Prakarana 12

Verse 238 (दोहा/सोरठा)

मगन ध्यानरस दंड जुग पुनि मन बाहेर कीन्ह। रघुपति चरित महेस तब हरषित बरनै लीन्ह।।111।।

magana dhyānarasa daṇḍa juga puni mana bāhera kīnha | raghupati carita mahesa taba haraṣita baranai līnha ||111||

ਧਿਆਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਰਾ ਦੰਡ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਪਰਤਾਇਆ। ਤਦ ਮਹੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਘੁਪਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। (111)

Verse 239 (चौपाई)

झूठेउ सत्य जाहि बिनु जानें। जिमि भुजंग बिनु रजु पहिचानें।। जेहि जानें जग जाइ हेराई। जागें जथा सपन भ्रम जाई।। बंदउँ बालरूप सोई रामू। सब सिधि सुलभ जपत जिसु नामू।। मंगल भवन अमंगल हारी। द्रवउ सो दसरथ अजिर बिहारी।। करि प्रनाम रामहि त्रिपुरारी। हरषि सुधा सम गिरा उचारी।। धन्य धन्य गिरिराजकुमारी। तुम्ह समान नहिं कोउ उपकारी।। पूँछेहु रघुपति कथा प्रसंगा। सकल लोक जग पावनि गंगा।। तुम्ह रघुबीर चरन अनुरागी। कीन्हहु प्रस्न जगत हित लागी।।

jhūṭheu satya jāhi binu jāneṁ | jimi bhujaṅga binu raju pahicāneṁ || jehi jāneṁ jag jāi herāī | jāgeṁ jathā sapana bhrama jāī || bandauṁ bālarūpa soī rāmū | saba sidhi sulabha japata jisu nāmū || maṅgala bhavana amaṅgala hārī | dravau so dasaratha ajira bihārī || kari pranāma rāmahi tripurārī | haraṣi sudhā sama girā ucārī || dhanya dhanya girirājakumārī | tumha samāna nahiṁ kou upakārī || pūṁchehu raghupati kathā prasaṅgā | sakala loka jaga pāvani gaṅgā || tumha raghubīra carana anurāgī | kīnhahu prasna jagata hita lāgī ||

Without knowing Him, even the false is taken for true— just as, in ignorance of the rope, it is recognized as a snake. When He is known, the world’s show is seen through; as on awakening, the delusion of a dream departs. I bow to that very Rama in His childlike form, whose Name, when repeated, makes every perfection easily won. Abode of auspiciousness, remover of all ill— be gracious, O Rama, who sports in Dasaratha’s courtyard. Having made obeisance to Rama, Tripurari (Shiva) spoke words sweet as nectar in overflowing joy: “Blessed, blessed are you, O daughter of the Mountain-king; no benefactor is your equal. You have asked for the occasion of Raghupati’s story— a Ganga that sanctifies the whole world. You are devoted to the feet of the hero of Raghu; you have raised this question for the welfare of the universe.”

Verse 240 (दोहा/सोरठा)

रामकृपा तें पारबति सपनेहुँ तव मन माहिं। सोक मोह संदेह भ्रम मम बिचार कछु नाहिं।।112।।

rāmakṛpā teṃ pārabati sapanehuṃ tava mana māhiṃ | śoka moha saṃdeha bhrama mama bicāra kachu nāhiṃ ||112||

ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ! ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ—ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ—ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਮੋਹ, ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਭਟਕਾਵਾ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 241 (चौपाई)

तदपि असंका कीन्हिहु सोई। कहत सुनत सब कर हित होई।। जिन्ह हरि कथा सुनी नहिं काना। श्रवन रंध्र अहिभवन समाना।। नयनन्हि संत दरस नहिं देखा। लोचन मोरपंख कर लेखा।। ते सिर कटु तुंबरि समतूला। जे न नमत हरि गुर पद मूला।। जिन्ह हरिभगति हृदयँ नहिं आनी। जीवत सव समान तेइ प्रानी।। जो नहिं करइ राम गुन गाना। जीह सो दादुर जीह समाना।। कुलिस कठोर निठुर सोइ छाती। सुनि हरिचरित न जो हरषाती।। गिरिजा सुनहु राम कै लीला। सुर हित दनुज बिमोहनसीला।।

