Adhyaya 363

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे भूमिवनौषध्यादिवर्गा नाम द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्ये ऽथ नामतः नरः पञ्चजना मर्त्य यद्योषावंला वधूः

ఇట్లు అగ్ని మహాపురాణంలో ‘భూమి, వనం, ఔషధి మొదలైన పదవర్గాలు’ అనే అధ్యాయం మూడు వందల అరవై రెండవది. ఇప్పుడు మూడు వందల అరవై మూడవ అధ్యాయం ప్రారంభం—‘నర, బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర పదవర్గాలు’. అగ్ని పలికెను—నేను ఇప్పుడు పేర్లతో ఈ పదవర్గాలను చెప్పుదును. ‘పురుషుడు’—నర, పంచజన, మర్త్య; ‘స్త్రీ’—యద్యోషా, అవంలా; ‘వధువు/భార్య’—వధూ.

Verse 2

कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका कुलटा पुंश् चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी

కాంతుని కోరుతూ ముందుగా నిర్ణయించిన సంకేతస్థలానికి వెళ్లే స్త్రీని ‘అభిసారికా’ అంటారు. ఆమెనే ‘కులటా’, ‘పుంశ్చలీ’, ‘అసతీ’ అని కూడా పిలుస్తారు; కొన్ని ప్రయోగాలలో ‘నగ్నికా’, ‘కోటవీ’ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.

Verse 3

कात्यायन्यर्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा असिक्री स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला

వయస్సులో ‘అర్ధవృద్ధా’ (అర్ధప్రౌఢ) అయిన స్త్రీ ‘కాత్యాయనీ’ అని పిలువబడుతుంది; పరగృహానికి (ఆశ్రిత/సేవకురాలిగా) వెళ్లే ఆమె ‘సైరింధ్రీ’. ఇంకా ప్రౌఢం కానిది ‘అసిక్రీ’; రజస్వల అయిన స్త్రీ ‘మలినీ’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 4

वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः

‘వారస్త్రీ’ అంటే గణిక/వేశ్య; ‘గణికా’ మరియు ‘వేశ్యా’ కూడా అదే అర్థం. సోదరుని భార్య ‘యాతరా’. భర్త సోదరి ‘ననాందా’. ఒకే పిండ-పరంపరలో ఉన్నవారు ‘సపిండులు’; ఒకే నాభి-సంబంధం (ఒకే గర్భరేఖ) కలవారు ‘సనాభులు’ అని చెప్పబడతారు.

Verse 5

समानोदर्यसोदर्यसगर्भसहजास्समाः सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः

ఒకే ఉదరసంబంధం కలవారు, ఒకే తల్లి సంతానం (సోదర్యులు), ఒకే గర్భపరంపర కలవారు, సహజులు (సహజాతులు) — వీరందరూ సమానులుగా భావించబడతారు. అలాగే ఒకే గోత్రం కలవారు, బాంధవులు, జ్ఞాతులు, బంధువులు, స్వజనులు — వీరందరూ సమానులుగా చెప్పబడతారు.

Verse 6

दम्पती जम्पती भार्यापती जायापती च तौ गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललो ऽस्त्रियां

ఆ ఇద్దరు (భర్త–భార్య) దంపతీ, జంపతీ, భార్యాపతీ, జాయాపతీ అని పిలువబడుతారు. గర్భస్థానం ‘గర్భాశయము’; గర్భఛదము/అపర ‘జరాయు’; అలాగే ‘ఉల్వ’ మరియు ‘కలల’ అనే పదాలు స్త్రీ-సంబంధిత (గర్భావస్థ) సందర్భంలో ప్రయోగించబడతాయి.

Verse 7

गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् स्यादुत्तानशया डिम्भा बालो माणवकः स्मृतः

‘గర్భ’ మరియు ‘భ్రూణ’—ఇవి సమానార్థక పదాలు. ‘క్లీబ’, ‘శండ’, ‘నపుంసక’—సంతానోత్పత్తికి అసమర్థుడైన పురుషుని సూచిస్తాయి. వెనుకకు పడుకొని ఉండే శిశువు ‘డింభ’; ‘బాల’ను ‘మాణవక’ (కుమారుడు) అని భావిస్తారు.

