Adhyaya 366

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘క్షత్రియ-వైశ్య-శూద్ర వర్గాలు’ అనే 365వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇక 366వ అధ్యాయం ప్రారంభం—‘సామాన్య నామరూపాలు మరియు వాటి లింగాలు’. అగ్ని ఉవాచ—ఇప్పుడు నేను సామాన్య నామాలు, వాటి లింగాలను వివరిస్తాను; వినుము—‘సుకృతీ’, ‘పుణ్యవాన్’, ‘ధన్య’, ‘మహేచ్ఛ’, ‘మహాశయ’ మొదలైనవి।

Verse 2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

వారు ప్రావీణ్యులు, నిపుణులు, అనుభవజ్ఞులు, విద్వాంసులు, విషయనిష్ణాతులు, సుశిక్షితులు కావాలి; ఉదార దాతలు కావాలి, లక్షల విలువైన భారీ దానాలు ఇవ్వడంలో ధైర్యశాలులు కావాలి, మరియు విరివిగా ప్రసాదించేవారు కావాలి।

Verse 3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

ఆయన సమర్థుడు, కృతకార్యుడు; కృతజ్ఞుడు, నిపుణుడు. ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ కార్యోన్ముఖుడు, ఉత్సుకుడు. ఆయన కులీనుడు, ధనవంతుడు, పరిపక్వుడు, అనుభవజ్ఞుడు; నిజంగా పరమాధిపతి—నాయకుడు, అధిపుడు.

Verse 4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

లక్ష్మీ సమృద్ధి కలవాడు ‘లక్ష్మీవాన్’; శుభలక్షణాలు కలవాడు ‘లక్ష్మణ’; కాంతిమంతుడు/శ్రీమంతుడు ‘శ్రీల’. స్వేచ్ఛగా వ్యవహరించేవాడు ‘స్వతంత్ర’; స్వైరాచారంతో కప్పబడినవాడు ‘స్వైర్యపావృత’. దుష్టుడు ‘ఖలపూ’; అనేక పనులు చేసేవాడు ‘బహుకర’; విషయాలను లాగేవాడు ‘దీర్ఘసూత్ర’; నెమ్మదిగా కార్యం చేసేవాడు ‘చిరక్రియ’.

Verse 5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

‘జాల్మ’ అనగా ఆలోచించకుండా కార్యం చేసే వాడు. ‘కుణ్ఠ’ అనగా పనుల్లో మందగించి అలసత్వం చూపేవాడు. ‘కర్మశూర’ మరియు ‘కర్మఠ’ అనగా పనిలో వీరత్వం, పరిశ్రమ కలవాడు. ‘భక్షక’, ‘ఘస్మర’, ‘అద్మర’—ఇవి అన్నీ లోభంగా మింగే భోజనప్రియుని సూచిస్తాయి.

Verse 6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

‘లోభి’కి ‘లోలుప’, ‘గర్ధల’, ‘గృధ్రు’ అనే పదాలు. అలాగే వినయశీలుడు, సుసంస్కృతుడు ‘వినీత’, ‘ప్రశ్రిత’. ‘ధృష్ట’, ‘ధృష్ణు’ ధైర్యవంతుడు/నిర్భయుడు; ‘వియాత’ వెళ్లిపోయినవాడు; ‘నిభృత’ సంయమిత-నిశ్శబ్దుడు; ‘ప్రతిభాన్విత’ ప్రకాశమైన బుద్ధి కలవాడు.

Verse 7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

ఆయన ప్రగల్భుడు, స్వధైర్యసంపన్నుడు; దుష్టులకు ‘భీరుక’, ‘భీరు’గా—భయాన్ని కలిగించేవాడిగా, భయకారణంగా కనిపిస్తాడు. ఆయన వందనీయుడు, అభివాదనీయుడు. ఆయన భూషణస్వరూప ప్రభువు; అవతరించేవాడు, భవిష్యత్తులో అవతరించేవాడు, అవతరణకు కారణమూ. ఆయన జ్ఞాత; ‘విదుర’—వివేకి; ‘అబిందుక’—బిందురహితుడు, నిర్మలుడు, నిరుపాధికుడు.