tadapi asaṅkā kīnhihu soī | kahata sunata saba kara hita hoī || jinha hari kathā sunī nahiṁ kānā | śravaṇa raṁdhra ahi-bhavana samānā || nayananhi saṁta darasa nahiṁ dekhā | locana mora-paṅkha kara lekhā || te sira kaṭu tuṁbarī sama tūlā | je na namata hari gura pada mūlā || jinha hari-bhagati hṛdayaṁ nahiṁ ānī | jīvata sava samāna tei prānī || jo nahiṁ karai rāma guna gānā | jīha so dādura jīha samānā || kulisa kaṭhora niṭhura soi chātī | suni hari-carita na jo haraṣātī || girijā sunahu rāma kai līlā | sura hita danuja bimo hana-sīlā ||

Even so, you have done well to remove doubt; for in speaking and in hearing it, the good of all is wrought. Those who have not listened to Hari’s sacred tale with their ears—their ear-holes are like a serpent’s den. Those whose eyes have not beheld the saints—their eyes are but as markings on a peacock’s feather. Those heads are like a bitter gourd upon a balance, who do not bow at the root of Hari and the Guru’s feet. Those who have not brought devotion to Hari into the heart—those creatures are like living corpses. The tongue that does not sing the virtues of Rama—that tongue is like the tongue of a frog. That breast is thunderbolt-hard and pitiless, which, hearing Hari’s deeds, does not exult. Hear, O Girija, the play of Rama—enchanting by nature, for the good of the gods and the bewilderment of the demons.

Verse 242 (दोहा/सोरठा)

रामकथा सुरधेनु सम सेवत सब सुख दानि। सतसमाज सुरलोक सब को न सुनै अस जानि।।113।।

rāmakathā suradhenu sama sevata saba sukha dāni | satsamāja suraloka saba ko na sunai asa jāni ||113||

ਰਾਮ ਕਥਾ ਸੁਰਧੇਨੁ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ—ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰ ਕੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਜਾਣੋ: ਸਭਨਾਂ ਲਈ, ਸੰਤ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦਾ ਸੁਖ ਭੀ ਇਸ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 243 (चौपाई)

रामकथा सुंदर कर तारी। संसय बिहग उडावनिहारी।। रामकथा कलि बिटप कुठारी। सादर सुनु गिरिराजकुमारी।। राम नाम गुन चरित सुहाए। जनम करम अगनित श्रुति गाए।। जथा अनंत राम भगवाना। तथा कथा कीरति गुन नाना।। तदपि जथा श्रुत जसि मति मोरी। कहिहउँ देखि प्रीति अति तोरी।। उमा प्रस्न तव सहज सुहाई। सुखद संतसंमत मोहि भाई।। एक बात नहि मोहि सोहानी। जदपि मोह बस कहेहु भवानी।। तुम जो कहा राम कोउ आना। जेहि श्रुति गाव धरहिं मुनि ध्याना।।

rāmakathā sundara kara tārī | saṃsaya bihaga uḍāvani-hārī || rāmakathā kali biṭapa kuṭhārī | sādara sunu girirāja-kumārī || rāma nāma guna carita suhāe | janama karama aganita śruti gāe || jathā anaṃta rāma bhagavānā | tathā kathā kīrati guna nānā || tadapi jathā śruta jasī mati morī | kahihaũ dekhi prīti ati torī || umā prasna tava sahaja suhāī | sukhada saṃta-saṃmata mohi bhāī || eka bāta nahi mohi sohānī | jadapi moha-basa kahehu bhavānī || tuma jo kahā rāma kou ānā | jehi śruti gāva dharahĩ muni dhyānā ||

The tale of Rama is fair and saving; it makes the bird of doubt take flight. The tale of Rama is an axe to the tree of Kali’s evils—listen to it with reverence, O daughter of the Mountain-King. The Name of Rama, His qualities, and His deeds are most becoming; the Vedas sing of His countless births and works. As the Lord Rama is infinite, so are His story, His glory, and His manifold excellences. Yet I shall speak according to what I have heard and as my understanding allows, seeing thy exceeding love. O Uma, thy question is naturally gracious; it brings joy and is approved by the saints—so it pleases me. One thing, however, is not pleasing to me, though in delusion thou hast spoken it, O Bhavani: that thou hast said Rama is ‘some other’—He whom the Vedas hymn and whom sages hold in meditation.

