Adhyaya 362

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि

ఇట్లు ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘నానార్థవర్గాః’ అనే మూడు వందల అరవై ఒకటవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడు వందల అరవై రెండవ అధ్యాయం ప్రారంభమగుచున్నది—భూమి, వనం, ఔషధి మొదలైన వర్గాలు. అగ్ని పలికెను—భూమి, నగరం, పర్వతం, వనం, ఔషధులు, సింహం మొదలైన పదవర్గాల పర్యాయాలను నేను చెప్పుదును. ‘భూ’ (పృథివి) అనంతా, కక్షమా, ధాత్రీ, క్ష్మా, ఆకూ, అలాగే హరిత్రీ అని కూడా పిలువబడును.

Verse 2

मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा

మట్టిని ‘మృన్’ అని కూడా అంటారు; ‘మృత్తికా’కు ‘ప్రశస్తా’, ‘మృత్సా’, ‘మృత్స్నా’ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి. ‘జగత్’ కు ‘త్రపీష్టపం’, ‘లోకము’, ‘భువనం’, ‘జగతీ’, ‘సమా’ అనే పర్యాయాలు ఉన్నాయి.

Verse 3

अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च

‘అయనం’, ‘వర్త్మ’, ‘మార్గం’, ‘అధ్వా’, ‘పంథా’, ‘పదవీ’, ‘సృతి’, ‘సరణి’, ‘పద్ధతి’, ‘పద్యా’, ‘వర్తనీ’, ‘ఏకపదీ’—ఇవి అన్నీ ‘దారి/మార్గం’ అనే అర్థాన్ని సూచిస్తాయి.

Verse 4

पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्

‘పూః’ అనే పదం స్త్రీలింగం; అదే ‘పురీ’ లేదా ‘నగరీ’ అని కూడా పిలుస్తారు. నివాసస్థలాన్ని ‘పాట్టనం’ అని, మరొక పేరుగా ‘పుటభేదనం’ అని అంటారు. స్థానిక పరిపాలనా కేంద్రము ‘స్థానీయం’; మరో రకం ‘నిగమం’; అయితే మూలనగరంనుండి ఉద్భవించిన లేదా దానిపై ఆధారపడిన పట్టణం ‘పురం’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 5

तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका

ఉపనగరాన్ని ‘శాఖానగరం’ అంటారు. ‘వేశ’ అనగా వేశ్యాజనులు నివసించే ప్రాంతం. ‘ఆపణ’ అనగా కూర్చుని వ్యాపారం చేసే దుకాణం/స్థలం; ‘విపణి’ అనగా మార్కెట్; ‘పణ్యవీథికా’ అనగా సరుకుల వీధి, బజారు వీధి.

Verse 6

रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः

‘రథ్యా’ అనగా రథాలు వెళ్లే ప్రధాన మార్గం; ‘ప్రతోలీ’ అనగా తోరణముతో కూడిన ద్వారగృహం; ‘విశిఖా’ అనగా పక్కవీధి. ‘చయ’ అనగా కుప్పగా వేసిన మట్టి కట్ట/ఎత్తు; ‘వప్ర’ అనగా ఎత్తైన మట్టికోట (రాంపార్ట్). స్త్రీలింగ ప్రయోగంలో ‘ప్రాకార’ాన్ని ‘వరణ’ ‘శాల’ అని కూడా అంటారు; ‘ప్రాచీర’ అనగా గ్రామ/నగర అంచున ఉన్న సరిహద్దు కంచె/ఆవరణం.

Verse 7

भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्

‘భిత్తి’ అనగా గోడ. ‘స్త్రీ’ అనగా మహిళ. ‘కుహ్య’ అనగా కప్ప కూడా. లోపల ఉంచబడినదాన్ని ‘నస్తకీకసం’ అంటారు. ‘వాస’ అనగా నివాసం. ‘కూట’ అనగా శిఖరం. ‘శాల’ (లేదా ‘సభ’) అనగా సభాగృహం. దీనిని ‘సంజవనం’ అని కూడా పేర్కొన్నారు.