Verse 8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

‘మత్త’, ‘శౌణ్డ’, ‘ఉత్కట’, ‘క్షీవ’ అనే పదాలు అత్యంత మదోన్మత్తుడైన/ఉగ్రావస్థలో ఉన్నవాడిని సూచిస్తాయి. ‘చండ’ అంటే అత్యంత కోపిష్ఠుడు. ‘దేవానంచతి’ అనగా దేవతల మధ్య సంచరించువాడు; అలాగే ‘దేవద్ర్యఙ్’, ‘విశ్వద్ర్యఙ్’, ‘విశ్వగ’ అన్నవి అన్ని దిశలలో, ఎక్కడికక్కడ సంచరించువాడిని సూచిస్తాయి.

Verse 9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

ఒకే దిశలో కలిసి కదిలేవాడు ‘సధ్ర్యఙ్’; అడ్డంగా/తిర్యకంగా కదిలేవాడు ‘తిర్యఙ్’; పక్కకు మళ్లి వంకరగా కదిలేవాడు ‘తిరోఽంచతి’. వక్తలో ‘వాచోయుక్తి’ అనగా వాక్యనిర్మాణంలో యుక్తత; ‘పటు’ అనగా వాక్కౌశలం; ‘వాగ్మీ’ అనగా వాగ్వైభవం; ‘వావదూక’ అనగా ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు.

Verse 10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

బాగా బడబడ మాట్లాడేవాడిని ‘జల్పక’, ‘వాచాల’ లేదా ‘వాచాట’ అంటారు—అతని మాటలు ఎక్కువగా నిందనీయం. అవమానింపబడినవాడు ‘అపధ్వస్త’ లేదా ‘ధిక్కృత’. బంధింపబడిన/నియంత్రితుడికి ‘కీలిత’ మరియు ‘సంయత’ అనే పదాలు వాడుతారు.

Verse 11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

‘వరణ’, ‘శబ్దన’, ‘నాన్దీవాది’, ‘నాన్వీకర’—ఇవి సమానార్థక పదాలు. అలాగే ‘వ్యసనార్త’ మరియు ‘ఉపరక్రౌ’ అనే జంట కూడా సమానార్థకమే; ‘బద్ధ’ అనే అర్థంలో ‘కీలిత’ సమానార్థకం, అలాగే ‘సంయత’ కూడా తత్సమానమైన మరో పదంతో చెప్పబడుతుంది.

Verse 12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

‘విహిస్త’ మరియు ‘ఆకుల’ సమానార్థకాలు. ‘నృశంస’, ‘క్రూర’, ‘ఘాతుక’ అనే పదాలు నిర్దయమైన క్రూర హంతకుడిని సూచిస్తాయి. ‘పాప’, ‘ధూర్త’, ‘వంచక’ పాపి, మోసగాడు, కపటుడిని సూచిస్తాయి. మూర్ఖునికి ‘వైదేహ’ మరియు ‘వాలిశ’ అనే పదాలు వాడుతారు.

Verse 13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

‘కదర్య’ అనగా కంజుసు; ‘కృపణ’ మరియు ‘క్షుద్ర’ అనగా తుచ్ఛుడు, నీచ స్వభావుడు. ‘మార్గణ’ లాభార్థం వెదకువాడు; ‘యాచక’ మరియు ‘అర్థిన్’ అనగా భిక్ష అడిగేవాడు, ధనాన్ని కోరువాడు. ‘అహంకారవాన్’ గర్వమున్నవాడు; ‘అహంయుః’ ఆత్మశ్లాఘి. ‘శుభంయుః’ శుభప్రవృత్తులతో యుక్తుడు.