Verse 244 (दोहा/सोरठा)

कहहि सुनहि अस अधम नर ग्रसे जे मोह पिसाच। पाषंडी हरि पद बिमुख जानहिं झूठ न साच।।114।।

kahahi sunahi asa adhama nara grasē jē mōha pisāca | pāṣaṇḍī hari pada bimukha jānahĩ jhūṭha na sāca ||114||

ਜੋ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ-ਪਿਸਾਚ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਤੇ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਖੰਡੀ ਮਤਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜੇ ਹੋਏ, ਝੂਠ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

Verse 245 (चौपाई)

अग्य अकोबिद अंध अभागी। काई बिषय मुकर मन लागी।। लंपट कपटी कुटिल बिसेषी। सपनेहुँ संतसभा नहिं देखी।। कहहिं ते बेद असंमत बानी। जिन्ह कें सूझ लाभु नहिं हानी।। मुकर मलिन अरु नयन बिहीना। राम रूप देखहिं किमि दीना।। जिन्ह कें अगुन न सगुन बिबेका। जल्पहिं कल्पित बचन अनेका।। हरिमाया बस जगत भ्रमाहीं। तिन्हहि कहत कछु अघटित नाहीं।। बातुल भूत बिबस मतवारे। ते नहिं बोलहिं बचन बिचारे।। जिन्ह कृत महामोह मद पाना। तिन् कर कहा करिअ नहिं काना।।

agya akobida andha abhāgī | kāī biṣaya mukara mana lāgī || laṃpaṭa kapaṭī kuṭila biseṣī | sapanehũ santa-sabhā nahĩ dekhī || kahahĩ te beda asaṃmata bānī | jinha kẽ sūjha lābhu nahĩ hānī || mukara malina aru nayana bihīnā | rāma rūpa dekhahĩ kimi dīnā || jinha kẽ aguna na saguna bibekā | jalpahĩ kalpita bacana anekā || hari-māyā basa jagata bhramāhī̃ | tinhahi kahata kachu aghaṭita nāhī̃ || bātula bhūta bibasa matavāre | te nahĩ bolahĩ bacana bicāre || jinha kṛta mahāmoha mada pānā | tin kara kahā kari-a nahĩ kānā ||

Ignorant, unskilled, blind, and ill-starred—some have fastened their obstinate minds upon the objects of sense. Lewd, deceitful, crooked, and ever fault-finding, they have not beheld, even in dream, the assembly of the saints. They utter words that accord not with the Veda—folk to whom true gain and loss are alike unseen. Deaf and defiled, and lacking the eyes of insight, how shall such poor souls behold the beauty of Rāma’s form? Having no discernment of the attributeless and the manifest, they prattle many a fabricated argument. Under the sway of Hari’s Māyā they wander in the world; from such men no absurdity is ever too strange to be spoken. Like madmen, possessed, helpless and intoxicated, they do not speak with thought and measure. Those who have drunk the wine of great delusion and pride—what can be done with them, who are deaf to counsel?

Verse 246 (दोहा/सोरठा)

अस निज हृदयँ बिचारि तजु संसय भजु राम पद। सुनु गिरिराज कुमारि भ्रम तम रबि कर बचन मम।।115।।

asa nija hṛdaya̐ bicāri taju saṃsaya bhaju rāma pada | sunu girirāja kumāri bhrama tama rabi kara bacana mama ||115||

Ponder it within your own heart and cast away doubt; adore the feet of Rama. Hear me, O daughter of the Mountain-King: my words are like the sun’s hand, dispelling the darkness of delusion.

Verse 247 (चौपाई)

सगुनहि अगुनहि नहिं कछु भेदा। गावहिं मुनि पुरान बुध बेदा।। अगुन अरुप अलख अज जोई। भगत प्रेम बस सगुन सो होई।। जो गुन रहित सगुन सोइ कैसें। जलु हिम उपल बिलग नहिं जैसें।। जासु नाम भ्रम तिमिर पतंगा। तेहि किमि कहिअ बिमोह प्रसंगा।। राम सच्चिदानंद दिनेसा। नहिं तहँ मोह निसा लवलेसा।। सहज प्रकासरुप भगवाना। नहिं तहँ पुनि बिग्यान बिहाना।। हरष बिषाद ग्यान अग्याना। जीव धर्म अहमिति अभिमाना।। राम ब्रह्म ब्यापक जग जाना। परमानन्द परेस पुराना।।

