Prakarana 12

Verse 238 (दोहा/सोरठा)

मगन ध्यानरस दंड जुग पुनि मन बाहेर कीन्ह। रघुपति चरित महेस तब हरषित बरनै लीन्ह।।111।।

magana dhyānarasa daṇḍa juga puni mana bāhera kīnha | raghupati carita mahesa taba haraṣita baranai līnha ||111||

Woh dhyaan mein doob gaye the. Phir unhone bahar ki taraf dekha. Khush ho ke Shiv ji ne Raghu pati ki kahani phir shuru ki.

Verse 239 (चौपाई)

झूठेउ सत्य जाहि बिनु जानें। जिमि भुजंग बिनु रजु पहिचानें।। जेहि जानें जग जाइ हेराई। जागें जथा सपन भ्रम जाई।। बंदउँ बालरूप सोई रामू। सब सिधि सुलभ जपत जिसु नामू।। मंगल भवन अमंगल हारी। द्रवउ सो दसरथ अजिर बिहारी।। करि प्रनाम रामहि त्रिपुरारी। हरषि सुधा सम गिरा उचारी।। धन्य धन्य गिरिराजकुमारी। तुम्ह समान नहिं कोउ उपकारी।। पूँछेहु रघुपति कथा प्रसंगा। सकल लोक जग पावनि गंगा।। तुम्ह रघुबीर चरन अनुरागी। कीन्हहु प्रस्न जगत हित लागी।।

jhūṭheu satya jāhi binu jāneṁ | jimi bhujaṅga binu raju pahicāneṁ || jehi jāneṁ jag jāi herāī | jāgeṁ jathā sapana bhrama jāī || bandauṁ bālarūpa soī rāmū | saba sidhi sulabha japata jisu nāmū || maṅgala bhavana amaṅgala hārī | dravau so dasaratha ajira bihārī || kari pranāma rāmahi tripurārī | haraṣi sudhā sama girā ucārī || dhanya dhanya girirājakumārī | tumha samāna nahiṁ kou upakārī || pūṁchehu raghupati kathā prasaṅgā | sakala loka jaga pāvani gaṅgā || tumha raghubīra carana anurāgī | kīnhahu prasna jagata hita lāgī ||

Jab tak usse jaano nahi, jhooth ko bhi sach maan lo. Jaise raat ko rass ko saanp samajh liya. Jab usse jaan liya, duniya ka bharam saaf ho gaya. Jaise jaagne par sapna toot gaya. Main us Ram ko namaskar karta hoon jo bacche jaisa dikhta hai. Uska naam jaap karne se sab kaam aasaan ho jaata hai. Woh mangal ka ghar hai, buraai door karta hai. Dasarath ke aangan mein khelta Ram, mujh pe daya karo. Ram ko pranam karke Shiv ji ne amrit jaisi baat kahi. Parvati, tum bahut dhanya ho. Tum jaisa koi aur nahi. Tumne Raghu pati ki kahani poochhi. Yeh saari duniya ko saaf karti hai, Ganga jaisi. Tum Raghu veer ke charan mein lag gaye ho. Tumne yeh sawaal duniya ke liye kiya.

Verse 240 (दोहा/सोरठा)

रामकृपा तें पारबति सपनेहुँ तव मन माहिं। सोक मोह संदेह भ्रम मम बिचार कछु नाहिं।।112।।

rāmakṛpā teṃ pārabati sapanehuṃ tava mana māhiṃ | śoka moha saṃdeha bhrama mama bicāra kachu nāhiṃ ||112||

Ram ki kripa se Parvati, tumhare dil mein sapne mein bhi dukh nahi aayega. Na moh, na shak, na koi bharam. Mera yeh pakka vishwas hai.