Verse 14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

అది కాంతిమంతం, మనోహరం, రుచికరం, హృదయానందకరం—ఇష్టమైనదిగా, కోరుకున్నదిగా కనిపించినా—అది సారంలేని, తుచ్ఛమైన, శూన్యమైనదే; అని ప్రధానులు, శ్రేష్ఠులు, వरेణ్యులు నిర్ణయిస్తారు।

Verse 15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

‘శ్రేయాన్’, ‘శ్రేష్ఠ’, ‘పుష్కల’ పదాలు “ఉత్తమ/శ్రేష్ఠ” అర్థంలో. ‘ప్రాగ్ర్య’, ‘అగ్ర్య’, ‘అగ్రీయ’, ‘అగ్రిమ’ పదాలు “ముందటి/ప్రథమ” అర్థంలో. ‘వడ్రోరు’ మరియు ‘విపుల’ “విస్తారమైన/ప్రశస్తమైన” అని. ‘పీన’, ‘పీవ్నీ’ “మాంసల/పుష్టి”, ‘స్థూల’, ‘పీవర’ “స్థూలకాయ/మోటు” అని వాడుతారు।

Verse 16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

వారు స్తోక, అల్ప, క్షుల్లక—అంటే చిన్న కాయంతో—సూక్ష్ములు, మృదువులు, తక్కువ మాంసంతో, కృశదేహులు. వారి కొలతలు వంకరగా, అసమానంగా ఉంటాయి; వారి జుట్టు సన్నగా, వంకరగా ఉంటుంది. ఇలాంటి లక్షణాలు చాలామందిలో ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి।

Verse 17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

‘అఖండ’ అంటే విరామం లేని సమగ్రం; ‘పూర్ణ’ అంటే అన్ని భాగాలతో కూడిన సంపూర్ణం. ‘ఉపకంఠ’, ‘ఆంతిక’, ‘అభితః’ సమీపత్వాన్ని సూచిస్తాయి; ‘సమీప’ అంటే దగ్గర. ‘సన్నిధి’ మరియు ‘అభ్యాస’ అంటే అతి దగ్గరగా ఉన్న సాక్షాత్ సాన్నిధ్యం. ‘నేదిష్ట’ అంటే అత్యంత సమీపం, ‘సు-సమీపక’ అంటే చాలా దగ్గర.

Verse 18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

అది అత్యంత దూరంలో, అత్యంత దూరస్థంగా ఉంది; మృదువైన వృత్తాకార చక్రంలా ఉంటుంది. ఎత్తుగా పైకి లేచి శిఖరంతో ప్రకాశించే ధ్రువుడు (ధ్రువతార) స్థిరుడు, నిత్యుడు, సనాతనుడు.

Verse 19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

‘ఆవిద్ధం’, ‘కుటిలం’, ‘భుగ్నం’, ‘వెల్లితం’, ‘వక్రం’—ఇలాంటి పాఠం కూడా పునరుక్తి-దోషంతో దుష్టమని చెప్పబడింది. అలాగే దోషపూరిత ఉచ్చారణ—చంచలం, అతితరలం, కఠోరం, ‘జఠరం’ (కంఠగురు), మరియు దృఢం.

Verse 20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

ఆయన సదా నూతనుడు—నవోదితుడు, అభినవుడు, కొత్త, నవీన, నూతన. ఆయన ఏకతానుడు (ఏకాగ్రచిత్తుడు), ఇతర మార్గంలో చలించని వాడు; ఉగ్రతేజస్సుతో, అవిలంబితుడు (విలంబం లేని, శీఘ్రకర్త).

Verse 21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

‘ఎత్తు-తక్కువ’, ‘అనేక భేదాలు’, ‘గుంపుగా కిక్కిరిసి గందరగోళంగా ఉండటం’; అలాగే ‘తిమితం’ (అంధకారమయం), ‘స్తిమితం’ (నిశ్చలము), ‘క్లిన్నం’ (తడిసినది)—ఇవి ప్రయోగంలో సాంకేతిక నిర్దేశకాలు (అభియోగ-సంబంధ అభిగ్రహాలు)గా గ్రహించబడతాయి.