Verse 8

पिचिण्डिलो वृहत्कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम्

శరీరం పిసుకబడినట్లు/గడ్డలుగా ఉన్నవాడు ‘పిచిణ్డిల’; పెద్ద పొట్టవాడు ‘వృహత్కుక్షి’; బోడి/కేశహాని ఉన్నవాడు ‘అవభ్రట’; వాలిన ముక్కు ఉన్నవాడు ‘నతనాసిక’. అవయవ లోపమున్నవాడు మరియు గలగండంతో (పోగండ) బాధపడేవాడు—వారికి ‘ఆరోగ్యము’, అనగా ‘అనామయము’ (రోగరహిత స్థితి) అని చెప్పబడింది.

Verse 9

स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः क्षयः शोषश् च यक्ष्मा च प्रतिश्यायुस्तु पीनसः

‘ఏడ’ అనే స్థితిలో వ్యక్తి ‘వధిర’ (చెవిటి) అవుతాడు; ‘కుబ్జ’లో కుబ్జుడు; ‘గడుల’లో జడత్వం/అంగవైకల్యం; ‘కుకర’లో ‘కుని’ (సంకోచం/లంగడితనం) కలుగుతుంది. ‘క్షయ’, ‘శోష’, ‘యక్ష్మా’—ఇవి పరస్పర సంబంధిత పేర్లు; ‘ప్రతిశ్యాయ’ (జలుబు) కు ‘పీనస’ అని అంటారు.

Verse 10

स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षयं पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् शोथस्तु श्वयथुः शोफः पादस्फोटो विपादिका

స్త్రీలింగంలో తుమ్ముకు ‘క్షుత్క్షుతం’ అని, పుంలింగంలో ‘క్షయం’ అని అంటారు. ‘కాస’ (దగ్గు) పుంలింగం; ‘క్షవథు’ (తుమ్ము) కూడా పుంలింగమే. ‘శోథ’ (వాపు) కు ‘శ్వయథు’ మరియు ‘శోఫ’ అనే పదాలు కూడా ఉన్నాయి; ‘పాదస్ఫోట’ (పాదాలు పగలడం/బొబ్బలు) ను ‘విపాదికా’ అంటారు.

Verse 11

किलासं सिध्नकच्छान्तु पाम पामा विचर्चिका कोठो मण्डलकं कुष्ठं श्वित्रे द्रुर् नामकार्शसी

కిలాస, సిద్ధనక, కచ్ఛ, పామ, పామా, విచర్చికా, కోఠ, మండలక, కుష్ఠ, శ్విత్ర, ద్రుః, నామకార్శసీ—ఇవి చర్మరోగాల పేర్లు.

Verse 12

अनाहस्तु विबन्धः स्याद्ग्रहणी रुक्प्रवाहिका वीजवीर्येन्द्रयं शुक्रं पललं क्रव्यमामिषं

‘అనాహ’ను ‘విబంధ’ (అవరోధం/మలబద్ధకం) అని కూడా అంటారు. (ఇతర) గ్రహణీ, రుక్-ప్రవాహికా (నొప్పితో కూడిన అతిసారం/విరేచనం). అలాగే: వీజ, వీర్య, ఇంద్రియ, శుక్ర, పలల, క్రవ్య, ఆమిష.

Verse 13

वुक्काग्रमांसं हृदयं हन्मेदस्तु वपा वसा पश्चाद्ग्रीवा शिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा

వృక్కం అగ్రభాగంలోని మాంసాన్ని ‘వుక్కాగ్ర-మాంస’ అంటారు; హృదయం ‘హృదయ’; దవడ ప్రాంతపు కొవ్వు ‘హన్-మేదస్’; ఓమెంటమ్ ‘వపా’; కొవ్వు ‘వసా’; మెడ వెనుక భాగం ‘పశ్చాద్-గ్రీవా’; శిర ‘శిరా’; మెడ పక్క/నపా స్థానం ‘మన్యా’; నాళంలాంటి మార్గం ‘నాడీ’; శిరకు భిన్నమైన ధమని ‘ధమనీ’.