Verse 241 (चौपाई)

तदपि असंका कीन्हिहु सोई। कहत सुनत सब कर हित होई।। जिन्ह हरि कथा सुनी नहिं काना। श्रवन रंध्र अहिभवन समाना।। नयनन्हि संत दरस नहिं देखा। लोचन मोरपंख कर लेखा।। ते सिर कटु तुंबरि समतूला। जे न नमत हरि गुर पद मूला।। जिन्ह हरिभगति हृदयँ नहिं आनी। जीवत सव समान तेइ प्रानी।। जो नहिं करइ राम गुन गाना। जीह सो दादुर जीह समाना।। कुलिस कठोर निठुर सोइ छाती। सुनि हरिचरित न जो हरषाती।। गिरिजा सुनहु राम कै लीला। सुर हित दनुज बिमोहनसीला।।

tadapi asaṅkā kīnhihu soī | kahata sunata saba kara hita hoī || jinha hari kathā sunī nahiṁ kānā | śravaṇa raṁdhra ahi-bhavana samānā || nayananhi saṁta darasa nahiṁ dekhā | locana mora-paṅkha kara lekhā || te sira kaṭu tuṁbarī sama tūlā | je na namata hari gura pada mūlā || jinha hari-bhagati hṛdayaṁ nahiṁ ānī | jīvata sava samāna tei prānī || jo nahiṁ karai rāma guna gānā | jīha so dādura jīha samānā || kulisa kaṭhora niṭhura soi chātī | suni hari-carita na jo haraṣātī || girijā sunahu rāma kai līlā | sura hita danuja bimo hana-sīlā ||

Tumne sahi kiya, ab koi shak nahi rehna chahiye. Jab yeh baat sunte hain aur batate hain, sabka bhala hota hai. Jinhone kabhi Hari ki katha nahi suni, unke kaan saanp ki bil jaise hain. Jinhone kabhi sant ko nahi dekha, unki aankhein mor ke pankh ki lakeer jaisi hain. Woh sar karele ke wazan jaisa hai jo Hari aur guru ke paas jhukta nahi. Jiske dil mein Hari ki bhakti nahi, woh zinda laash hai. Woh jeebh jo Ram ke gun nahi gaati, woh maindak ki jeebh jaisi hai. Woh seena bijli ki tarah sakht hai jo Hari ki katha sunke khush nahi hota. Girija, suno Ram ki leela. Yeh devtaon ke liye achhi hai aur rakshason ko bhatakati hai.

Verse 242 (दोहा/सोरठा)

रामकथा सुरधेनु सम सेवत सब सुख दानि। सतसमाज सुरलोक सब को न सुनै अस जानि।।113।।

rāmakathā suradhenu sama sevata saba sukha dāni | satsamāja suraloka saba ko na sunai asa jāni ||113||

Ram ki katha kamdhenu gay jaisi hai. Jo isse sunta hai aur dil mein rakhta hai, use har khushi milti hai. Yeh baat samajh lo, bina yeh sune na sant sang milti hai na devtaon ka lok.

Verse 243 (चौपाई)

रामकथा सुंदर कर तारी। संसय बिहग उडावनिहारी।। रामकथा कलि बिटप कुठारी। सादर सुनु गिरिराजकुमारी।। राम नाम गुन चरित सुहाए। जनम करम अगनित श्रुति गाए।। जथा अनंत राम भगवाना। तथा कथा कीरति गुन नाना।। तदपि जथा श्रुत जसि मति मोरी। कहिहउँ देखि प्रीति अति तोरी।। उमा प्रस्न तव सहज सुहाई। सुखद संतसंमत मोहि भाई।। एक बात नहि मोहि सोहानी। जदपि मोह बस कहेहु भवानी।। तुम जो कहा राम कोउ आना। जेहि श्रुति गाव धरहिं मुनि ध्याना।।

rāmakathā sundara kara tārī | saṃsaya bihaga uḍāvani-hārī || rāmakathā kali biṭapa kuṭhārī | sādara sunu girirāja-kumārī || rāma nāma guna carita suhāe | janama karama aganita śruti gāe || jathā anaṃta rāma bhagavānā | tathā kathā kīrati guna nānā || tadapi jathā śruta jasī mati morī | kahihaũ dekhi prīti ati torī || umā prasna tava sahaja suhāī | sukhada saṃta-saṃmata mohi bhāī || eka bāta nahi mohi sohānī | jadapi moha-basa kahehu bhavānī || tuma jo kahā rāma kou ānā | jehi śruti gāva dharahĩ muni dhyānā ||

