Adhyaya 115
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — सात्यकि-अलम्बुसयोर्युद्धवर्णनम् (Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue; Account of Sātyaki vs Alambusa)
Upa-parva: Sātyaki–Alambusa Saṃgrāma (Strategic Engagement) Sub-episode
Dhṛtarāṣṭra opens with grief and reputational collapse, stating that his radiance and renown fall day by day as many of his warriors are slain; he interprets events as a reversal wrought by time. He notes Arjuna’s forceful penetration of the Kuru host—described as formidable even to celestial beings—supported by Kṛṣṇa, Bhīma, and the Śini-bull (Sātyaki). Dhṛtarāṣṭra’s sorrow intensifies as he imagines kings, including the Saindhavas, being overwhelmed, and he questions whether Saindhava can survive after offending Arjuna and coming into his sight; by inference he suspects Saindhava’s end and requests a precise report of what occurred. Saṃjaya then narrates Sātyaki’s battlefield movement and his disruptive effectiveness against Kuru ranks. Alambusa confronts Sātyaki, initiating a closely watched engagement. Alambusa strikes Sātyaki with multiple arrows; Sātyaki responds by cutting down incoming missiles, counterstriking, and disabling Alambusa’s chariot team. The exchange escalates into targeted, decisive actions: Sātyaki kills Alambusa’s charioteer with a powerful arrow, then resumes pursuit of the broader operational objective by moving again toward Arjuna while Kuru fighters—including those rallied under Duḥśāsana—attempt to surround and check him. Sātyaki holds them back with a dense missile screen and further disables Duḥśāsana’s mounts, sustaining allied momentum amid concentrated resistance.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से युद्धभूमि का दृश्य खोलते हैं—अंजनकुल में उत्पन्न, स्निग्ध-नील मेघ के समान विशालकाय हाथियों की गर्जना और उनके बीच पाण्डव-सेना का उन्मत्त आवेग। → पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्न और राजा वसुदान पाण्डवानी को पुकारकर आगे बढ़ने का आदेश देते हैं; उधर दीर्घबाहु वीर के बाण-वर्ष से कौरव-पक्ष के सैनिक भयभीत होकर रणभूमि छोड़ने लगते हैं। इसी बीच सात्यकि, धर्मराज के शासन से धनंजय (अर्जुन) की पदवी/मार्ग का अनुसरण करते हुए, रथ मोड़कर बाह्लिकदेशीय सैनिकों की ओर बढ़ने का निश्चय करता है। → सात्यकि का कृतवर्मा से घोर संग्राम—कृतवर्मा क्रोध में भरकर सात्यकि के वक्षस्थल में दस तीक्ष्ण बाण धँसाता है; प्रत्युत्तर में सात्यकि कृतवर्मा का धनुष काटकर उसकी दाहिनी भुजा पर शस्त्र-प्रहार करता है, और युद्ध का केंद्र एक ही द्वंद्व में सिमटकर प्रचंड हो उठता है। → आघात-प्रतिघात के बाद सात्यकि अचानक द्रोणाचार्य को छोड़कर रथ हाँकने वाले से दिशा बदलने को कहता है—रणनीति बदलती है, लक्ष्य बदलता है, और पाण्डव-पक्ष की गति एक नए मोर्चे की ओर मुड़ जाती है। → सात्यकि का द्रोण को छोड़कर सहसा प्रस्थान—अब वह किसे साधने जा रहा है, और इस मोड़ का द्रोण-व्यूह पर क्या प्रभाव पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
