Adhyaya 14: Ritual Procedure for Śrāddha: Sequence, Eligibility, and Offerings to Ancestors

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् शृणु साम्प्रतम् ॥ १४.१ ॥

मार्कण्डेय उवाच—एतन्मे पूर्वं धीमता ब्रह्मपुत्रेण, सनकानुजेन, कथितम्। हे विप्रर्षे, इदानीं ब्राह्मणविषयं शृणु॥

Verse 2

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ॥ १४.२ ॥

स त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् वेदवित् श्रोत्रियो योगी ज्येष्ठसामगश्चैव।

Verse 3

ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वशुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ॥ १४.३ ॥

ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वशुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ॥

Verse 4

पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितॄरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥ १४.४ ॥

पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितॄरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥

Verse 5

मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥ १४.५ ॥

मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥

Verse 6

अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ॥ १४.६ ॥

अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ॥

Verse 7

परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिर एव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १४.७ ॥

परपूर्वापतिः, मातापित्रोस्त्याजकः, वृषलीसूतिपोष्यः, वृषलीपतिः, देवलकश्च—एते श्राद्धे केतनं (पात्रत्वं) नार्हन्ति।

Verse 8

प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ॥ १४.८ ॥

प्रथमेऽह्नि बुधः विप्राग्र्याणां निमन्त्रणं कुर्यात्; आनिमन्त्र्य गृहागतान् द्विजान्, यतींश्च भोजयेत्।

Verse 9

पादशौचादिना गृहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ॥ १४.९ ॥

पादशौचादिना विधिना गृहागतान् द्विजान् भोजयेत्; पवित्रपाणिः आचान्तान् आसनेषु उपवेशयेत्।

Verse 10

पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ १४.१० ॥

पितॄणाम् अयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत्; अथवा देवानां पितॄणां च एकैकं नियोजयेत्।

Verse 11

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नः सक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ १४.११ ॥

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितं कुर्वीत; भक्तिसम्पन्नः सक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकं विधिं कुर्यात्।

Verse 12

प्राङ्मुखं भोजयेद्विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ॥ १४.१२ ॥

प्राङ्मुखं द्विप्रं भोजयेत्, देवानामुभयात्मकं मन्येत; पितृपैतामहानां च निमित्तं भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान्।

Verse 13

पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ॥ १४.१३ ॥

पृथक् तयोः श्राद्धकरणं केचिदाहुः, हे द्विज; एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः।

Verse 14

विष्टारार्थं कुशान् दत्त्वा सम्पूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ १४.१४ ॥

विष्टारार्थं कुशान् दत्त्वा, अर्घ्यविधानतः सम्पूज्य; तदनुज्ञया प्राज्ञो देवानामावाहनं कुर्यात्।

Verse 15

यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् ॥ १४.१५ ॥

यवाम्बुना देवानामर्घ्यं विधानवित् दद्यात्; सुगन्धधूपदीपांश्च यथाविधि तेभ्यो दत्त्वा, पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत्।

Verse 16

अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं बुधः ॥ १४.१६ ॥

अनुज्ञां ततः प्राप्य, दर्भान् द्विधाकृतान् दत्त्वा; मन्त्रपूर्वं पितॄणामावाहनं बुधः कुर्यात्। तिलाम्बुना चापसव्यं कृत्वा, अर्घ्यादिकं दद्यात् बुधः।

Verse 17

काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् ॥ १४.१७ ॥

काले तत्रातिथिं प्राप्तम् अन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः स कामं तमपि पूजयेत् ॥

Verse 18

योगिनो विविधैरूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ १४.१८ ॥

योगिनो विविधैरूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥

Verse 19

तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ॥ १४.१९ ॥

तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ॥

Verse 20

जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ॥ १४.२० ॥

जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ॥

Verse 21

अग्नये काव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमा हुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥ १४.२१ ॥

अग्नये काव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमा हुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥

Verse 22

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ १४.२२ ॥

वैवस्वतायापि तृतीया आहुतिः प्रदेयाः। ततः हुतावशिष्टं अल्पाल्पं कृत्वा विप्रपात्रेषु निर्वपेत्॥

Verse 23

ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ १४.२३ ॥

ततः मृष्टम् अत्यर्थम् अभीष्टम् अभिसंस्कृतम् अन्नं दत्त्वा, इच्छातो ‘जुषध्वम्’ इति एतदनिष्ठुरं वाच्यम्॥

Verse 24

भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता अत्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ १४.२४ ॥

तैः मुनिभिः तच्चित्तैः सुमुखैः सुखं मौनेन भोक्तव्यम्। दातापि अक्रुध्यता अत्वरता भक्तितो देयम्॥

Verse 25

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ १४.२५ ॥

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं कृत्वा, भूमौ तिलैः आस्तरणं च विधाय; त एव पितरः द्विजसत्तमैः श्रद्धया अध्येयाः॥

Verse 26

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः ॥ १४.२६ ॥

पिता पितामहः तथा प्रपितामहश्च, अद्य मम तृप्तिं प्रयान्तु; होमेन आप्यायितमूर्तयः सन्तु॥

Verse 27

पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ १४.२७ ॥

अद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः मम पिता पितामहश्च प्रपितामहश्च मत्तः तृप्तिं प्रयान्तु।

Verse 28

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले ॥ १४.२८ ॥

मया भूतले दत्तेषु पिण्डेषु मम पिता पितामहश्च प्रपितामहश्च तृप्तिं प्रयान्तु।

Verse 29

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् ॥ १४.२९ ॥

मया एतदुदाहृतं यतः, तेन मम भक्त्या पिता पितामहश्च प्रपितामहश्च तृप्तिं प्रयान्तु।

Verse 30

मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ १४.३० ॥

मातामहः तृप्तिमुपैतु; तथा तस्य पिता, तस्य पिता, ततः अन्ये पितरः। विश्वे देवाः परमां तृप्तिं प्रयान्तु; यातुधानाः च तृप्तिं प्रणश्यन्तु।

Verse 31

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकाव्यभोक्ता । अव्ययात्मा हरिरीश्वरॊऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ १४.३१ ॥

अत्र यज्ञेश्वरः हरिः अव्ययात्मा हव्यसमस्तकाव्यभोक्ता सन्निहितः। तत्सन्निधानात् अशेषाणि रक्षांसि सर्वे असुराश्च सद्यः अपयान्तु।

Verse 32

तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् ॥ १४.३२ ॥

तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु ततो महीतलेऽन्नं विकिरेत्। आचमनार्थं च तेभ्यः वारि सकृत्सकृत् प्रदद्यात्॥

Verse 33

सुतृप्तैस्तैरणुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः ॥ १४.३३ ॥

सुतृप्तैस्तैरणुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले। ततः समाहितः सलिलेन पिण्डान् समागृह्य॥

Verse 34

पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् ॥ १४.३४ ॥

पितृतीर्थेन सलिलं तथा सलिलाञ्जलिं च निवेदयेत्। तेनैव तीर्थेन मातामहेभ्यः पिण्डान् निर्वपेत्, दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु स्थापयित्वा पुष्पधूपादिभिः पूजयेत्॥

Verse 35

स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथापरम् ॥ १४.३५ ॥

स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ। पितामहाय चान्यं दद्याद्, तत्पित्रे तथापरम्॥

Verse 36

दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः ॥ १४.३६ ॥

दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात्। मातामहपिण्डेऽपि तद्वद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः समर्पयेत्॥

Verse 37

पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ॥ १४.३७ ॥

द्विजाग्र्याणां सम्यक् पूजनं कृत्वा बुधोऽचमनं दद्यात्। प्रथमं भक्त्या तन्मनस्कः पैत्रेभ्यः प्रदद्यात्, हे द्विजेश्वर॥