Verse 8

चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा

మునుల కోసం నాలుగు శాలలతో కూడిన నివాసం ‘చతుఃశాల’ అని అంటారు. ఆకులతో చేసిన కుటీరం ‘పర్ణశాల’ (మరియు ‘ఓటజ’ కూడా; నపుంసకం) అని పిలుస్తారు. స్త్రీలింగంలో ‘చైత్య’సమానమైన దేవాలయాన్ని ‘ఆయతనం’ అంటారు; ‘వాజిశాల’ అనగా ‘మందురా’—గుర్రాల కొట్టం/అశ్వశాల.

Verse 9

हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका

హర్మ్యము మొదలైనవి ధనవంతుల నివాసములు; ప్రాసాదము దేవతలకును రాజులకును చెందిన భవనం. ‘స్త్రీ’ అనగా ద్వారచౌకట్టు, ‘ద్వారద్వార’ అనగా ప్రవేశద్వారం; ‘ప్రతీహార’ అనగా ద్వారపాలకుడు; ‘వితర్ది’ అనగా వేదికాసమానమైన ఎత్తైన పీఠము.

Verse 10

कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी

‘కపోతపాలికా’ అనే పదం ‘విటఙ్క’ను సూచిస్తుంది; ‘విటఙ్క’ పదం పుంలింగం, నపుంసకలింగం—రెండింటిలోనూ వాడబడుతుంది. ‘కవాట’ అనగా ద్వారపటం/కివాడ, ఇది ‘అవరంతు’కు సమానార్థకం. ‘నిఃశ్రేణీ’ని ‘అధిరోహిణీ’ కూడా అంటారు, అంటే ఎక్కే మెట్లు.

Verse 11

सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं

‘సమ్మార్జనీ’ని ‘శోధనీ’ అని కూడా అంటారు (శుభ్రపరిచే చీపురు/సాధనం). ‘సఙ్కర’కు ‘అవకర’ కూడా పేరు (చెత్త). ‘అద్రి, గోత్రి, గిరి, గ్రావా’—పర్వతం/శిలను సూచించే పదాలు; ‘గహనం, కాననం, వనం’—అరణ్యం/దట్టమైన అడవి.

Verse 12

आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं

ఆరామం అనగా ఉపవనం—అంటే కృత్రిమంగా ఏర్పరచిన, అలంకరించిన వనోపవనం. ఇదే ‘ప్రమదవనం’ అని పిలవబడుతుంది; ఇది అంతఃపురానికి (అంతర్గృహాలకు) తగినదిగా చెప్పబడింది.

Verse 13

वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः

‘వీథీ, ఆలి, ఆవలీ’—ఇవి వరుస/శ్రేణిని సూచించే పేర్లు; అలాగే ‘పఙ్క్తి, శ్రేణీ, లేఖా’—ఇవీ రేఖలు (రాజయః) అని చెప్పబడతాయి. ఫలములు ధరించేది ‘వానస్పత్య’; పుష్పముల ద్వారా ఫలమిచ్చేది ‘వృక్ష’; పుష్పం లేకుండానే ఫలమిచ్చేది ‘వనస్పతి’.

Verse 14

ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः

ఫలము పక్వమై ముగింపు పొందే ఔషధులు, విశాలపత్రాల లతలు/వృక్షజాతులు, కొత్తగా మొలిచిన చెట్లు—ఇవి (లక్షణాలు); అలాగే మొద్దు లేదా కదలని స్తంభం, స్థిరమైన గుచ్చు/గుర్తు, మరియు పూర్తిగా వికసించి విప్పబడిన మొక్కలూ।

Verse 15

पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः

‘పలాశ’ వృక్షానికి ఇతర పేర్లు—ఛదన, పర్ణ, ఇధ్మ, మేధ, సమిత్, స్త్రియాం, బోధిద్రుమ, చలదల, దధిత్థ, గ్రాహి, మన్మథ।

Verse 16

तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः

ఆ (పలాశ) వృక్షానికి పర్యాయాలు—దధిఫల, పుష్పఫల, దంత, శఠా. ఉడుంబరానికి ‘హేమదుగ్ధ’ పర్యాయం; కోవిదారానికి ‘ద్విపత్రక’ పర్యాయం।

