Adhyaya 13: The Genealogy of the Pitṛs and the Determination of Śrāddha Times

Verse 1

धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः ॥ १३.१ ॥

धरण्युवाच—एतन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः, ते च मणिजाः प्राप्ताः; गुरो, तस्य किं फलं, कः वरः?

Verse 2

कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्मिकः । किं चकार हरेः कर्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुङ्गवः ॥ १३.२ ॥

कोऽसौ गौरमुखो श्रीमान् मुनिः परमधार्मिकः? हरेः कर्म दृष्ट्वा स मुनिपुङ्गवः किं चकार?

Verse 3

श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् ॥ १३.३ ॥

श्रीवराह उवाच—निमिषमात्रेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः। तमेव देवं आरिराधयिषुः स वनं प्रययौ, सोमस्य प्रभासाख्यं परमदुर्लभं तीर्थम्॥

Verse 4

तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् ॥ १३.४ ॥

तत्र दैत्यान्तकृद् देवः तीर्थचिन्तकैः प्रकीर्त्यते। तत्र स हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् आराधयामास॥

Verse 5

तस्याराधयतो देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । आजगाम महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १३.५ ॥

तस्य देवं हरिं नारायणं प्रभुम् आराधयतः, महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिर् आजगाम॥

Verse 6

तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः ॥ १३.६ ॥

तं दूराद् अभ्यागतं दृष्ट्वा स मुनिर् अर्घपाद्येन तं समर्चयामास। भक्त्या परममुदा युतः॥

Verse 7

कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत ॥ १३.७ ॥

कौश्यां वृष्यां तदासीनं तं मुनिः पप्रच्छ तदा—शाधि मां मुनिशार्दूल! किं करोमि महाव्रत?॥

Verse 8

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ॥ १३.८ ॥

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ॥

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां सङ्गमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ॥ १३.९ ॥

मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां सङ्गमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ॥

Verse 10

गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णेषु सामान्याः उताहोस्मित् पृथक् पृथक् ॥ १३.१० ॥

गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णेषु सामान्याः उताहोस्मित् पृथक् पृथक् ॥

Verse 11

मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृज्जन्मुनीन् ॥ १३.११ ॥

मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृज्जन्मुनीन् ॥

Verse 12

मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ॥ १३.१२ ॥

मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ॥

Verse 13

तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । आशपद् व्यभिचारो हि महान् एष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः ॥ १३.१३ ॥

ब्रह्मजातानां तेषां महावैकारिककर्मणां शरणपदे व्यभिचारो महान् कृतः; अतः सर्वे यूयं प्रभ्रष्टज्ञानिनो भविष्यथ, न संशयः।

Verse 14

एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ॥ १३.१४ ॥

एवं शप्तास्ते ब्रह्मण आत्मसमुद्भवाः सद्य एव वंशकरान् पुत्रान् उत्पाद्य त्रिदिवं ययुः।

Verse 15

ततस्तेषु प्रयातेषु त्रिदिवं ब्रह्मवादिषु । तत्पुत्राः श्राद्धदानेन तर्पयामासुरञ्जसा ॥ १३.१५ ॥

तेषु ब्रह्मवादिषु त्रिदिवं प्रयातेषु तत्पुत्राः श्राद्धदानेनाञ्जसा तान् तर्पयामासुः।

Verse 16

ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः ॥ १३.१६ ॥

ते वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः मन्त्रोक्तं तत् पिण्डदानं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः।

Verse 17

गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिँल्लोके व्यवस्थिताः ॥ १३.१७ ॥

गौरमुख उवाच—हे ब्राह्मन्, ये च ते पितरः यं च कालं समासते, किमर्थं वा पितृगणास्तस्मिँल्लोके व्यवस्थिताः?