sagunahi agunahi nahiṁ kachu bhedā | gāvahiṁ muni purāna budha bedā || agun arūpa alakha aja joī | bhagata prema basa saguna so hoī || jo guna rahita saguna soi kaiseṁ | jalu hima upala bilaga nahiṁ jaiseṁ || jāsu nāma bhrama timira pataṅgā | tehi kimi kahia bimoha prasaṅgā || rāma saccidānanda dinesā | nahiṁ tahaṁ moha nisā lavalesā || sahaja prakāsarūpa bhagavānā | nahiṁ tahaṁ puni bigyāna bihānā || haraṣa biṣāda gyāna agyānā | jīva dharma ahamiti abhimānā || rāma brahma byāpaka jaga jānā | paramānanda pares purānā ||

Between the Manifest (with attributes) and the Unmanifest (beyond attributes) there is, in truth, no difference; thus do sages, the wise, the Purāṇas and the Vedas sing. He who is attributeless, formless, unseen, unborn—by the constraint of the devotee’s love becomes the Lord with attributes. How could the attributeless be other than the same when manifest? As water is not separate from ice or hail. His Name is a moth-destroyer to the darkness of delusion; how then could one speak of an occasion for bewilderment in Him? Rāma is Being–Consciousness–Bliss, a sun: there is not there even the least trace of the night of infatuation. He is the Lord whose very nature is effortless light; there too is no ‘dawn’ of knowledge as though it newly arose. Joy and grief, knowledge and ignorance, the creaturely condition, and the pride of ‘I’— Know Rāma as Brahman, all-pervading in the world: the ancient Supreme, sheer and perfect bliss.

Verse 248 (दोहा/सोरठा)

पुरुष प्रसिद्ध प्रकास निधि प्रगट परावर नाथ।। रघुकुलमनि मम स्वामि सोइ कहि सिवँ नायउ माथ।।116।।

puruṣa prasiddha prakāsa nidhi pragaṭa parāvara nātha || raghukulamāni mama svāmi soi kahi sivaṁ nāyu mātha ||116||

ਉਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋਤਿ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਇਸ ਪਾਰ ਤੇ ਉਸ ਪਾਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ—ਹੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। “ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਰਘੁਕੁਲ-ਮਣੀ,” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ। (116)

Verse 249 (चौपाई)

निज भ्रम नहिं समुझहिं अग्यानी। प्रभु पर मोह धरहिं जड़ प्रानी।। जथा गगन घन पटल निहारी। झाँपेउ मानु कहहिं कुबिचारी।। चितव जो लोचन अंगुलि लाएँ। प्रगट जुगल ससि तेहि के भाएँ।। उमा राम बिषइक अस मोहा। नभ तम धूम धूरि जिमि सोहा।। बिषय करन सुर जीव समेता। सकल एक तें एक सचेता।। सब कर परम प्रकासक जोई। राम अनादि अवधपति सोई।। जगत प्रकास्य प्रकासक रामू। मायाधीस ग्यान गुन धामू।। जासु सत्यता तें जड माया। भास सत्य इव मोह सहाया।।

nija bhrama nahiṃ samujhahiṃ agyānī | prabhu para moha dharahiṃ jaṛa prānī || jathā gagana ghana paṭala nihārī | jhā̃peu mānu kahahiṃ kubicārī || citava jo locana aṅguli lāeṃ | pragaṭa jugala sasi tehi ke bhāeṃ || umā rāma biṣaika asa mohā | nabha tama dhūma dhūri jimi sohā || biṣaya karana sura jīva sametā | sakala eka teṃ eka sacetā || saba kara parama prakāsaka joī | rāma anādi avadhapati soī || jagata prakāsya prakāsaka rāmū | māyādhīsa gyāna guna dhāmū || jāsu satyatā teṃ jaṛa māyā | bhāsa satya iva moha sahāyā ||

The ignorant do not understand their own delusion; dull creatures fasten their infatuation upon the Lord. As when, seeing a mass of clouds in the sky, men of perverse judgment declare, “The sky is covered.” But if one looks closely and brings a finger to the eye, the two moons stand revealed to his liking. So too, O Uma, such is the sense-born delusion regarding Rama—like darkness, smoke, and dust in the sky. Sense-objects, the organs, gods, and embodied souls—all are but one conscious principle appearing as many. He who is the supreme Illuminator of all—He is Rama, the beginningless Lord of Ayodhya. Rama is both the illumined world and its Illuminator; Master of Maya, the abode of knowledge and virtues. By His truth alone insentient Maya seems true, and delusion is thereby made to appear supportable.