Verse 14

तिलकं क्तोम मस्तिष्कं द्रूषिका नेत्रयोर्मलम् अन्त्रं पुरी तद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्य् अथ वस्नसा

‘తిలక’ అంటే నుదుటి గుర్తు; ‘క్తోమ’ ఇక్కడ ‘శిరస్సు’ (తల) అనే అర్థం; ‘మస్తిష్క’ అంటే మెదడు. ‘ద్రూషికా’ అంటే కళ్ల మలము/స్రావం. ‘అంత్ర’ అంటే పేగులు; ‘పురీ’ అంటే మలం; ‘గుల్మ’ అంటే ఉదర గడ్డ/గుంపు; ‘ప్లీహా’ అంటే ప్లీహము; ‘వస్నసా’ అంటే పురుషేంద్రియము/పౌరుషం.

Verse 15

स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे स्यात् कर्पूरः कपालो ऽस्त्री कीकसङ्कुल्यमस्थि च

‘స్నాయు’ అనే పదం స్త్రీలింగం. ‘కాలఖండ’ మరియు ‘యకృతీ’ ఉభయలింగాలు (సామాన్యలింగం). ‘కర్పూర’, ‘కపాల’, ‘కీకసంకుల్య’, ‘అస్థి’ ఇవి స్త్రీలింగం కావు (ప్రయోగంలో పుంలింగ/నపుంసక).

Verse 16

स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका शिरो ऽस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका

శరీరంలోని ఎముకల సమూహాన్ని ‘కంకాల’ము అంటారు. వెన్నెముకలను ‘కశేరుకా’ (కశేరుకలు) అని పిలుస్తారు. తల ఎముకను స్త్రీలింగంగా ‘కరోటి’ అంటారు; పక్కల ఎముకలు ‘పర్శుకా’ (పక్కెముకలు) అని చెప్పబడతాయి.

Verse 17

अङ्गं प्रतीको ऽवयवः शरीरं वर्ष्म विग्रहः कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती

అవయవాన్ని ‘అంగ’మని; శరీర భాగాన్ని ‘ప్రతీక’ లేదా ‘అవయవ’మని అంటారు. దేహం ‘శరీర’, ‘వర్ష్మ’ లేదా ‘విగ్రహ’మని పిలుస్తారు. నడుము/కటి ‘కట’ లేదా ‘నా’; శ్రోణి ఎముక ‘శ్రోణిఫలక’; నడుము ‘కటి’; శ్రోణి ‘శ్రోణి’ని ‘కకుద్మతీ’ అని కూడా అంటారు.

Verse 18

पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे

స్త్రీ కటి/శ్రోణి యొక్క వెనుక భాగాన్ని ‘నితంబ’మని అంటారు; క్లీబునకు అదే ‘జఘన’మని చెప్పబడుతుంది. నితంబాలపై ఉన్న రెండు గుంటలను ‘కూపక’ అంటారు; ఆ జంట లేనిచోట ‘కకుందర’ అని పేరు.

Verse 19

स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी

స్త్రీలో నితంబాలను ‘స్ఫిచ్’ అంటారు; నడుము ‘కటి’, శ్రోణి ఉబ్బు ‘ప్రోథ’ అని; జననప్రదేశం ‘ఉపస్థ’ అని చెప్పబడుతుంది. రెండు లింగాలలో స్త్రీ అవయవం ‘భగ’ మరియు ‘యోని’; పురుష అవయవం ‘శిశ్న’, ‘మేఢ్ర’, ‘మేహన’, ‘శేఫస్’ అని పిలుస్తారు.

Verse 20

पिचिण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं कुचौ स्तनौ चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम्

‘కుక్షి’ (దీనిని ‘పిచిణ్డ’ అని కూడా అంటారు) ఉదరం/పొట్టను సూచిస్తుంది; ‘జఠర’ మరియు ‘ఉదర’ కూడా పొట్టకే పేర్లు, ‘తుంద’ అంటే పెద్ద పొట్ట (తొండ). ‘కుచ’ మరియు ‘స్తన’ అంటే స్తనాలు; ‘చూచుక’ అంటే స్తనాగ్రం (నిప్పిల్), ‘కుచాగ్ర’ కూడా స్తనపు చివరను సూచిస్తుంది. ‘క్రోడ’ అంటే భుజాల మధ్య స్థలం, అనగా కక్ష/బుగ్గ.