Verse 17

सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः

సప్తపర్ణ, విశాలత్వక్, కృతమాల, సువర్ణక, ఆరేవత, వ్యాధిఘాత, సంపాక, చతురంగుల—ఇవి ఔషధ ద్రవ్యాల (నామాలు)।

Verse 18

स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः

జంబీర (నిమ్మ/సిట్రన్) కు పర్యాయం ‘దంతశఠ’; వరుణకు ‘తిక్తశావక’; పుత్రాగకు ‘పురుషస్తుంగ’, ‘కేశర’, ‘దేవవల్లభ’ అనే పర్యాయాలు।

Verse 19

पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ

పారిభద్రాది వర్గంలో నింబవృక్షం, మందారము, పారిజాతకము, వంజులము, చిత్రకృత్; అలాగే పీతనకము మరియు పీతనము అనే రెండు భేదాలు కూడా పేర్కొనబడినవి।

Verse 20

आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः

ఆమ్రాతకము మరియు మధూకవృక్షమునకు ‘గుడపుష్ప’ ‘మధుద్రుమ’ అనే పేర్లు. పీలువృక్షానికి ‘గుడఫల’, ‘స్రంసీ’, ‘నాదేయీ’, ‘అంబువేతస’ అనే పర్యాయనామాలు ఉన్నాయి।

Verse 21

शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ

‘శోభాంజన’కు శిగ్రు, తీక్ష్ణగంధ, కాక్షీరమోచక, రక్తశిగ్రు అనే పర్యాయాలు. ఇది ‘మధుశిగ్రు’ అని కూడా ప్రసిద్ధం; ‘అరిష్ట’ మరియు ‘ఫేణిల’ కూడా దీనికే సమాననామాలు।

Verse 22

गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः

గాలవ, శావర, లోధ్ర, తిరీట, తిల్వ, మార్జన; అలాగే శేలు, శ్లేష్మాతక, శీత, ఉద్దాల, బహువారక—ఇవి ఔషధీయ వృక్ష/వనస్పతుల నామాలు అని నిర్దేశించబడినవి।

Verse 23

वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः

వైకంకత, శ్రువావృక్ష, గ్రంథిల, వ్యాఘ్రపాద, తిందుక, స్ఫూర్జక, కాల, నాదేయీ, భూమిజంబుక—ఇవీ ఈ అధ్యాయంలో పేర్కొన్న ఔషధీయ వృక్ష/వనస్పతి నామాలు.

Verse 24

काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले

పీలుకను ‘కాకతిందు’ అని కూడా పిలుస్తారు. పాటలీకి ‘మోక్షముష్కక’ అనే పేరూ ఉంది. క్రముక ‘పట్టికా’గా ప్రసిద్ధం. అలాగే ‘కైటర్య’ మరియు ‘కట్ఫల’లకు ‘కుంభీ’ అనే నామమూ ఉంది.

Verse 25

वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके

‘వీరవృక్ష’, ‘అరుష్కర’, ‘అగ్నిముఖీ’—ఇవి భల్లాతకీకి పేర్లు. అలాగే ‘త్రిషు’కు ‘సవర్జక’, ‘ఆసన’, ‘జీవ’ అనే నామాలు ఉన్నాయి; ‘పీతసాల’కు ‘మాలక’ అనే పేరూ ఉంది.

Verse 26

सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च

సర్జ, అశ్వకర్ణ; వీరేంద్ర; ఇంద్రద్రు; కకుభ; అర్జున; ఇంగుదీ; తాపసతరు (తపస్వుల వృక్షం); మోచా; అలాగే శాల్మలి—ఇవి ఇక్కడ పేర్కొన్న వృక్షాలు.

Verse 27

चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी

‘చిరవిల్వ’, ‘నక్తమాల’, ‘కరజ’ అలాగే ‘ప్రకీర్య’, ‘పూతికరజ’, ‘మర్కటీ’, ‘అంగారవల్లరీ’—ఇవి కరంజక (కరంజ)కు పర్యాయనామాలు.