Verse 250 (दोहा/सोरठा)

रजत सीप महुँ मास जिमि जथा भानु कर बारि। जदपि मृषा तिहुँ काल सोइ भ्रम न सकइ कोउ टारि।।117।।

rajata sīpa mahũ māsa jimi jathā bhānu kara bāri | jadapi mṛṣā tihũ kāla soi bhrama na sakai kou ṭāri ||117||

ਜਿਵੇਂ ਸੀਪੀ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਜਿਹਾ ਭਾਸਦਾ ਹੈ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਝੂਠੇ ਹਨ—ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦ ਮੋਹ ਪੱਕਾ ਫੜ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 251 (चौपाई)

एहि बिधि जग हरि आश्रित रहई। जदपि असत्य देत दुख अहई।। जौं सपनें सिर काटै कोई। बिनु जागें न दूरि दुख होई।। जासु कृपाँ अस भ्रम मिटि जाई। गिरिजा सोइ कृपाल रघुराई।। आदि अंत कोउ जासु न पावा। मति अनुमानि निगम अस गावा।। बिनु पद चलइ सुनइ बिनु काना। कर बिनु करम करइ बिधि नाना।। आनन रहित सकल रस भोगी। बिनु बानी बकता बड़ जोगी।। तनु बिनु परस नयन बिनु देखा। ग्रहइ घ्रान बिनु बास असेषा।। असि सब भाँति अलौकिक करनी। महिमा जासु जाइ नहिं बरनी।।

ehi bidhi jag hari āśrita rahaī | jadapi asatya deta dukha ahaī || jauṁ sapanẽ sir kāṭai koī | binu jāgẽ na dūri dukha hoī || jāsu kṛpā̃ asa bhrama miṭi jāī | girijā soi kṛpāla raghurāī || ādi anta kou jāsu na pāvā | mati anumāni nigama asa gāvā || binu pada calai sunai binu kānā | kara binu karama karai bidhi nānā || ānana rahita sakala rasa bhogī | binu bānī bakatā baṛa jogī || tanu binu parasa nayana binu dekhā | grahai ghrāna binu bāsa aśeṣā || asi saba bhā̃ti alaukika karanī | mahimā jāsu jāi nahiṁ baranī ||

Thus does the world abide, taking refuge in the Lord—though what is unreal still yields the experience of suffering. If in a dream someone’s head is cut off, the anguish does not depart without awakening. By whose grace such delusion is dispelled—O Girija—that compassionate Lord is Raghurāī. No one has found His beginning or His end; the Vedas so sing, beyond the reach of mere conjecture. Without feet He moves; without ears He hears; without hands He performs works of many kinds. Without a mouth He tastes all essences; without speech He is the great Teacher, the supreme Yogi. Without a body He touches; without eyes He sees; without a nose He apprehends all fragrance. In every way His doings are wondrous beyond the world; His glory cannot be adequately described.

Verse 252 (दोहा/सोरठा)

जेहि इमि गावहि बेद बुध जाहि धरहिं मुनि ध्यान।। सोइ दसरथ सुत भगत हित कोसलपति भगवान।।118।।

jehi imi gāvahi beda budha jāhi dharahĩ muni dhyāna | soi dasaratha suta bhagata hita kosalapati bhagavāna ||118||

ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵੇਦ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਇਸ ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਧਾਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕੋਸਲ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 253 (चौपाई)

कासीं मरत जंतु अवलोकी। जासु नाम बल करउँ बिसोकी।। सोइ प्रभु मोर चराचर स्वामी। रघुबर सब उर अंतरजामी।। बिबसहुँ जासु नाम नर कहहीं। जनम अनेक रचित अघ दहहीं।। सादर सुमिरन जे नर करहीं। भव बारिधि गोपद इव तरहीं।। राम सो परमातमा भवानी। तहँ भ्रम अति अबिहित तव बानी।। अस संसय आनत उर माहीं। ग्यान बिराग सकल गुन जाहीं।। सुनि सिव के भ्रम भंजन बचना। मिटि गै सब कुतरक कै रचना।। भइ रघुपति पद प्रीति प्रतीती। दारुन असंभावना बीती।।