Ram ki katha bahut sundar hai aur tar deti hai. Yeh shak ke panchi ko uda deti hai. Ram ki katha kal ke ped par kulhadi hai. Giriraj ki beti, isse izzat se suno. Ram ka naam, uske gun aur uske kisse sab achhe hain. Ved uske janmon aur kamon ka guna gate hain. Jaise Ram bhagwan anant hain, waise hi unki katha aur gun bhi anek hain. Phir bhi main jo suna hoon aur meri samajh jitni hai, wahi bataunga. Tumhari pyaar dekh ke bata raha hoon. Uma, tumhara sawal bahut achha hai. Yeh khushi deta hai aur sant bhi manate hain, mujhe pasand aaya. Ek baat mujhe achhi nahi lagi, bhale hi tum bhram mein kaho. Tumne kaha Ram koi aur hai, jabki Ved uska guna gate hain aur rishi uska dhyan lagate hain.

Verse 244 (दोहा/सोरठा)

कहहि सुनहि अस अधम नर ग्रसे जे मोह पिसाच। पाषंडी हरि पद बिमुख जानहिं झूठ न साच।।114।।

kahahi sunahi asa adhama nara grasē jē mōha pisāca | pāṣaṇḍī hari pada bimukha jānahĩ jhūṭha na sāca ||114||

Aise neech log jo moh ke bhoot mein phanse hain, woh yahi baatein bolte aur sunte rehte hain. Pakhandi log Hari ke paas se muh modte hain, inhe sach jhooth samajh nahi aata.

Verse 245 (चौपाई)

अग्य अकोबिद अंध अभागी। काई बिषय मुकर मन लागी।। लंपट कपटी कुटिल बिसेषी। सपनेहुँ संतसभा नहिं देखी।। कहहिं ते बेद असंमत बानी। जिन्ह कें सूझ लाभु नहिं हानी।। मुकर मलिन अरु नयन बिहीना। राम रूप देखहिं किमि दीना।। जिन्ह कें अगुन न सगुन बिबेका। जल्पहिं कल्पित बचन अनेका।। हरिमाया बस जगत भ्रमाहीं। तिन्हहि कहत कछु अघटित नाहीं।। बातुल भूत बिबस मतवारे। ते नहिं बोलहिं बचन बिचारे।। जिन्ह कृत महामोह मद पाना। तिन् कर कहा करिअ नहिं काना।।

agya akobida andha abhāgī | kāī biṣaya mukara mana lāgī || laṃpaṭa kapaṭī kuṭila biseṣī | sapanehũ santa-sabhā nahĩ dekhī || kahahĩ te beda asaṃmata bānī | jinha kẽ sūjha lābhu nahĩ hānī || mukara malina aru nayana bihīnā | rāma rūpa dekhahĩ kimi dīnā || jinha kẽ aguna na saguna bibekā | jalpahĩ kalpita bacana anekā || hari-māyā basa jagata bhramāhī̃ | tinhahi kahata kachu aghaṭita nāhī̃ || bātula bhūta bibasa matavāre | te nahĩ bolahĩ bacana bicāre || jinha kṛta mahāmoha mada pānā | tin kara kahā kari-a nahĩ kānā ||

Jo log anpadh, murkh, andhe aur abhag hain, unka mann duniya ki cheezon mein phansa rehta hai. Woh badchalan, dhokhebaaz aur kutil hain. Sapne mein bhi sant ki sabha nahi dekhti. Woh aisi baatein karte hain jo Ved ke hisaab se galat hain. Inhe na faayda samajh aata hai na nuksan. Yeh behre aur mail log hain, inke paas aankhein nahi. Yeh kaise Ram ke roop ko dekhenge? Inme na gun hai na vivek. Woh kalpit baatein bolte rehte hain. Hari ki maya mein yeh duniya mein bhatak rahe hain. Inse kuch bhi sun sakte ho, kuch bhi adbhut nahi. Jaise pagal, bhoot mein bas aur nashemein, woh soch samajh ke baat nahi karte. Jinhone moh aur ahankar ka paan piya hai, unka kya karein, woh kisi ki baat sunte nahi.