Verse 28

रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः

రోహీ, రోహితక, ‘ప్లీహశత్రు’, ‘దాడిమపుష్పక’, గాయత్రీ, ‘బాలతనయ’, ఖదిర, ‘దంతధావన’—ఇవి పేర్కొన్న ఔషధ ద్రవ్యానికి పర్యాయనామాలు.

Verse 29

अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः

అరిమేదను ‘విట్-ఖదిర’ అని కూడా పిలుస్తారు. కదర అనేది శ్వేత ఖదిరకు మరో పేరు. పంచాంగుల, వర్ధమాన, చంచు, గంధర్వహస్తక ఇవి దాని ఇతర పర్యాయనామాలు.

Verse 30

पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया

పిండీతకను మరువక అని కూడా అంటారు. పీతదారు ‘దారు’గా, అలాగే ‘దేవదారు’గా కూడా ప్రసిద్ధి. పూతికాష్ఠం ‘శ్యామా’గా ప్రసిద్ధం; శ్యామా ‘మహిలాహ్వయా’ అని కూడా పిలుస్తారు.

Verse 31

लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः

లతా, గోవందనీ, గుందా, ప్రియంగు, ఫలినీ, ఫలీ, మండూకపర్ణీ, పత్రోర్ణనా, నట, కట్వంగ, టుణ్టుకా—ఇవి ఔషధద్రవ్య పరిభాషలో పేర్కొన్న వనస్పతి నామాలు/పర్యాయాలు.

Verse 32

श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः

శ్యోనాక, శుకనాస, అర్క్ష, దీర్ఘవృంత, కుటన్నట, పీతద్రు, సరల; అలాగే నిచుల, అంబుజ, ఇజ్జల—ఇవి ఔషధీయ వృక్ష/వనస్పతి నామాలుగా అంగీకరించబడినవి.

Verse 33

काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः

కాకోడుంబరికా మరియు ఫల్గు; అరిష్ట; పిచుమర్దక; అలాగే నింబ (వేప)కు ‘సర్వతోభద్రక’ అనే పేరు; శిరీషను ‘కపీతన’ అని కూడా అంటారు.

Verse 34

वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका

వకులము ‘వంజుల’ అని కూడా చెప్పబడింది. పిచ్ఛిల, అగురు, శింశపా; అలాగే జయా, జయంతీ, తర్కారీ, కణికా, గణికారికా అనే పేర్లు ఉన్నాయి.

Verse 35

आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः

ఆపర్ణను అగ్నిమంథగా గ్రహించాలి; వత్సకము గిరిమల్లికా అని కూడా పిలుస్తారు. కాలస్కంధమే తమాలము; తండులీయము అల్పమారిష అని కూడా అంటారు.

Verse 36

सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका

సింధువారము నిర్గుండీ అని కూడా అంటారు; అదే ఆస్ఫోటా, వనోద్భవా, గణికా, యూథికా, అంబష్ఠా, సప్తలా, నవమాలికా అనే పేర్లతోనూ ప్రసిద్ధం.

Verse 37

अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः

అతిముక్తము పుండ్రకమని కూడా అంటారు; అదే కుమారీ, తరణి, సహా అనే పేర్లతోనూ ప్రసిద్ధం. దాని ఎరుపు రకం ‘కురువక’, పసుపు రకం ‘కురుణ్టక’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 38

नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः

రెండు రకాలలో నీలి రకాన్ని ఝిణ్టీ, వాణా అని అంటారు; అలాగే భిణ్టీ, సైరీయక అని కూడా పిలుస్తారు. ఆ వర్గంలో ఎరుపు రకం ‘కురువక’; పసుపు రకం (రెండింటిలో) ‘సహచరీ’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 39

धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः

ధుస్తూరము ‘కితవ’, ‘ధూర్త’, ‘రుచక’, ‘మాతులంగక’, ‘సమీరణ’, ‘మరువక’, ‘ప్రస్థపుష్ప’, ‘ఫణిజ్ఝక’ అనే పేర్లతో కూడ ప్రసిద్ధి పొందింది।