kāsīṁ marata jantu avalokī | jāsu nāma bala karauṁ bisokī || soi prabhu mora carācara svāmī | raghubara saba ura antarajāmī || bibasahuṁ jāsu nāma nara kahaḥīṁ | janama aneka racita agha dahahīṁ || sādara sumirana je nara karahīṁ | bhava bāridhi gopada iva tarahīṁ || rāma so paramātamā bhavānī | tahaṁ bhrama ati abihita tava bānī || asa saṁsaya ānata ura māhīṁ | gyāna birāga sakala guna jāhīṁ || suni siva ke bhrama-bhañjana bacanā | miṭi gai saba kutaraka kai racanā || bhai raghupati pada prīti pratītī | dāruna asaṁbhāvanā bītī ||

Seeing a creature die in Kashi, by the power of whose Name I make it sorrowless— that very Lord is my Master of all that moves and all that stands still; Raghuvara, the knower of every heart. Even if a man utters His Name helplessly, it burns away the sins wrought through many births. And those who remember Him with reverent attention cross the ocean of becoming as though it were a mere cow’s hoofprint. Rama is that Supreme Self, O Bhavani; therefore your speech here is greatly deluded and unfitting. When such doubt is brought into the heart, knowledge, dispassion, and every virtue depart. Hearing Shiva’s words that shatter delusion, all the contrivance of sophistical reasoning was dissolved. Then arose love and firm conviction at the feet of Raghuapati; the dreadful sense of impossibility was gone.

Verse 254 (दोहा/सोरठा)

पुनि पुनि प्रभु पद कमल गहि जोरि पंकरुह पानि। बोली गिरिजा बचन बर मनहुँ प्रेम रस सानि।।119।।

puni puni prabhu pada kamala gahi jori paṅkaruha pāni | bolī girijā bacana bara manahũ prema rasa sāni ||119||

Again and again, clasping the Lord’s lotus-feet, with her lotus-like hands joined in supplication, Girijā spoke—words most excellent, as though steeped and seasoned with the very essence of love.

Verse 255 (चौपाई)

ससि कर सम सुनि गिरा तुम्हारी। मिटा मोह सरदातप भारी।। तुम्ह कृपाल सबु संसउ हरेऊ। राम स्वरुप जानि मोहि परेऊ।। नाथ कृपाँ अब गयउ बिषादा। सुखी भयउँ प्रभु चरन प्रसादा।। अब मोहि आपनि किंकरि जानी। जदपि सहज जड नारि अयानी।। प्रथम जो मैं पूछा सोइ कहहू। जौं मो पर प्रसन्न प्रभु अहहू।। राम ब्रह्म चिनमय अबिनासी। सर्ब रहित सब उर पुर बासी।। नाथ धरेउ नरतनु केहि हेतू। मोहि समुझाइ कहहु बृषकेतू।। उमा बचन सुनि परम बिनीता। रामकथा पर प्रीति पुनीता।।

sasi-kara-sama suni girā tumhārī | miṭā moha sarad-ātapa bhārī || tumha kṛpāla sabu saṃsau hareū | rāma-svarūpa jāni mohi pareū || nātha kṛpā̃ aba gayau biṣādā | sukhī bhayauṁ prabhu carana prasādā || aba mohi āpani kiṃkarī jānī | jadapi sahaja jaḍa nāri ayānī || prathama jo maiṁ pūchā soi kahahū | jauṁ mo-para prasanna prabhu ahahū || rāma brahma cinamaya abināsī | sarba-rahita saba ura pura bāsī || nātha dhareu nara-tanu kehi hetū | mohi samujhāi kahahu bṛṣaketū || umā bacana suni parama binītā | rāma-kathā para prīti punītā ||

Hearing your words, cool as moonbeams, the heavy delusion within me was dispelled, like the fierce heat of autumn. O compassionate one, you have removed all my doubts; knowing the true nature of Rama, I have fallen at your feet. By your grace, Lord, my despondency has now departed; by the blessing of the Lord’s feet I have become at peace. Now count me as your own handmaid, though by nature I am a simple, dull, and ignorant woman. First, answer what I asked—if, indeed, the Lord is pleased with me. Rama is Brahman: pure consciousness, imperishable; beyond all limiting attributes, yet dwelling in every heart. Why, then, has the Lord assumed a human body? Explain it to me, O Shiva, banner of righteousness. Hearing Uma’s supremely humble words, her holy love for Rama’s story grew ever more steadfast.