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः ॥ १३.१८ ॥

मार्कण्डेय उवाच—देवानां सोमवर्धनार्थं केचिद् वराः प्रवर्तन्ते। ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे पितर इति स्मृताः॥

Verse 19

चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.१९ ॥

चत्वारो वै मूर्तिमन्तः, त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः। तेषां लोकनिसर्गं च कीर्तयिष्यामि, तच्छृणु॥

Verse 20

प्रभावं च महर्द्धिं च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.२० ॥

प्रभावं च महर्द्धिं च विस्तरेण निबोध मे। धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः। तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि, तच्छृणु॥

Verse 21

लोकाः सन्तानकाः नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ॥ १३.२१ ॥

लोकाः सन्तानकाः नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः। अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः॥

Verse 22

विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः ॥ देवानां पितरस्ते हि तान् यजन्तीह देवताः ॥ १३.२२ ॥

विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः। देवानां पितरस्ते हि तान् यजन्तीह देवताः॥

Verse 23

एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ १३.२३ ॥

एते वै स्वलोकात् पतिताः सन्तः सनातनान् लोकान् प्राप्नुवन्ति; पुनश्च युगशतान्तेषु ब्रह्मवादिनो जायन्ते॥

Verse 24

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥ १३.२४ ॥

ते तां स्मृतिं भूयः प्राप्य, अनुत्तमं योगं साधयन्तु; योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभां चिन्तयन्तः॥

Verse 25

एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः । आप्यायितास्तु ते पूर्वं योगं योगबले रतौ ॥ १३.२५ ॥

एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः; ते पूर्वमाप्यायिताः सन्तो योगबले रतस्य योगं पुष्णन्ति॥

Verse 26

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम । एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः ॥ १३.२६ ॥

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम; एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः॥

Verse 27

एते त एकतनवो वर्तन्ते द्विजसत्तमाः । भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः ॥ ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्यास्तेषां याज्या महद्गताः ॥ १३.२७ ॥

एते त एकतनवो वर्तन्ते द्विजसत्तमाः; भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः। तेषां च ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्या महद्गताः याज्याः॥

Verse 28

कल्पवासिकसंज्ञानां तेषामपि जने गताः । सनकाद्यास्ततस्तेषां वैराजास्तपसि स्थिताः । तेषां सत्यगता मुक्ताः इत्येषा पितृसंततिः ॥ १३.२८ ॥

कल्पवासिकसंज्ञा ये तेऽपि भूतलोके गताः। ततः सनकादयः वैराजाः तपसि प्रतिष्ठिताः। तेषां ये सत्यलोकं गताः ते मुक्ताः; इयं पितृसंततिः॥

Verse 29

अग्निष्वात्तेति मारीच्या वैराजा बर्हिषंज्ञिताः । सुकालेयापि पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । तेऽपि याज्यास्त्रिभिर्वर्णैर्न शूद्रेण पृथक्कृतम् ॥ १३.२९ ॥

मारीच्याः सुताः पितरः अग्निष्वात्ता इति; वैराजा बर्हिषदाख्याः। सुकालेयाश्च पितरः वसिष्ठस्य प्रजापतेः। तेऽपि त्रिभिर्वर्णैः याज्याः, शूद्रेण तु पृथक् न॥

Verse 30

वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितॄन् यजेत् । न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः ॥ १३.३० ॥

वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितॄन् यजेत्। न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः॥

Verse 31

मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते । विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात् ॥ १३.३१ ॥

मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते। विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात्॥

Verse 32

एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसम्भवान् । स्वयं सृष्ट्यां स्मृतिर्लब्धा पुत्राणां ब्रह्मणा ततः । परं निर्वाणमापन्नास्तेऽपि ज्ञानेन एव च ॥ १३.३२ ॥

एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसम्भवम्। सृष्टौ स्वयमेव स्मृतिः लब्धा, ततः ब्रह्मणा पुत्राणामपि। तेऽपि ज्ञानेनैव परं निर्वाणमापन्नाः॥

Verse 33

वस्वादीनां कश्यपाद्या वर्णानां वसवोदयः । अविशेषेण विज्ञेया गन्धर्वाद्या अपि ध्रुवम् ॥ १३.३३ ॥

वस्वादिगणेषु कश्यपादिवर्णेषु च वसवोऽन्ये चाविशेषेणैव विज्ञेयाः। गन्धर्वादयः सम्बन्धिनोऽपि तथा ध्रुवम्॥

Verse 34

एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेन महामुने । कथितो नान्त एवास्य वर्षकोट्या हि दृश्यते ॥ १३.३४ ॥

एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेनैव महामुने कथितः। अस्य तु नान्तो वर्षकोट्यापि हि दृश्यते॥

Verse 35

श्राद्धस्य कालान् वक्ष्यामि तान् शृणुष्व द्विजोत्तम । श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथवा द्विजम् ॥ १३.३५ ॥