Verse 40

कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा

కుఠేరకము ‘పర్ణాస’ అని; ఆస్ఫోటము ‘వసుకార్కక’ అని; శివమల్లీ ‘పాశుపత’ అని; అలాగే వృందా ‘వృక్షాదనీ’ అని కూడా పిలువబడుతుంది।

Verse 41

जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा

జీవంతికా, వృక్షరుహా, గుడూచీ, తంత్రికా (అమృతా అని కూడా), సోమవల్లీ, మధుర్ణీ, అలాగే మూవా మరియు మోరటీ—ఇవి ఔషధ లతలు/వృక్షజాతులు।

Verse 42

मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका

మధులికా, మధుశ్రేణీ, గోకర్ణీ, పీలుపర్ణీ; అలాగే పాఠా, అంబష్ఠా, విద్ధకర్ణీ, ప్రాచీనా, వనతిక్తికా—ఇవి ఔషధ వృక్షాల పేర్లు।

Verse 43

कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी

‘కటు’, ‘కటుంభరా’, ‘చక్రాంగీ’, ‘శకులాదనీ’, ‘ఆత్మగుప్తా’, ‘ప్రావృషాయీ’, ‘కపికచ్ఛు’, ‘మర్కటీ’—ఇవి అదే ఔషధ ద్రవ్యానికి ప్రామాణిక పర్యాయనామాలు।

Verse 44

अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा

అపామార్గము శైఖరిక, ప్రత్యక్ఫర్ణీ, మయూరక, ఫంజికా, బ్రాహ్మణీ, భార్గీ, ద్రవంతీ, శంబరీ, వృషా అనే పర్యాయనామాలతో కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది।

Verse 45

मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा

మండూకపర్ణీ, భండీరీ, సమంగా, కాలమేషికా, రోదనీ, కచ్చురా, అనంతా, సముద్రాంతా, దురాలభా—ఇవి ఔషధీయ వనస్పతుల పేర్లు।

Verse 46

पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह

పృశ్నిపర్ణీ, పృథక్ఫర్ణీ, కలశీర్, ధావనిర్గుహా, నిదిగ్ధికా, స్పృశీ, వ్యాఘ్రీ, క్షుద్రా—దుస్పర్శాతో కూడి—ఇవి ఔషధీయ మూలికలు।

Verse 47

अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि

అవల్గుజము సోమరాజీ, సువల్లీ, సోమవల్లికా, కాలమేషీ, కృష్ణఫలా, వకుచీ, పూతిఫలీ అనే పర్యాయనామాలతో కూడా పిలువబడుతుంది।

Verse 48

कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला

కణోషణాను ఉపకుల్యా అని పిలుస్తారు. శ్రేయసీకి గజపిప్పలీ అనే పేరు. చవీని చవికా అంటారు. కాకచించీని గుంజా అంటారు; గుంజాకే కృష్ణలా అనే పేరూ ఉంది।

Verse 49

विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः

విశ్వా, విషా, ప్రతివిషా, వనశృంగాట (సింగాడ) మరియు గోక్షురం, నారాయణీ, శతమూలీ, కాలేయకం, హరిద్రవం—ఇవి విషశమనము, ప్రతివిషచికిత్సలో పేర్కొన్న ఔషధద్రవ్యాలు.

Verse 50

दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका

దార్వీ, పచంపచా, దారు, శుక్లా, హైమవతీ, వచా, వచోగ్రగంధా, షడ్గ్రంథా, గోలోమీ, శతపర్వికా—ఇవి భైషజ్యవర్గంలో పేర్కొన్న ఔషధ నామాలు.

Verse 51

आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा

ఆస్ఫోటాను ‘గిరికర్ణీ’ అని కూడా అంటారు. సింహాస్యా ‘వాసక’ మరియు ‘వృష’ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధి. మిశీకి ‘మధురికా’, ‘ఛత్రా’ అని కూడా; అలాగే ‘కోకిలాక్షీ’, ‘ఇక్షురా’, ‘అక్షురా’ అనేవి కూడా దాని నామాలు.