#ीफा+ () आजमस+- > अंजनके कुलमें उत्पन्न हुए हाथियोंका लक्षण इस प्रकार बतलाया गया है-- स्निग्धनीलाम्बुदप्रख्या बलिनो विपुलै: करै: । सुविभक्तमहाशीर्षा: करिणो5ज्जनवंशजा: ।।
अञ्जनवंशजकरिणां लक्षणमिदं कथ्यते—स्निग्धनीलाम्बुदप्रख्याः बलिनो विपुलैः करैः। सुविभक्तमहाशीर्षाः करिणोऽञ्जनवंशजाः॥ सञ्जय उवाच—प्रयाते तव सैन्ये तु युयुधाने युयुत्सया, धर्मराजो महाराज स्वेनानीकेन संवृतः स्थितः।
Verse 2
तत: पाञउ्चालराजस्य पुत्र: समरदुर्मद:
सञ्जय उवाच—ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रो धृष्टद्युम्नः समरदुर्मदः, वसुदानश्च पार्थिवः, समरभूमौ पाण्डवसेनाम् आहूय प्रोचतुः—“योद्धारः, आगच्छत; धावत; शीघ्रं प्रहरत; यथा रणदुर्मदः सात्यकिः सुखेनाग्रे गच्छेत। बहवो हि कौरवमहारथाः तस्य निर्जये यतिष्यन्ति।”
Verse 3
प्राक्रोशत् पाण्डवानीके वसुदानश्च पार्थिव: । आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत
सञ्जय उवाच—पाण्डवानीके वसुदानः पार्थिवः प्राक्रोशत्—“आगच्छत, प्रहरत, द्रुतं विपरिधावत।” एषा हि तेषां हाहाकारः समरे निश्चयप्रेरणा च; यथा सात्यकिः समरदुर्मदः बहुभिः कौरवमहारथैः नाभिभूयेत।
Verse 4
यथा सुखेन गच्छेत सात्यकिर्युद्धदुर्मद: । महारथा हि बहवो यतिष्यन्त्यस्य निर्जये
सञ्जय उवाच—“यथा सुखेन गच्छेत सात्यकिः युद्धदुर्मदः, (तस्मात्) शीघ्रं प्रहरध्वम्; महारथा हि बहवोऽस्य निर्जये यतिष्यन्ति।”
Verse 5
इति ब्रुवन्तो वेगेन निपेतुस्ते महारथा: । वयं प्रतिजिगीषन्तस्तत्र तान् समभिद्रुता:
सञ्जय उवाच—इति ब्रुवन्तो वेगेन निपेतुस्ते महारथाः; वयं च प्रतिजिगीषवस्तत्र तान् समभिद्रुताः।
Verse 6
(बाणशब्दरवान् कृत्वा विमिश्रान् शड्खनिस्वनै: । युयुधानरथं दृष्टवा तावका अभिदुद्रुवु: ।।
सञ्जय उवाच—युयुधानरथं दृष्ट्वा तावकाः शङ्खनिस्वनैर्विमिश्रं बाणशब्दरवं कृत्वा तमभिदुद्रुवुः। ततः शब्दो महानासीद् युयुधानरथं प्रति, आकीर्यमाणा धावन्ती तव पुत्रस्य वाहिनी।
Verse 7
तस्यां विदीर्यमाणायां शिने: पौत्रो महारथ:
तस्यां विदीर्यमाणायां शिनेः पौत्रो महारथः ।
Verse 8
अथान्यानपि राजेन्द्र नानाजनपदेश्वरान्
अथान्यानपि राजेन्द्र नानाजनपदेश्वरान् ।
Verse 9
शतमेकेन विव्याध शतेनैकं च पत्रिणाम्
शतमेकेन विव्याध शतेनैकं च पत्रिणाम् । यथा पशुपतिः पशून् संहरत्येव भारत । तथा स सात्यकिर्वीरः द्विपारोहान् द्विपांस्तथा । हयारोहान् हयांश्चैव रथिनः साश्वसूतकान् ॥
Verse 10
द्विपारोहान ड्विपांश्चैव हयारोहान् हयांस्तथा । रथिन:ः साश्वसूतांश्व जघानेश: पशूनिव
द्विपारोहान् द्विपांश्चैव हयारोहान् हयांस्तथा । रथिनः साश्वसूतांश्च जघानेशः पशूनिव ॥
Verse 11
त॑ तथाद्भुतकर्माणं शरसम्पातवर्षिणम् | न केचनाभ्यधावन् वै सात्यकिं तव सैनिका:,इस प्रकार बाणधाराकी वर्षा करनेवाले उस अद्भुत पराक्रमी सात्यकिके सामने जानेका साहस आपके कोई सैनिक न कर सके
तं तथाद्भुतकर्माणं शरसम्पातवर्षिणम् । न केचनाभ्यधावन् वै सात्यकिं तव सैनिकाः ॥
Verse 12
ते भीता मृद्यमानाश्ष प्रमृष्टा दीर्घबाहुना । आयोधनं जहुर्वीरा दृष्टवा तमतिमानिनम्
ते भीता मृद्यमानाश्च प्रमृष्टा दीर्घबाहुना । आयोधनं जहुर्वीरा दृष्ट्वा तमभिमानिनम् ॥