Verse 21

स्कन्धो भुजशिरो ऽंशो ऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी पुनर्भवः कररुहो नखो ऽस्त्री नखरो ऽस्त्रियां

స్కంధ, భుజశిర, అంస—ఇవి స్త్రీలింగం కావు. ‘సంధి’ కూడా అదే లింగంలోనే. ‘జత్రుణీ’ స్త్రీలింగం. ‘పునర్భవ’ పుంలింగం. ‘కరరుహ’ మరియు ‘నఖ’ స్త్రీలింగం కావు; ‘నఖర’ నపుంసకలింగంగా ప్రయోగిస్తారు.

Verse 22

प्रदेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः

ప్రదేశ, తాల, గోకర్ణ అనే ప్రమాణాలను తర్జనీ మొదలైన వేళ్లతో కలిసి విస్తరించి కొలిచినప్పుడు, బొటనవేలు నుండి చిటికెనవేలు వరకు ఉన్న విస్తారమే ‘వితస్తి’; అది పన్నెండు అంగుళాలకు సమానం.

Verse 23

पाणौ च पेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान्

‘పాణి’ (తెరిచిన అరచేతి)ను ‘పేట’, ‘ప్రతల’, ‘ప్రహస్త’ అని కూడా అంటారు. వేళ్లు విస్తరించినప్పుడు ‘విస్తృతాంగుల’; ముష్టి బిగించినప్పుడు ‘బద్ధముష్టికర’. ‘రత్ని’ని ‘అరత్ని’ అని కూడా పిలుస్తారు; ఇది చిటికెనవేలు వరకు ముగిసే ప్రమాణం.

Verse 24

कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः

శంఖంలాంటి మెడను ‘కంబుగ్రీవా’ అంటారు; మూడు రేఖలతో గుర్తించబడిన మెడ ‘త్రిరేఖా’. మెడ వెనుక భాగం/పశ్చకపాల ప్రాంతం ‘సావటుర్ఘాటా’, మెడ సంధి ‘కృకాటికా’. క్రింద వరుసగా: చుబుకం ‘చివుక’, పెదవుల ప్రాంతం ‘చౌష్ఠ’, తరువాత చెంపలు ‘గండ’, గొంతు/మెడ ‘గల’, దవడ ‘హను’.

Verse 25

अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शने चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम्

కళ్ల బాహ్య మూలలను ‘అపాంగ’ అంటారు; అపాంగం నుండి చూడడం—వాలిన చూపు—‘కటాక్ష’. జుట్టును ‘చికుర’ లేదా ‘కుంతల’ అంటారు; ‘బాల’ కూడా కేశాలకే పేరు. అలంకార సంబంధ క్రియలు ‘ప్రతికర్మ’; అలంకరణ ‘ప్రసాధన’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 26

आकाल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः

ఆకల్పము, వేశము నెపథ్యము (రంగస్థల వస్త్రాలంకారము) అని చెప్పబడును; ప్రత్యక్ష అలంకారం ఖేళయోగమునుండి ప్రదర్శమగును. చూడామణి శిరోరత్నము; తరలము హారమధ్యస్థ లంబకము.

Verse 27

कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका

కర్ణికా, తాళపత్రం కర్ణాభరణమునకు పేర్లు; లంబనం, లలంతికా లంబిత అలంకారమునకు పదాలు. పాదమున మంజీరము, నూపురము అంకెలు; కింకిణీ చిన్న గంటికా-రూప అలంకారం.

Verse 28

दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम्

దైర్ఘ్యమును ఆయామమని; ఎత్తును ఆరోహమని; పరిణాహమును పరిధి/ఘేరమని; విశాలతను విస్తారమని అంటారు. పటచ్చరం అంటే జీర్ణవస్త్రం; సంవ్యానం (చుట్టుకునే వస్త్రం) ఉత్తరీయకమని కూడా చెప్పబడును.

Verse 29

रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः

రచనకు భేదములు—పరిస్పంద (కంపన-చలనం), ఆభోగ (పూర్ణ విస్తారం), పరిపూర్ణత (సంపూర్ణ నిండుదల), సముద్గక (పెట్టె-సదృశ ఆవరణం), సంపుటక (జంట-పెట్టె/క్యాప్సూల్-రూప ఆవరణం), ప్రతిగ్రాహ (ప్రతిగ్రహణ పాత్రం), పతద్గ్రహ (పడినదాన్ని పట్టుకునే పాత్రం)।