Verse 246 (दोहा/सोरठा)

अस निज हृदयँ बिचारि तजु संसय भजु राम पद। सुनु गिरिराज कुमारि भ्रम तम रबि कर बचन मम।।115।।

asa nija hṛdaya̐ bicāri taju saṃsaya bhaju rāma pada | sunu girirāja kumāri bhrama tama rabi kara bacana mama ||115||

Apne dil mein soch ke saare shak chhod do. Ram ke charan mein lag jao. Sun Parvati, jo baat main keh raha hoon woh sooraj ki kiran jaisi hai. Yeh teri bhram ki andheri raat ko chamak ke saaf kar degi.

Verse 247 (चौपाई)

सगुनहि अगुनहि नहिं कछु भेदा। गावहिं मुनि पुरान बुध बेदा।। अगुन अरुप अलख अज जोई। भगत प्रेम बस सगुन सो होई।। जो गुन रहित सगुन सोइ कैसें। जलु हिम उपल बिलग नहिं जैसें।। जासु नाम भ्रम तिमिर पतंगा। तेहि किमि कहिअ बिमोह प्रसंगा।। राम सच्चिदानंद दिनेसा। नहिं तहँ मोह निसा लवलेसा।। सहज प्रकासरुप भगवाना। नहिं तहँ पुनि बिग्यान बिहाना।। हरष बिषाद ग्यान अग्याना। जीव धर्म अहमिति अभिमाना।। राम ब्रह्म ब्यापक जग जाना। परमानन्द परेस पुराना।।

sagunahi agunahi nahiṁ kachu bhedā | gāvahiṁ muni purāna budha bedā || agun arūpa alakha aja joī | bhagata prema basa saguna so hoī || jo guna rahita saguna soi kaiseṁ | jalu hima upala bilaga nahiṁ jaiseṁ || jāsu nāma bhrama timira pataṅgā | tehi kimi kahia bimoha prasaṅgā || rāma saccidānanda dinesā | nahiṁ tahaṁ moha nisā lavalesā || sahaja prakāsarūpa bhagavānā | nahiṁ tahaṁ puni bigyāna bihānā || haraṣa biṣāda gyāna agyānā | jīva dharma ahamiti abhimānā || rāma brahma byāpaka jaga jānā | paramānanda pares purānā ||

Bhagwan ke roop wale aur roop se pare roop mein koi farak nahi hai. Rishi, pandit, Puran aur Ved sab yehi gaate hain. Jo nirgun, roop se pare, dikhaye nahi deta, janma nahi, woh bhakt ke pyaar ke karan sagun ban jaata hai. Nirgun aur sagun mein kya farak? Paani aur baraf alag nahi hoti. Uska naam hi bhram ke andhere ko khatam kar deta hai. Phir kaise koi usmein bhrampaid kar sakta hai? Ram sachchidanand hai, sooraj jaisa. Wahan moh ki raat ka naam-o-nishaan nahi. Woh khud hi roshni hai, unki khud ki roshni hai. Wahan gyaan ka koi naya savera nahi hota. Khushi-gham, gyaan-agyaan, jeev hone ka dharam, aur main hoon ka ahankar, sab chhod do. Ram ko Brahm samjho, jo poori duniya mein faila hai. Woh purana paramanand hai, poora aur perfect.

Verse 248 (दोहा/सोरठा)

पुरुष प्रसिद्ध प्रकास निधि प्रगट परावर नाथ।। रघुकुलमनि मम स्वामि सोइ कहि सिवँ नायउ माथ।।116।।

puruṣa prasiddha prakāsa nidhi pragaṭa parāvara nātha || raghukulamāni mama svāmi soi kahi sivaṁ nāyu mātha ||116||

Woh prasiddh purush hain, roshni ke khazane hain. Yeh duniya aur usse pare sab ke swami hain, ab saamne aa gaye hain. Shiv ne sar jhukaya aur kaha, yeh Raghu kul ka ratna, yeh mera swami hai.