Verse 256 (दोहा/सोरठा)

हिंयँ हरषे कामारि तब संकर सहज सुजान बहु बिधि उमहि प्रसंसि पुनि बोले कृपानिधान।।120(क)।। सुनु सुभ कथा भवानि रामचरितमानस बिमल। कहा भुसुंडि बखानि सुना बिहग नायक गरुड।।120(ख)।। सो संबाद उदार जेहि बिधि भा आगें कहब। सुनहु राम अवतार चरित परम सुंदर अनघ।।120(ग)।। हरि गुन नाम अपार कथा रूप अगनित अमित। मैं निज मति अनुसार कहउँ उमा सादर सुनहु।।120(घ।।

hiṁyaṁ haraṣe kāmāri taba śaṅkara sahaja sujāna | bahu bidhi umahi prasaṁsi puni bole kṛpānidhāna ||120(ka)|| sunu subha kathā bhavāni rāmacaritamānasa bimala | kahā bhusuṇḍi bakhāni sunā bihaga-nāyaka garuḍa ||120(kha)|| so saṁbāda udāra jehi bidhi bhā āgẽ kahaba | sunahu rāma avatāra carita parama suṁdara anagha ||120(ga)|| hari guna nāma apāra kathā rūpa aganita amita | maiṁ nija mati anusāra kahauṁ umā sādara sunahu ||120(gha)||

ਤਦ ਕਾਮ-ਵੈਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਹਜ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਮਾ ਦੀ ਅਨੇਕ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਵਾਨੀ! ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੁਭ, ਨਿਰਮਲ ਕਥਾ ਸੁਣ—ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਹੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ ਗਰੁੜ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣੀ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਸੰਵਾਦ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ, ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ। ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਨਾਮ ਅਨੰਤ ਹਨ; ਕਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਅਗਣਿਤ ਤੇ ਅਪਾਰ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਉਮਾ! ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣ।”

Verse 257 (चौपाई)

सुनु गिरिजा हरिचरित सुहाए। बिपुल बिसद निगमागम गाए।। हरि अवतार हेतु जेहि होई। इदमित्थं कहि जाइ न सोई।। राम अर्तक्य बुद्धि मन बानी। मत हमार अस सुनहि सयानी।। तदपि संत मुनि बेद पुराना। जस कछु कहहिं स्वमति अनुमाना।। तस मैं सुमुखि सुनावउँ तोही। समुझि परइ जस कारन मोही।। जब जब होइ धरम कै हानी। बाढहिं असुर अधम अभिमानी।। करहिं अनीति जाइ नहिं बरनी। सीदहिं बिप्र धेनु सुर धरनी।। तब तब प्रभु धरि बिबिध सरीरा। हरहि कृपानिधि सज्जन पीरा।।

sunu girijā haricarita suhāe | bipula bisada nigamāgama gāe || hari avatāra hetu jehi hoī | idam-itthaṃ kahi jāi na soī || rāma a-tarakya buddhi mana bānī | mata hamāra asa sunahi sayānī || tadapi santa muni beda purānā | jasa kachu kahahiṃ sva-mati anumānā || tasa maiṃ sumukhi sunāvuṁ tohī | samujhi parai jasu kārana mohī || jaba-jaba hoi dharama kai hānī | bāḍhahiṃ asura adhama abhimānī || karahiṃ anīti jāi nahiṃ baranī | sīdahiṃ bipra dhenu sura dharanī || taba-taba prabhu dhari bibidha sarīrā | harahiṃ kṛpānidhi sajjana pīrā ||

Listen, O Girija: fair are the deeds of Hari—vast and crystal-clear, sung by Veda and Agama. The very cause for which the Lord descends cannot be stated fully as ‘just so’. Rama is beyond the reach of reasoning, of intellect, mind, and speech; such is my view—hear it, O wise one. Yet saints and sages, the Vedas and the Purāṇas, speak as they can, by the measure of their own understanding and inference. So, O gracious-faced one, I shall tell you in that manner, as far as I am able to grasp the reason. Whenever dharma declines and the vile, arrogant demons increase, they commit injustices beyond telling; brahmins, cows, the gods, and the very earth are afflicted. Then, again and again, the Lord assumes diverse forms; the treasury of compassion removes the suffering of the righteous.