Verse 52

विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा

విడంగాన్ని ‘అస్త్రీ’, ‘కృమిఘ్న’ (కృమినాశకము) అని కూడా అంటారు. అలాగే వజ్రద్రుమం, స్నుక్, స్నుహీ, సుధా; మరియు మృద్వీకా, గోస్తనీ, ద్రాక్షా, వలా, వాట్యాలకం—ఇవి సమానార్థక వనస్పతి నామాలు.

Verse 53

काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका

‘కాలా’, ‘మసూరవిదలా’, ‘త్రిపుటా’—ఇవి త్రివృత్ (విరేచన ఔషధము) యొక్క నామాలు. ‘మధుకం’, ‘క్లీటకం’, ‘యష్టిమధుకా’, ‘మధుయష్టికా’—ఇవి యష్టిమధు (లికోరైస్) కు పర్యాయనామాలు.

Verse 54

विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा

విదారీ అనే ఔషధద్రవ్యాన్ని ‘క్షీరశుక్లా’, ‘ఇక్షుగంధా’, ‘క్రోష్ట్రీ’ అని కూడా పిలుస్తారు; అలాగే ‘శారివా’ను ‘సితా’, ‘గోపీ’, ‘శ్యామా’, ‘అనంతా’, ‘ఉత్పల-శారివా’ అనే పేర్లతో పేర్కొంటారు।

Verse 55

मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः

మోచా, రంభా, కదలీ, భణ్టాకీ, దుష్ప్రధర్షిణీ, స్థిరా, ధ్రువా, సాలపర్ణీ, శృంగీ—ఇవి దాని పేర్లు (పర్యాయాలు); అలాగే ‘వృషభ’ మరియు ‘వృష’ అని కూడా అంటారు।

Verse 56

गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका

గాంగేరుకీ, నాగబలా, ముషలీ, తాలమూలికా, జ్యోత్స్నీ, పటోలికా, జాలీ, అజశృంగీ, విషాణికా—ఇవి ఔషధ మూలికల పేర్లు।

Verse 57

स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं

లాంగలికీ, అగ్నిశిఖా, తాంబూలీ, నాగవల్లీ; అలాగే హరేణూ, రేణుకా, కౌంతీ, హ్రీవేర, దివ్య-నాగర—ఇవి కూడా ఔషధ/సుగంధ ద్రవ్యాల పేర్లు।

Verse 58

कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा

‘కాలానుసార్య’, ‘వృద్ధాశ్మ’, ‘పుష్ప’, ‘శీత’, ‘శివా’; అలాగే ‘శైలేయ’, ‘తాలపర్ణీ’, ‘దైత్యా’, ‘గంధకుటీ’, ‘మురా’—ఇవి వైద్యద్రవ్యాలలో ప్రాచుర్యమైన పేర్లు।

Verse 59

ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी

గ్రంథిపర్ణాన్ని శుకం, వర్హి అని కూడా అంటారు; వలాను త్రిపుటా, త్రుటి అని పిలుస్తారు; శివా అనే ఔషధి తామలకీ, హనుః, హట్టవిలాసినీ అనే పేర్లతోనూ ప్రసిద్ధి।

Verse 60

कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः

కుట, నట, దశపుర, వానేయ, పరిపేలవ, తపస్వనీ, జటామాంసీ, పృక్కా, దేవీ, లత, లశూ—ఇవి ఔషధ ద్రవ్యాల పేర్లు/పర్యాయాలు అని గ్రంథం పేర్కొంటుంది।

Verse 61

कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः

శఠీ అనే సుగంధ ఔషధ కందాన్ని కర్చురక, ద్రావిడక, గంధమూలీ అని కూడా స్మరిస్తారు; అలాగే దృక్షగంధా, ఛగలాంత్రా, వేగీ, వృద్ధదారక అనే పేర్లతోనూ ప్రసిద్ధి।