Verse 249 (चौपाई)

निज भ्रम नहिं समुझहिं अग्यानी। प्रभु पर मोह धरहिं जड़ प्रानी।। जथा गगन घन पटल निहारी। झाँपेउ मानु कहहिं कुबिचारी।। चितव जो लोचन अंगुलि लाएँ। प्रगट जुगल ससि तेहि के भाएँ।। उमा राम बिषइक अस मोहा। नभ तम धूम धूरि जिमि सोहा।। बिषय करन सुर जीव समेता। सकल एक तें एक सचेता।। सब कर परम प्रकासक जोई। राम अनादि अवधपति सोई।। जगत प्रकास्य प्रकासक रामू। मायाधीस ग्यान गुन धामू।। जासु सत्यता तें जड माया। भास सत्य इव मोह सहाया।।

nija bhrama nahiṃ samujhahiṃ agyānī | prabhu para moha dharahiṃ jaṛa prānī || jathā gagana ghana paṭala nihārī | jhā̃peu mānu kahahiṃ kubicārī || citava jo locana aṅguli lāeṃ | pragaṭa jugala sasi tehi ke bhāeṃ || umā rāma biṣaika asa mohā | nabha tama dhūma dhūri jimi sohā || biṣaya karana sura jīva sametā | sakala eka teṃ eka sacetā || saba kara parama prakāsaka joī | rāma anādi avadhapati soī || jagata prakāsya prakāsaka rāmū | māyādhīsa gyāna guna dhāmū || jāsu satyatā teṃ jaṛa māyā | bhāsa satya iva moha sahāyā ||

Jo log gyaan se door hain woh apne bhram ko samajhte nahi. Woh jeev bhagwan pe moh rakh lete hain. Jaise aasman mein badal dekh ke log sochte hain ki aasman dhak gaya. Par agar tum apni ungli aankh ke paas lekar dekho to do chaand dikhne lagenge. Uma, Ram ke baare mein bhi aisa hi bhram hai, jaise aasman mein dhuan ya dhool ho. Indriyaan, devta, jeev, sab ek hi chetana ke roop hain. Jo sab mein roshni deta hai, woh Ram hai, Ayodhya ke swami. Ram duniya ko roshan karta hai aur khud bhi roshni hai. Maya ke malik, gyaan aur gun ka ghar. Uski satya se hi jadi maya satya lagti hai, aur moh sahi lagne lagta hai.

Verse 250 (दोहा/सोरठा)

रजत सीप महुँ मास जिमि जथा भानु कर बारि। जदपि मृषा तिहुँ काल सोइ भ्रम न सकइ कोउ टारि।।117।।

rajata sīpa mahũ māsa jimi jathā bhānu kara bāri | jadapi mṛṣā tihũ kāla soi bhrama na sakai kou ṭāri ||117||

Jaise seep ke andar chandi chamakti hai, aur sooraj ki kiran mein paani dikhayi deta hai, yeh dono asli nahi hain. Bilkul waise hi, ek baar bhram pakad le to use koi hata nahi sakta.

Verse 251 (चौपाई)

एहि बिधि जग हरि आश्रित रहई। जदपि असत्य देत दुख अहई।। जौं सपनें सिर काटै कोई। बिनु जागें न दूरि दुख होई।। जासु कृपाँ अस भ्रम मिटि जाई। गिरिजा सोइ कृपाल रघुराई।। आदि अंत कोउ जासु न पावा। मति अनुमानि निगम अस गावा।। बिनु पद चलइ सुनइ बिनु काना। कर बिनु करम करइ बिधि नाना।। आनन रहित सकल रस भोगी। बिनु बानी बकता बड़ जोगी।। तनु बिनु परस नयन बिनु देखा। ग्रहइ घ्रान बिनु बास असेषा।। असि सब भाँति अलौकिक करनी। महिमा जासु जाइ नहिं बरनी।।

ehi bidhi jag hari āśrita rahaī | jadapi asatya deta dukha ahaī || jauṁ sapanẽ sir kāṭai koī | binu jāgẽ na dūri dukha hoī || jāsu kṛpā̃ asa bhrama miṭi jāī | girijā soi kṛpāla raghurāī || ādi anta kou jāsu na pāvā | mati anumāni nigama asa gāvā || binu pada calai sunai binu kānā | kara binu karama karai bidhi nānā || ānana rahita sakala rasa bhogī | binu bānī bakatā baṛa jogī || tanu binu parasa nayana binu dekhā | grahai ghrāna binu bāsa aśeṣā || asi saba bhā̃ti alaukika karanī | mahimā jāsu jāi nahiṁ baranī ||