श्राद्धस्य कालान् वक्ष्यामि तान् शृणुष्व द्विजोत्तम। श्राद्धार्हं प्राप्तं द्रव्यं विशिष्टो वा द्विजोऽागतः॥

Verse 36

श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा । विषुवे चैव सम्प्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव विप्रेन्द्र राशिष्वर्केऽतिगच्छति ॥ १३.३६ ॥

व्यतीपातेऽयने तथा विषुवे सम्प्राप्ते शशिसूर्यग्रहणे च। समस्तेषु राशिष्वर्केऽतिगच्छति च श्राद्धं कुर्वीत॥

Verse 37

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा ॥ १३.३७ ॥

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने। नवसस्यागमे च इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत॥

Verse 38

अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ॥ १३.३८ ॥

अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो भवति, तदा श्राद्धैः पितृगणोऽष्टवार्षिकीं तृप्तिमवाप्नोति।

Verse 39

अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथार्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्च्चिताः ॥ १३.३९ ॥

अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथार्क्षे पुनर्वसौ च भवति, तदा सम्यगर्चिताः पितरो द्वादशाब्दं तृप्तिं प्रयान्ति।

Verse 40

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा ॥ १३.४० ॥

पितॄणां तृप्तिमिच्छतां वासवाजैकपादर्क्षे कालः प्रशस्यः; वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा।

Verse 41

नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु द्विजोत्तम । तदा श्राद्धानि देयानि अक्षय्यफलमिच्छताम् । अपि कोटिसहस्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते ॥ १३.४१ ॥

नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु, द्विजोत्तम, तदा अक्षय्यफलमिच्छतां श्राद्धानि देयानि; अपि कोटिसहस्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते।

Verse 42

अथापरं पितरः श्राद्धकालं रहस्यमस्मत् प्रवदन्ति पुण्यम् । वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे ॥ १३.४२ ॥

अथापरं पितरः श्राद्धकालस्य पुण्यं रहस्यं वदन्ति—वैशाखमासस्य तृतीया, तथा कार्त्तिकशुक्लपक्षे नवमी च।

Verse 43

नभस्यामासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च तथाष्टकास्वप्ययनद्वये च ॥ १३.४३ ॥

नभस्यामासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदश्यां तथा माघे पञ्चदश्यां, चन्द्रस्य रवेश्चोपप्लवे, अष्टकासु च, अयनद्वये च—एते विशेषतः कालाः स्मृताः।

Verse 44

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितॄभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति ॥ १३.४४ ॥

अत्रापि तिलैर्विमिश्रं पानीयं प्रयतो मनुष्यः पितॄभ्यो दद्यात्। तेन कृतं श्राद्धं सहस्रसमाः इव भवतीति पितरः रहस्यमेतद्वदन्ति।

Verse 45

माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः परमः पितॄणां न त्वल्पपुण्यैर्द्विज लभ्यतेऽसौ ॥ १३.४५ ॥

माघकृष्णपक्षस्य पञ्चदशी कदाचिद् वारुणेन नक्षत्रेण योगं यदा गच्छति, तदा सः कालः पितॄणां परमः स्मृतः; अल्पपुण्यैर्द्विज नासौ लभ्यते।

Verse 46

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत् तु विप्रेन्द्र सदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥ १३.४६ ॥

तस्मिन् काले यदि धनिष्ठा नक्षत्रं भवेत्, विप्रेन्द्र, तदा पितृभ्यः दत्तं जलान्नं सदा तृप्तिं प्रददाति; तत्कुलजैर्मनुष्यैर्वर्षायुतं यावत्।

Verse 47

तत्रैव चेद् भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यैः क्रियते पितृॄभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति ॥ श्राद्धं तु यत्पक्षमुदाहरन्ति तत्पैतृकं मुनिगणाः प्रवदन्ति तुष्टिम् ॥ १३.४७ ॥

तत्रैव यदि भाद्रपदस्य पूर्वपक्षः काले स्यात्, येन पितृभ्यः श्राद्धं क्रियते, तेन परां तृप्तिमुपेत्य पितरः समग्रं युगं स्वपन्ति। यत्पक्षं श्राद्धकाल इति उदाहरन्ति, तत् पैतृकं पक्षं मुनिगणाः तुष्टिकरं प्रवदन्ति।