Verse 22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

‘స్ఫాతి’ అనగా వృద్ధి. ‘ప్రథా’ అనగా ఖ్యాతి (ప్రసిద్ధి). ‘సమాహార’ అనగా సంగ్రహం, అంటే సముచ్చయం. ‘అపహార’ అనగా అపచయం (తగ్గుదల). ‘విహార’ అనగా పరిభ్రమణం, అంటే చుట్టివెళ్లడం.

Verse 23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

‘ప్రత్యాహారము’ అనగా ఇంద్రియాలను వెనక్కి తీసుకోవడం; ‘నిర్హారము’ అనగా బయటకు లాగి తీయడం; ‘అభ్యవకర్షణము’ అనగా దూరంగా లాగివేయడం. ‘విఘ్నము’ అడ్డంకి; ‘అంతరాయము’ ప్రతిబంధకం; ‘ప్రత్యూహము’ ప్రతిఅడ్డంకి. ‘ఆస్యత్వము’ కూర్చుని ఉండే స్థితి, ‘ఆసన-స్థితి’ ఆసనంలో స్థిరత్వము.

Verse 24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

‘సన్నిధి’ అనగా సమీపత్వం; ‘సన్నికర్ష’ అనగా సన్నిహిత స్పర్శ/సంపర్కం. ‘ఆత్మక్రమ’ అనగా అంతఃస్థ (స్వాభావిక) క్రమం; ‘దుర్గసంచర’ అనగా దాటుటకు కఠినమైన మార్గం. ‘ఉపలంభ’ అనగా ప్రత్యక్ష అనుభవం; ‘ప్రత్యాదేశ’ అనగా ప్రతివాద-ఖండన; ‘నిరాకృతి’ అనగా తిరస్కారం/నిషేధం.

Verse 25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

‘పరిరంభ’, ‘పరిష్వంగ’, ‘సంశ్లేష’, ‘ఉపగూహన’—ఇవి ఆలింగనం మరియు సన్నిహిత ఆలింగనానికి పేర్లు. అలాగే ‘అనుమానము’ ‘పక్ష’, ‘హేతు’ మొదలైన అవయవాలతో కూడి చెప్పబడుతుంది. ఇంకా ‘డింబ’, ‘భ్రమర’, ‘విప్లవ’ వంటి పదాలు కావ్యశాస్త్రంలో పారిభాషిక సంజ్ఞలుగా గ్రహించవలెను.

Verse 26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

ఇంద్రియాలకు ప్రత్యక్షంగా సమీపంలో లేని విషయంపై పదాల వల్ల కలిగే జ్ఞానాన్ని ‘శాబ్ద-ప్రమాణం’ అని ప్రకటించారు. అలాగే సాదృశ్య దర్శనంతో ఒకదానిని మరొకదానికి సమానమని గ్రహించే బుద్ధి కలుగుతుంది; అది ‘ఉపమాన-ప్రమాణం’.

Verse 27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

కార్యాన్ని చూచి, అవసరమైన కారణాన్ని ఊహించకపోతే అది సాధ్యం కాదని కలిగే బుద్ధి ‘అర్థాపత్తి’. ‘పరార్థధీ’ అనగా ఇతరుని నమ్మించుటకు (హేతు మొదలైన రూపంలో) చెప్పబడే జ్ఞానం. ‘ప్రతియోగి’ గ్రహించబడనప్పుడు “ఇక్కడ నేలపై లేదు” మొదలైన విధంగా కలిగే అభావజ్ఞానం ‘అభావక’. అలాగే మానవబుద్ధి అవగాహనార్థం హరి (విష్ణువు) ‘అలింగ’ (లక్షణరహితుడు) అని నిరూపించబడెను.