Duniya aise hi bhagwan ko pakad ke rehti hai, lekin jhoothi cheezein bhi dukh deti rehti hain. Agar sapne mein koi tumhara sar kaat de, toh dukh tab tak nahi jaata jab tak tum jaag nahi jaate. Jiski kripa se yeh bhram mit jaata hai, Girija, wohi Raghurai dayalu hain. Koi unki shuruwat ya ant nahi jaanta. Ved bhi gaate hain ki unka koi anumaan nahi chalta. Woh bina pair chalte hain, bina kaan sunte hain. Haath ke bina bhi woh kaam karte hain. Bina muh ke woh sab ras chakhte hain. Bina bol ke woh bade guru hain aur sabse bade yogi hain. Bina shareer ke woh chu sakte hain, bina aankhon ke woh dekh sakte hain. Bina naak ke woh khushbu le sakte hain. Unki har kaam alaukik hai, unki mahima ko shabdon mein nahi bataya ja sakta.

Verse 252 (दोहा/सोरठा)

जेहि इमि गावहि बेद बुध जाहि धरहिं मुनि ध्यान।। सोइ दसरथ सुत भगत हित कोसलपति भगवान।।118।।

jehi imi gāvahi beda budha jāhi dharahĩ muni dhyāna | soi dasaratha suta bhagata hita kosalapati bhagavāna ||118||

Jise Ved aur gyani log gaate hain, jise rishi log apne dhyan mein rakhte hain, wahi bhagwan Dasharath ke bete ban ke aaye hain. Woh Kosal ke raja hain aur bhakton ke liye aaye hain.

Verse 253 (चौपाई)

कासीं मरत जंतु अवलोकी। जासु नाम बल करउँ बिसोकी।। सोइ प्रभु मोर चराचर स्वामी। रघुबर सब उर अंतरजामी।। बिबसहुँ जासु नाम नर कहहीं। जनम अनेक रचित अघ दहहीं।। सादर सुमिरन जे नर करहीं। भव बारिधि गोपद इव तरहीं।। राम सो परमातमा भवानी। तहँ भ्रम अति अबिहित तव बानी।। अस संसय आनत उर माहीं। ग्यान बिराग सकल गुन जाहीं।। सुनि सिव के भ्रम भंजन बचना। मिटि गै सब कुतरक कै रचना।। भइ रघुपति पद प्रीति प्रतीती। दारुन असंभावना बीती।।

kāsīṁ marata jantu avalokī | jāsu nāma bala karauṁ bisokī || soi prabhu mora carācara svāmī | raghubara saba ura antarajāmī || bibasahuṁ jāsu nāma nara kahaḥīṁ | janama aneka racita agha dahahīṁ || sādara sumirana je nara karahīṁ | bhava bāridhi gopada iva tarahīṁ || rāma so paramātamā bhavānī | tahaṁ bhrama ati abihita tava bānī || asa saṁsaya ānata ura māhīṁ | gyāna birāga sakala guna jāhīṁ || suni siva ke bhrama-bhañjana bacanā | miṭi gai saba kutaraka kai racanā || bhai raghupati pada prīti pratītī | dāruna asaṁbhāvanā bītī ||

Jab main Kashi mein kisi janwar ko mar te hue dekhta hoon, toh main uska naam lekar usko dukh se aazaad karta hoon. Wahi mera bhagwan hai, sab chalnewali aur khadi rehnewali cheezon ka maalik. Woh Raghuvar hai jo sabke dil ki baat jaanta hai. Agar koi insaan bhi bechari halat mein uska naam le, toh woh uske kai janmon ke paap jala deta hai. Jo log uska naam dil se yaad karte hain, woh sansar ke samundar ko paani bhar ke jaise paar kar jaate hain. Bhavani, Ram wahi Parmatma hai, tumhari baat mein bahut bhram hai. Jab dil mein aisa shak aata hai, toh gyan, vairag aur sab gun chale jaate hain. Shiv ke yeh shabdo ko sun ke jo bhram todte hain, saari galat baatein mit gayi. Phir Ragupati ke charnon mein pyaar aur vishwas aaya, woh bada mushkil lagne wala kaam bhi ho gaya.