Verse 48

गङ्गासरयूमतवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततोऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणामहितानि हन्ति ॥ १३.४८ ॥

ततो गङ्गासरय्वोर्वा विपाशायां सरस्वत्यां वा नैमिषगोमत्योर्वा जलमध्येऽवगाह्य, आदरेणार्चनं कृत्वा, पितॄणामहितानि नाशयति।

Verse 49

गायन्ति चैतत् पितरः कदा तु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ॥ १३.४९ ॥

पितर एतद्गायन्ति—“कदा नु वृष्ट्याघकृततृप्तिं पुनरवाप्य, माघकृष्णपक्षान्ते, शुभतीर्थतोयैः तनयादिभिर्दत्तैः, वयं तृप्तिं गमिष्यामः?”

Verse 50

चित्तं च वित्तं च नॄणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च | पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नॄणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि || १३.५० ||

नॄणां चित्तं वित्तं च विशुद्धं, शस्तः कालो विधिश्च कथितः; यथोक्तं पात्रं परमा च भक्तिः—एते नॄणामभिवाञ्छितानि प्रयच्छन्ति।

Verse 51

पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् शृणु सत्तम । श्रुत्वा तथैव भविता भाव्यं तत्र विधात्मना ॥ १३.५१ ॥

अत्र पितृगीतान् श्लोकान् तान् शृणु, हे सत्तम; श्रुत्वा तथैव भविता, तत्र विधात्रा भाव्यं नियोज्यते।

Verse 52

अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान् यो निर्वपिष्यति ॥ १३.५२ ॥

अस्माकं कुले धन्यो मतिमान् नरः कश्चिदपि जायेत; यो वित्तशाठ्यं न कुर्यात्, यश्च पिण्डान् विधिवन्निर्वपिष्यति।

Verse 53

रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो अस्मानुद्दिश्य दास्यति ॥ १३.५३ ॥

विभवे सति स रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु च अस्मानुद्दिश्य विप्रेभ्यो दास्यति।

Verse 54

अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः ॥ १३.५४ ॥

अस्मिन् काले भक्तिनम्रधीर्नरः यथाशक्त्या अन्नेन विप्राग्र्यान् भोजयिष्यति, तन्मात्रविभवः।

Verse 55

असमर्थोऽन्नदानस्य वन्यशाकं स्वशक्तितः । प्रदास्यति द्विजाग्र्येभ्यः स्वल्पां यो वापि दक्षिणाम् ॥ १३.५५ ॥

अन्नदानासमर्थः स्वशक्तितो वन्यशाकं द्विजाग्र्येभ्यः प्रदास्यति, अथवा स्वल्पामपि दक्षिणां दद्यात्।

Verse 56

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति ॥ १३.५६ ॥

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विजाय दास्यति।

Verse 57

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्धिश्याप्यस्माकं सम्प्रदास्यति ॥ १३.५७ ॥

सप्ताष्टतिलैर्वापि जलाञ्जलिं समवेतां कृत्वा भक्तिनम्रः अस्माकं समुद्धिश्य सम्प्रदास्यति।

Verse 58

यतः कुतश्चित् सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति ॥ १३.५८ ॥

यतः कुतश्चिदुपायेन लब्ध्वा गोभ्योऽह्निकं वा गोहितं किञ्चिदपि। अभावेऽपि भक्तियुक्तो यथाशक्ति प्रददन् अस्मान् प्रीणयति॥

Verse 59

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ॥ १३.५९ ॥

सर्वोपायाभावे वनं गत्वा कक्षामूलं निर्दिशन्। सूर्यादिलोकपालानामिदं मन्त्रं उच्चैः पठेत्॥

Verse 60

न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्यच्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ तौ ततो वर्त्मनि मारुतस्य ॥ १३.६० ॥

न मे वित्तं न धनं नान्यत् श्राद्धयोग्यं; स्वपितॄन् नतोऽस्मि। भक्त्या तृप्यन्तु पितरः; एतौ भुजौ मम, ततः मारुतवर्त्मनि यान्तु॥

Verse 61

इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेत् श्राद्धं य एवं कुरुते द्विज ॥ १३.६१ ॥

इति पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम्। य एवं करोति द्विज, तेन श्राद्धं कृतं भवेत्॥