స్తబ్ధత (జడీభావం) అర్థమూ. “సభ్య” అంటే సభాసభ్యుడు; “సభా” అంటే సంసద్/పరిషత్/రాజసభ।

Verse 30

किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

“కిరణ” మరియు “ప్రగ్రహ” రెండూ కిరణాల పేర్లు; “రశ్మి” కూడా కిరణమే. “ధర్మ” అనగా పుణ్యం, యముడు మొదలైన అర్థాలూ వస్తాయి. “లలామ” అనేది తోక, పుండ్ర/తిలకం, అశ్వాభరణం, ప్రాధాన్యం, ధ్వజ/కేతు అనే అర్థాలలో ప్రయోగం।

Verse 31

प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

“ప్రత్యయ” అనే పదం ఆధీనత, శపథం, జ్ఞానం, విశ్వాసం—ఇవన్నీ కారణ/ఆధార అర్థాలలో వాడబడుతుంది. “సమయ” అనగా స్థిరమైన ఒప్పందం—శపథం, ఆచారం, కాల-నియమం, సిద్ధాంతం, పరస్పర సంవిద్ (ఒప్పందం)।

Verse 32

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके

“అత్యయ” అనే పదం అతిక్రమణం మరియు కృచ్ఛ్రం (సంకటస్థితి) అర్థాలలో వాడబడుతుంది. “సత్యం” శపథం మరియు వాస్తవ సత్యం రెండింటినీ సూచిస్తుంది. “వీర్యం” బలం, ప్రభావం/సామర్థ్యం. “రూప్యం” వెండి మరియు ప్రశస్తమైన (ఉత్తమ) రూపం అర్థం కూడా।

Verse 33

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं

“దురోదర” అనే పదం జూదరి, పణం (దావు), మరియు జూదం—ఈ అర్థాలలో వాడబడుతుంది. “కాంతార” అనగా మహారణ్యం మరియు దుర్గమ మార్గం; ఇది పుంలింగం, నపుంసకలింగం—రెండింటిలోనూ ప్రయోగం।

Verse 34

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च

యమ, వాయు, ఇంద్ర, చంద్ర, సూర్య, విష్ణు, సింహాది సందర్భాలలో ఆయనను “హరి” అని పిలుస్తారు. ‘స్త్రీ కాదు’ (అంటే పురుషుడు) అనే అర్థంలో “దర”; భయం మరియు లోతైన గోతిలో/ఖడ్గంలో “జఠర”; అలాగే ‘కఠినుడు/అడగని’ అనే అర్థంలోనూ ఈ పదం ప్రయోగించబడుతుంది.

Verse 35

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः

ఉదారుడు మహాదాతగా గుర్తింపబడతాడు; దీనికి విరుద్ధమైన స్వభావం నీచులు, అధములలో కనిపిస్తుంది. శిరోరూపాలు మూడు: చూడా (శిఖ/జట), కిరీటం (మకుటం), మరియు సంయతకేశం (కట్టిన/అలంకరించిన జుట్టు).

Verse 36

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

‘బలి’ అనే పదం పన్ను/ఖజానా లేదా చేతితో సమర్పించే ఉపహార-అర్పణ వంటి అర్థాలలో వాడబడుతుంది; ‘బల’ అనేది సైన్యబలం మరియు అనుబంధ అర్థాలలో. ‘నీవీ’ స్త్రీ నడుము వస్త్రబంధం (గిర్డిల్-గంతు)కూ, అలాగే పందెం/జూదంలో పెట్టే దావుకూ సూచకం.

Verse 37

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

‘వృషః’ అనే పదం కాముకుడు, ఎలుక, శ్రేష్ఠుడు, సుకృతం (పుణ్యకర్మ), మరియు వృషభం అనే అర్థాలలో వాడబడుతుంది. ‘ఆకర్షః’ జూదపు పాశం (ద్యూతాక్ష)కూ, సారి-ఫల విత్తనానికీ; ‘అక్షమ్’ ఇంద్రియాన్ని సూచిస్తుంది.

Verse 38

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

ద్యూత పరిభాషలో, ‘కర్ష’ అనే ప్రమాణంలో, అలాగే వ్యవహార/న్యాయప్రయోగంలో ‘కలి’ అనే పదం వాడబడుతుంది; ‘కలిద్రుమ’ (ఒక వృక్షం) అర్థంలోనూ. శిరోభూషణాలలో ‘ఊష్ణీష’ అంటే పాగడి లేదా కిరీటం మొదలైనవి. ‘కర్షూ’ అనేది చిన్న కాలువ/కుల్యా అనే అర్థాన్ని తెలిపే పదం.

Verse 39

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

ప్రత్యక్ష జ్ఞాన పరిధిలో అధిపతి ‘అధ్యక్ష’ అని పిలువబడును; సూర్యుడు మరియు అగ్ని ‘విభావసు’ అని కూడా ప్రసిద్ధులు. శృంగారాది రసాలలో ఇది ‘రస’ము; విషంలో ‘వీర్యం’ (ప్రభావశక్తి); గుణంలో ‘గుణం’; రంజన/ఆసక్తిలో ‘రాగం’; ద్రవ పదార్థంలో ‘ద్రవ/రసం’ అని చెప్పబడును.

Verse 40

तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः

‘వర్చస్’ అనే పదం తేజస్సు మరియు మలము—రెండింటినీ సూచిస్తుంది; ‘ఆగస్’ పాపం మరియు అపరాధం—ఇరువురికీ. ‘ఛందస్’ ఛందోబద్ధ పద్యం మరియు అభిలాష—రెండింటికీ వాడబడుతుంది. ‘సాధీయాన్’ శ్రేష్ఠుడు అలాగే సాధు-వృద్ధి/కల్యాణవర్ధకుడు అనే అర్థాలలో. ‘వ్యూ హ’ సమూహం/వృందం; ‘అహి’ వృత్రుని సూచిస్తుంది. ‘అగ్ని-ఇంద్ర-అర్క’ అంధకారనాశకులు (తమోనుదః).