Verse 13
तमेकं॑ बहुधापश्यन् मोहितास्तस्य तेजसा । रथैरविमथितैश्वैव भग्ननीडैश्व मारिष
तमेकं बहुधा पश्यन् मोहितास्तस्य तेजसा । रथैरविमथितैश्चैव भग्ननीडैश्च मारिष ॥
Verse 14
चक्रैविमथितैश्छत्रैर्ध्वजैश्न विनिपातितै: । अनुकर्ष: पताकाभि: शिरस्त्राणै: सकाउ्चनै:
चक्रैर्विमथितैश्छत्रैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः । अनुकर्षैः पताकाभिः शिरस्त्राणैः सकाञ्चनैः ॥
Verse 15
बाहुभिश्वन्दनादिग्धैः साड्गदैश्व विशाम्पते । हस्तिहस्तोपमैश्वापि भुजज्राभोगसंनिभै:
बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सागदैश्च विशाम्पते । हस्तिहस्तोऽपमैश्चापि भुजज्राभोगसंनिभैः ॥
Verse 16
प्रायाद् द्रोणरथं प्रेप्सुर्युयुधानस्य पृष्ठत: । संजय कहते हैं--महाराज! जब युयुधान युद्धकी इच्छासे आपकी सेनाकी ओर बढ़े
प्रायाद् द्रोणरथं प्रेप्सुर्युयुधानस्य पृष्ठतः । ऊरुभिः पृथिवी छन्ना मनुजानां नराधिप ॥
Verse 17
गजैश्न बहुधा छिन्नै: शयानै: पर्वतोपमै:
सञ्जय उवाच—गजैश्च बहुधा छिन्नैः शयानैः पर्वतोपमैः । भूमौ विकीर्णैर्दृश्यन्ते स्म, पर्वता इव निश्चलाः ॥
Verse 18
रराजातिभृशं भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतै: । अनेकों टुकड़ोंमें कटकर धराशायी हुए पर्वताकार गजराजोंसे वहाँकी भूमि इस प्रकार अत्यन्त शोभासम्पन्न हो रही थी, मानो वहाँ बहुत-से पर्वत बिखरे हुए हों ।।
सञ्जय उवाच—रराजातिभृशं भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः । अनेकधा छिन्नदेहैस्तैर्गजैः पर्वतोपमैः ॥ तपनीयमयैः पाशैर्मुक्ताजालविभूषितैः । विचित्रोत्तरीयैश्चाश्वा भूमौ पतिताः क्षताः ॥ महाबाहुना सात्यकिना मर्दिताः प्राणवर्जिताः ।
Verse 19
उरश्छदैर्विचित्रैश्व व्यशो भन््त तुरज्भमा: | गतसत्त्वा महीं प्राप्य प्रमृष्टा दीर्घबाहुना
सञ्जय उवाच—उरश्छदैर्विचित्रैश्च व्यशोभन्त तुरङ्गमाः । गतसत्त्वा महीं प्राप्य प्रमृष्टा दीर्घबाहुना ॥
Verse 20
नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतः । प्रविष्टस्तावकं सैन्यं द्रावयित्वा चमूं भूशम्,इस प्रकार आपकी नाना प्रकारकी सेनाओंका संहार करके तथा बहुत-से सैनिकोंको भगाकर सात्यकि आपकी सेनाके भीतर घुस गये
सञ्जय उवाच—नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतः । प्रविष्टस्तावकं सैन्यं द्रावयित्वा चमूं भृशम् ॥
Verse 21
ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनंजय: । इयेष सात्यकिर्गन्तुं ततो द्रोणेन वारित:,तदनन्तर जिस मार्गसे अर्जुन गये, उसीसे सात्यकिने भी जानेका विचार किया; परंतु द्रोणाचार्यने उन्हें रोक दिया
सञ्जय उवाच—ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनञ्जयः । इयेष सात्यकिर्गन्तुं ततो द्रोणेन वारितः ॥
Verse 22
भारद्वाजं समासाद्य युयुधानश्न सात्यकि: । न न्यवर्तत संक़्रुद्धो वेलामिव जलाशय:
सञ्जय उवाच—भारद्वाजपुत्रं द्रोणं समासाद्य युयुधानः सात्यकिः परमक्रुद्धो न न्यवर्तत। क्षोभित इव जलाशयः वेलामासाद्य यथा न प्रतिनिवर्तते, तथा स क्रोधवेगेन धृत्या च प्रेरितः प्रावर्तत।
Verse 23
निवार्य तु रणे द्रोणो युयुधानं महारथम् । विव्याध निशितैर्बाणै: पञ्चभिर्मर्मभेदिभि:
सञ्जय उवाच—रणे द्रोणो महारथं युयुधानं निवार्य निशितैः पञ्चभिः मर्मभेदिभिः शरैः विव्याध।
Verse 24
सात्यकिस्तु रणे द्रोणं राजन् विव्याध सप्तभि: । हेमपुड्खै: शिलाधौतै: कड्कबर्हिणवाजितै:
सञ्जय उवाच—सात्यकिस्तु रणे राजन् द्रोणं सप्तभिः शरैः विव्याध—हेमपुङ्खैः शिलाधौतैः कङ्कबर्हिणपिच्छैः समलङ्कृतैः।
Verse 25
त॑ षड़्भि: सायकैद्रोण: साश्वयन्तारमार्दयत् | सतं न ममृषे द्रोणं युयुधानो महारथ:
सञ्जय उवाच—तं द्रोणः षड्भिः सायकैः साश्वयन्तारम् आर्दयत्। तत् द्रोणस्य विक्रमं युयुधानो महारथो न ममर्ष।
Verse 26
सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकि: । दशभि: सायकैश्चान्यै: पड़भिरष्टाभिरेव च,उन्होंने सिंहनाद करके लगातार दस, छ: और आठ बाणोंद्वारा टद्रोणाचार्यको गहरी चोट पहुँचायी
सञ्जय उवाच—ततः सिंहनादं कृत्वा सात्यकिः द्रोणं विव्याध—दशभिः शरैः, पुनश्च षड्भिः, अष्टाभिरेव च।
Verse 27
युयुधान: पुनद्रोणं विव्याध दशभि: शरै: । एकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान्
युयुधानः पुनर्द्रोणं विव्याध दशभिः शरैः । एकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥
Verse 28
तं द्रोण: साश्चयन्तारं सरथध्वजमाशुगै:
तं द्रोणः साश्वयन्तारं सरथध्वजमाशुगैः ।
Verse 29
तथैव युयुधानो<पि द्रोणं बहुभिराशुगैः
तथैव युयुधानोऽपि द्रोणं बहुभिराशुगैः ।
Verse 30
तवाचार्यों रणं हित्वा गत: कापुरुषो यथा
तवाचार्यो रणं हित्वा गतः कापुरुषो यथा । यदि मां त्वं रणे हित्वा न यास्याचार्यवद् द्रुतम् ॥ माधव! त्वं न मे हस्तादद्य जीवन् विमोक्ष्यसे युध्यतो मम ॥
Verse 31
युध्यमानं च मां हित्वा प्रदक्षिणमवर्तत । त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन् यास्यसि माधव
युध्यमानं च मां हित्वा प्रदक्षिणमवर्तत । त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन् यास्यसि माधव ॥
Verse 32
सात्यकिरुवाच धनंजयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात्
सञ्जय उवाच—सात्यकिरुवाच—धर्मराजस्य शासनात् धनञ्जयस्य पदवीं गमिष्यामि।
Verse 33
गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन्ू न मे कालात्ययो भवेत् | आचार्यनुगतो मार्ग: शिष्यैरन्वास्थते सदा
गच्छामि, स्वस्ति ते ब्रह्मन्; न मे कालात्ययो भवेत्। आचार्यनुगतो मार्गः शिष्यैरन्वास्थते सदा॥
Verse 34
तस्मादेव व्रजाम्याशु यथा मे स गुरुर्गत: । सात्यकिने कहा--ब्रह्मम! आपका कल्याण हो। मैं धर्मराजकी आज्ञासे धनंजयके मार्गपर जा रहा हूँ। आप ऐसा करें
तस्मादेव व्रजाम्याशु यथा मे स गुरुर्गतः। इत्युक्त्वा शैनेयः शीघ्रं प्रस्थितोऽभवत्, आचार्यं परिवर्जयन्॥
Verse 35
द्रोण: करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणे
द्रोणः करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणे॥
Verse 36
एतदालोक्यते सैन्यमावन्त्यानां महाप्रभम्,“यह अवन्न्तिनिवासियोंकी अत्यन्त तेजस्विनी सेना दिखायी देती है। इसके बाद यह दाक्षिणात्योंकी विशाल सेना है। उसके पश्चात् यह बाह्िकोंकी विशाल वाहिनी है
एतदालोक्यते सैन्यमावन्त्यानां महाप्रभम्। ततः पश्यामि दाक्षिणात्यानां विशालं बलम्। ततो बाह्लीकानां महतीं वाहिनीम्॥
Verse 37
अस्यानन्तरतस्त्वेतद् दाक्षिणात्यं महद् बलम् । तदनन्तरमेतच्च बाह्विकानां महद् बलम्