Verse 254 (दोहा/सोरठा)

पुनि पुनि प्रभु पद कमल गहि जोरि पंकरुह पानि। बोली गिरिजा बचन बर मनहुँ प्रेम रस सानि।।119।।

puni puni prabhu pada kamala gahi jori paṅkaruha pāni | bolī girijā bacana bara manahũ prema rasa sāni ||119||

Girija ne baar-baar bhagwan ke charnon ko pakda aur apne haath jode. Phir usne aise shabd bole jaise pyaar bhare ho, bahut acche shabd.

Verse 255 (चौपाई)

ससि कर सम सुनि गिरा तुम्हारी। मिटा मोह सरदातप भारी।। तुम्ह कृपाल सबु संसउ हरेऊ। राम स्वरुप जानि मोहि परेऊ।। नाथ कृपाँ अब गयउ बिषादा। सुखी भयउँ प्रभु चरन प्रसादा।। अब मोहि आपनि किंकरि जानी। जदपि सहज जड नारि अयानी।। प्रथम जो मैं पूछा सोइ कहहू। जौं मो पर प्रसन्न प्रभु अहहू।। राम ब्रह्म चिनमय अबिनासी। सर्ब रहित सब उर पुर बासी।। नाथ धरेउ नरतनु केहि हेतू। मोहि समुझाइ कहहु बृषकेतू।। उमा बचन सुनि परम बिनीता। रामकथा पर प्रीति पुनीता।।

sasi-kara-sama suni girā tumhārī | miṭā moha sarad-ātapa bhārī || tumha kṛpāla sabu saṃsau hareū | rāma-svarūpa jāni mohi pareū || nātha kṛpā̃ aba gayau biṣādā | sukhī bhayauṁ prabhu carana prasādā || aba mohi āpani kiṃkarī jānī | jadapi sahaja jaḍa nāri ayānī || prathama jo maiṁ pūchā soi kahahū | jauṁ mo-para prasanna prabhu ahahū || rāma brahma cinamaya abināsī | sarba-rahita saba ura pura bāsī || nātha dhareu nara-tanu kehi hetū | mohi samujhāi kahahu bṛṣaketū || umā bacana suni parama binītā | rāma-kathā para prīti punītā ||

Tumhari baat sun ke jaise chaand ki kirne thandi lagti hai, waise mera bada moh mit gaya. Tumne kripa ki, mere saare shak door kar diye. Ram ke swaroop ko jaan ke maine tumhare charnon ko pakad liya. Nath, tumhari kripa se mera dukh chala gaya. Bhagwan ke charnon ki kripa se main khush ho gayi. Ab mujhe apni dasi maan lo, main toh simple aur jaahil aurat hoon. Pehle jo maine poocha tha, woh bata do, agar bhagwan mujhse khush hain. Ram woh Brahma hain, woh chetna hain, jo kabhi khatam nahi hota. Woh sab kuch se pare hain, lekin sabke dil mein rehte hain. Nath, bhagwan ne insaan ka shareer kyun liya? Mujhe samjhao, Vrishketu. Uma ki baat sunkar Shiv bahut naram ho gaye. Unki Ram ki katha mein pyaar aur bada badh gaya.