Verse 62

तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती

తుండికేరీ, రక్తఫలా, విమ్బికా, అలాగే పీలుపర్ణీ; ఇంకా ఆంగేరీ, చుక్రికా, అంబష్టా, స్వర్ణక్షీరీ, హిమావతీ—ఇవి ఔషధ వృక్షాల పేర్లు/పర్యాయాలు।

Verse 63

सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः

ఇది సహస్రవేధీ, చుక్ర, అమ్లవేతస, శతవేధ్య అని కూడా పిలుస్తారు; అలాగే జీవంతీ, జీవనీ, జీవా; ఇంకా భూమినింబ, కిరాతక అనే పేర్లతోనూ ప్రసిద్ధం।

Verse 64

कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी

ఈ ఔషధ ద్రవ్యము/వృక్షము కూర్చశీర్ష, మధుకర, చంద్ర, కపివృక, దద్రుఘ్న, ఏడగజ, వర్షాభూ, శీథహానిణీ అనే పేర్లతో కూడ ప్రసిద్ధి పొందింది।

Verse 65

कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः

కునందతీ, నికుంభస్త్రా, యమానీ (వామింతులు/అజ్వైన్), వార్షికా; అలాగే లశునం (వెల్లుల్లి), అంగృంచన, అరిష్ట, మహాకంద, రసోణక (వెల్లుల్లి)—ఇవీ ఇక్కడ పేర్కొన్న ఔషధ ద్రవ్యాలు।

Verse 66

वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः

వారాహీని వదరా, గృష్టి అని కూడా అంటారు. కాకమాచీకి వాయసీ అనే పేరు కూడా ఉంది. శతపుష్పాను సితచ్ఛత్రా, అతిచ్ఛత్రా అని కూడా పిలుస్తారు. మధురాను మిసీ అని కూడా అంటారు.

Verse 67

अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ

అవాక్పుష్పీ, కారవీ, సరణా (ప్రసారణీ అని కూడా), కటంభరా, భద్రవలా, కర్వూర, అలాగే శటీ—ఇవి తదుపరి పేర్లు/ద్రవ్యాలు।

Verse 68

पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ

పటోల (పరవళ్లు) ను కులక, తిక్త అని కూడా అంటారు. కారవెల్ల (కాకర) ను కటిల్లక అని కూడా పిలుస్తారు. కుష్మాండక (బూడిద గుమ్మడి/వింటర్ మెలన్) ను కర్కారు అంటారు. ఇర్వారు, కర్కటీ—ఇవి లత/గుమ్మడి వర్గానికి చెందిన స్త్రీలింగ నామాలు।

Verse 69

इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः

ఇక్ష్వాకు ను కటుతుంబీ అని కూడా అంటారు; విశాలా ను ఇంద్రవారుణీ అని కూడా పిలుస్తారు. శూరణం ‘అర్శేఘ్న’ (మూలవ్యాధి నాశకము) మరియు ‘కంద’ (కందమూలము) అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధం. ముస్తకం ను కురువిందక అని కూడా అంటారు.

Verse 70

वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे

‘వంశ’ (వెదురు) కు త్వక్సార, కర్మార, వేణు, మస్కర, తేజనాః అనే పదాలు వాడుతారు. ‘ఛత్ర’ (గొడుగు) కు అతిఛత్ర, ఛత్రపాలఘ్న అనే పేర్లు ఉన్నాయి. ‘తృణ’ (గడ్డి) కు మాలా, తృణక, భూస్తృణ అనే నామాలు చెప్పబడ్డాయి.

Verse 71

तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः

‘తాల’ ను తృణరాజ అని కూడా పిలుస్తారు; అదే ‘ఘోణ్టా’ అనే పేరుతోనూ ప్రసిద్ధం; అలాగే ‘క్రముక’ మరియు ‘పుగక’ అనే నామాలు కూడా ఉన్నాయి. పులికి ‘శార్దూల’ మరియు ‘ద్వీపిన్’ అనే పేర్లు; అలాగే ‘వ్యాఘ్ర’, ‘హర్యక్ష’, ‘కేశరీ’, ‘హరి’ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.