Verse 38

सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ॥ १४.३८ ॥

सुस्वधेत्याशिषा युक्तां यथाशक्ति दक्षिणां दद्यात्। तेषां दक्षिणां दत्त्वा वै वैश्वदेविकान् वाचयेत्— ‘विश्वे देवाः प्रीयन्तामनेन’ इति ब्रूयात्॥

Verse 39

तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद्विसर्जयेद्देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ १४.३९ ॥

‘तथेति’ तैर्विप्रैः प्रोक्ते तद्वदाशिषः प्रार्थनीयाः। पश्चाद् देवान् विसर्जयेत्, पूर्वं पैत्रान्, हे महामते॥

Verse 40

मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ॥ १४.४० ॥

एवं मातामहानामपि देवैः सह क्रमः स्मृतः। भोजने दाने च यथाशक्ति तथा विसर्जनेऽपि; आपादशौचनात् पूर्वं द्विजन्मसु कुर्यात्॥

Verse 41

जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः सम्मान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ॥ १४.४१ ॥

प्रथमं जानन्तं पित्र्यं तथा मातामहेषु च विसर्जयेत्। प्रीतिवचः सम्मान्याभ्यर्थितान् ततः; अभ्यनुज्ञातो निवर्तेत, आद्वारान्तमनुव्रजेत्॥

Verse 42

ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबान्धुभिरात्मना ॥ १४.४२ ॥

ततः पश्चाद् वैश्वदेवसंज्ञां नित्यकर्मक्रियां कुर्यात्। ततः पूज्यं सम्यक् सत्कृत्य स्वयम् भृत्यबान्धवैः सह समं भुञ्जीत॥

Verse 43

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पितृयं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ॥ १४.४३ ॥

एवं बुधः श्राद्धं कुर्यात्—पितृयं मातामहं च तथा। श्राद्धैः तृप्ताः पितामहाः सर्वान् कामान् दद्युः॥

Verse 44

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ॥ १४.४४ ॥

श्राद्धे त्रीणि पवित्राणि—दौहित्रः कुतपस्तिलाः। तथा रजतदानं च तथा संदर्शनादिकं च पुण्यं कथ्यते॥

Verse 45

वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ॥ १४.४५ ॥

श्राद्धं कुर्वता क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा च वर्ज्याः। भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः॥

Verse 46

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहाः द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ १४.४६ ॥

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहाः द्विज। तृप्यन्ति; श्राद्धं सम्यक् कुर्वतां पुंसां कुलं सर्वं चाप्यायते॥

Verse 47

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद्विप्रेन्द्र शस्यते ॥ १४.४७ ॥

पितृगणस्याधारः सोमः, योगाधारश्च चन्द्रमाः। तस्माद् विप्रेन्द्र, योगसमन्वितं श्राद्धं प्रशस्यते॥

Verse 48

सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ॥ १४.४८ ॥

सहस्रेष्वपि विप्रेषु योगी चेत् पुरतः स्थितः। स सर्वान् भोक्तॄन् तारयति यजमानं तथा द्विज॥

Verse 49

मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शम्भुना तथा ॥ १४.४९ ॥

मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम। कथितं वायुना चापि देवानां शम्भुना तथा॥

Verse 50

इयं सर्वपुराणेषु सामान्यापैत्रिकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ॥ १४.५१ ॥

इयं सर्वपुराणेषु सामान्यापैत्रिकी क्रिया। एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात्॥

Verse 51

एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ॥ १४.५२ ॥

एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः। प्राप्ताः; गौरमुख, त्वमप्येवं परो भव॥

Verse 52

इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन्यष्ट्वा हरिं ध्यायेद्यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ॥ १४.५३ ॥

इति ते भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम कथितम्। पितॄन् सम्यग्यष्ट्वा यो हरिं ध्यायति, तस्य ततः परं किम्? निश्चयेन तस्मात् परतरं पित्र्यं तन्त्रम् नास्ति॥

Verse 53

धरण्युवाच ॥

धरण्युवाच ॥