Verse 256 (दोहा/सोरठा)

हिंयँ हरषे कामारि तब संकर सहज सुजान बहु बिधि उमहि प्रसंसि पुनि बोले कृपानिधान।।120(क)।। सुनु सुभ कथा भवानि रामचरितमानस बिमल। कहा भुसुंडि बखानि सुना बिहग नायक गरुड।।120(ख)।। सो संबाद उदार जेहि बिधि भा आगें कहब। सुनहु राम अवतार चरित परम सुंदर अनघ।।120(ग)।। हरि गुन नाम अपार कथा रूप अगनित अमित। मैं निज मति अनुसार कहउँ उमा सादर सुनहु।।120(घ।।

hiṁyaṁ haraṣe kāmāri taba śaṅkara sahaja sujāna | bahu bidhi umahi prasaṁsi puni bole kṛpānidhāna ||120(ka)|| sunu subha kathā bhavāni rāmacaritamānasa bimala | kahā bhusuṇḍi bakhāni sunā bihaga-nāyaka garuḍa ||120(kha)|| so saṁbāda udāra jehi bidhi bhā āgẽ kahaba | sunahu rāma avatāra carita parama suṁdara anagha ||120(ga)|| hari guna nāma apāra kathā rūpa aganita amita | maiṁ nija mati anusāra kahauṁ umā sādara sunahu ||120(gha)||

Shiv ji ke dil mein khushi bhar gayi. Woh apni patni Parvati ki bahut tareeke se taareef kiye. Phir unhone kaha, woh jo sab pe daya karte hain. Parvati, sunn ek acchi baat. Ramcharitmanas ki katha bilkul saaf hai, koi dosh nahi. Bhushundi ne yeh katha sunayi thi aur Garud ne suni thi. Woh poora baat-cheet main aage batata hoon jaise hui thi. Ram ke avtaar ki katha sunn, woh bilkul sundar hai aur koi paap nahi. Hari ke gun aur naam ka koi end nahi. Yeh katha aur roop, ginne mein nahi aate. Main apni samajh ke hisaab se bol raha hoon. Parvati, dhyaan se sunn.

Verse 257 (चौपाई)

सुनु गिरिजा हरिचरित सुहाए। बिपुल बिसद निगमागम गाए।। हरि अवतार हेतु जेहि होई। इदमित्थं कहि जाइ न सोई।। राम अर्तक्य बुद्धि मन बानी। मत हमार अस सुनहि सयानी।। तदपि संत मुनि बेद पुराना। जस कछु कहहिं स्वमति अनुमाना।। तस मैं सुमुखि सुनावउँ तोही। समुझि परइ जस कारन मोही।। जब जब होइ धरम कै हानी। बाढहिं असुर अधम अभिमानी।। करहिं अनीति जाइ नहिं बरनी। सीदहिं बिप्र धेनु सुर धरनी।। तब तब प्रभु धरि बिबिध सरीरा। हरहि कृपानिधि सज्जन पीरा।।

sunu girijā haricarita suhāe | bipula bisada nigamāgama gāe || hari avatāra hetu jehi hoī | idam-itthaṃ kahi jāi na soī || rāma a-tarakya buddhi mana bānī | mata hamāra asa sunahi sayānī || tadapi santa muni beda purānā | jasa kachu kahahiṃ sva-mati anumānā || tasa maiṃ sumukhi sunāvuṁ tohī | samujhi parai jasu kārana mohī || jaba-jaba hoi dharama kai hānī | bāḍhahiṃ asura adhama abhimānī || karahiṃ anīti jāi nahiṃ baranī | sīdahiṃ bipra dhenu sura dharanī || taba-taba prabhu dhari bibidha sarīrā | harahiṃ kṛpānidhi sajjana pīrā ||

Parvati, sunn Hari ke kaise acche kaam hain. Ved aur shastra mein yeh sab likha hai, bahut saaf-saaf. Hari avtaar kyon lete hain, yeh koi itna simple nahi hai ki bas aise hi bol diya jaaye. Ram itne bade hain ki buddhi, mann, zabaan, koi nahi pahunch sakta. Meri samajh yeh hai, tu bhi sunn. Phir bhi sant, rishi, Ved, Puran, sab apni samajh ke hisaab se batate hain. Toh main bhi tujhe waise hi batata hoon, jaise main samajhta hoon. Jab bhi dharam kamzor hota hai aur rakshas badh jaate hain, woh bade ahankari hote hain. Woh aise kaam karte hain jo batane ke bahar hain. Brahmin, gaay, devta, dharti, sab dukhi ho jaate hain. Tab bhagwan alag-alag roop lete hain. Woh jo sab pe daya karte hain, acche logon ka dukh door karte hain.