Verse 72

कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे

‘కోల’ మరియు ‘పౌత్రి’ వరాహం (పంది) కు పేర్లు. ‘కోక’ మరియు ‘ఈహామృగ’ వృక (నక్క/తోడేలు) ను సూచిస్తాయి. ‘లూత’ మరియు ‘ఊర్ణనాభ’ సమానార్థకాలు (రెండూ ‘సాలీడు’); అలాగే ‘తంతువాయ’ మర్కట (కోతి) యొక్క ఒక పేరు.

Verse 73

वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि

‘వృశ్చిక’ అంటే తేళ్లు; ‘శూకకీట’ ఒక రకమైన కీటకం. ‘సారంగ’ మరియు ‘టోకక’ సమానార్థకాలు. ‘కృకవాకు’ ను ‘తామ్రచూడ’ అని కూడా అంటారు; అలాగే ‘పిక’ ను ‘కోకిల’ (కోయిల) అని కూడా పిలుస్తారు.

Verse 74

कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः

కాకానికి ‘కరట’ మరియు ‘అరిష్ట’ అనే పర్యాయాలు. బకాన్ని ‘కహ్వ’ అని కూడా అంటారు. చక్రవాక పక్షి ‘కోక’ మరియు ‘చక్ర’ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధం; కాదంబ (హంస/బాతు) ను ‘కలహంసక’ అని పిలుస్తారు.

Verse 75

पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः

‘పతంగికా’ మరియు ‘పుట్టికా’ అనేవి తేనెటీగకు పేర్లు; అలాగే ‘సరఘా’ ‘మధుమక్షికా’ కూడా. ‘సకులదంతీ’ ‘నిర్దంష్ట్రా’ అని కూడా చెప్పబడింది. ఇంకా ‘ద్విరేఫ’, ‘పుష్పలిట్’, ‘భృంగ’, ‘షట్పద’, ‘భ్రమర’, ‘ఆలయ’ ఇవన్నీ తేనెటీగ పర్యాయాలు.

Verse 76

केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ

నెమలిని ‘కేకీ’ అంటారు; దాని శిఖను ‘శిఖా’ అని; దాని కూయుటను ‘కేకా’ అని చెబుతారు. ‘శకున్తి’ ‘శకుని’ అనే స్త్రీలింగ పదాలు ‘పక్షి’ అర్థంలో వాడుతారు. ‘పక్షతి’ అంటే రెక్క, ‘పక్షమూల’ అంటే రెక్క యొక్క మూలాధారం. ‘చంచు’ మరియు ‘స్టోటి’ రెండూ స్త్రీలింగ పదాలు, ముక్కు/చొంచు అర్థంలో.

Verse 77

गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः

‘గతి’, ‘ఉడ్డిన’, ‘సండీన’ అనే పదాలు పక్షిని సూచిస్తాయి. ‘కులాయ’ ‘నీడ’ అనేవి గూడు పేర్లు. ‘పేశీ’ ‘కోష’ అనేవి ఆవరణం/కవచం అర్థాలు. ‘అండ’ అంటే గుడ్డు (వృషణమని కూడా). ‘పృథుక’, ‘శావక’, ‘శిశు’ అనేవి పిల్ల/సంతానం అర్థాలు.

Verse 78

पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं

‘పోత’, ‘పాక’, ‘అర్భక’, ‘డింభ’ అనేవి ‘శిశువు/బాలుడు’ అర్థాలు. ‘సందోహ’, ‘వ్యూహక’, ‘గణ’ అనేవి ‘సమూహం/సంగ్రహం’ అర్థాలు. ‘స్తోమ’, ‘ఓఘ’, ‘నికర’, ‘వ్రాత’ అనేవి ‘గుట్ట/బహుళం’ అర్థాలు. ‘నికురంబ’ ‘కదంబక’ అనేవి ‘గుచ్ఛం’ అర్థాలు. ‘సంఘాత’ ‘సంచయ’ అనేవి ‘సంచిత సమాహారం’. ‘వృంద’ అంటే గుంపు. ‘పుంజ’, ‘రాశి’ అలాగే ‘కూటక’ కూడా ‘గుట్ట’నే సూచిస్తాయి.