अस्यानन्तरतस्त्वेतद् दाक्षिणात्यं महद् बलम् । तदनन्तरमेतच्च बाह्विकानां महद् बलम् ॥
Verse 38
बाह्विकाभ्याशतो युक्त कर्णस्य च महद् बलम् | अन्योन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्येतानि सारथे,“बाह्लिकोंके पास ही उनसे जुड़ी हुई कर्णकी बड़ी भारी सेना खड़ी है। सारथे! ये सारी सेनाएँ एक-दूसरीसे भिन्न हैं
बाह्विकाभ्याशतो युक्तं कर्णस्य च महद् बलम् । अन्योन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्येतानि सारथे ॥
Verse 39
अन्योन्यं समुपाश्रित्य न त्यक्ष्यन्ति रणाजिरम् | एतदन्तरमासाद्य चोदयाश्चान् प्रहष्टयत्
अन्योन्यं समुपाश्रित्य न त्यक्ष्यन्ति रणाजिरम् । एतदन्तरमासाद्य चोदयाश्वान् प्रहृष्टयन् ॥
Verse 40
मध्यमं जवमास्थाय वह मामत्र सारथे | बाह्लिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यता:
मध्यमं जवमास्थाय वह मामत्र सारथे । बाह्लिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यता: ॥
Verse 41
'सारथे! मध्यम वेगका आश्रय लेकर तुम मुझे वहाँ ले चलो, जहाँ नाना प्रकारके अस्त्र- शस्त्र लिये युद्धके लिये उद्यत हुए बाह्लिकदेशीय सैनिक दिखायी देते हैं ।।
दाक्षिणात्याश्व बहवः सूतपुत्रपुरोगमाः । हस्त्यश्वरथसम्बाधं यच्चानीकं विलोक्यते ॥
Verse 42
एतावदुक्त्वा यन्तारं ब्राह्म॒णं परिवर्जयन्
एतावदुक्त्वा यन्तारं ब्राह्मणं परिवर्जयन्।
Verse 43
स व्यतीयाय यत्रोग्रं कर्णस्य च महद् बलम् | सारथिसे ऐसा कहकर सात्यकि ब्राह्मण द्रोणाचार्यको छोड़ते हुए सबको लाँधकर उस स्थानपर जा पहुँचे जहाँ कर्णकी भयंकर एवं विशाल सेना खड़ी थी ।।
स व्यतीयाय यत्रोग्रं कर्णस्य च महद् बलम्। तं द्रोणोऽनुययौ क्रुद्धो विकिरन् विशिखान् बहून्॥
Verse 44
कर्णस्य सैन्यं सुमहदभिहत्य शितै: शरै:
कर्णस्य सैन्यं सुमहदभिहत्य शितैः शरैः।
Verse 45
प्राविशद् भारतीं सेनामपर्यन्तां च सात्यकि: । सात्यकि कर्णकी विशाल वाहिनीको अपने पैने बाणोंद्वारा घायल करके अपार कौरवी सेनामें घुस गये ।। प्रविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु द्रुतेषु च
प्राविशद् भारतीं सेनामपर्यन्तां च सात्यकिः। प्रविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु द्रुतेषु च॥
Verse 46
अमर्षी कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत् | सात्यकिके प्रवेश करते ही सारे कौरव-सैनिक भागने लगे। तब क्रोधमें भरे हुए कृतवर्मने उन्हें आ घेरा ।। तमापतन्तं विशिखै: षड्भिराहत्य सात्यकि:
अमर्षी कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत्। तमापतन्तं विशिखैः षड्भिराहत्य सात्यकिः॥
Verse 47
ततः पुन: षोडशभिरन्नतपर्वभिराशुगै:
ततः पुनः षोडशभिरन्नतपर्वभिराशुगैः शरैः स वेगेन पुनरभ्यवर्तत, रणहिंस्रतायां क्षिप्रं सूक्ष्मं च प्रहारं समारभ्य।
Verse 48
स ताड्यमानो विशिखेैर्बहुभिस्तिग्मतेजनै:
स ताड्यमानो विशिखैर्बहुभिस्तिग्मतेजनैः पुनः पुनः, रणस्य निःशेषदाबे धैर्यनिश्चयौ परीक्ष्यमाणौ।
Verse 49
सात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे । महाराज! सात्यकिके प्रचण्ड तेजवाले बहुसंख्यक बाणोंद्वारा घायल होनेपर कृतवर्मा सहन न कर सका |। स वत्सदन्तं संधाय जिह्मुगानलसंनिभम्
सात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे। सात्यकेः प्रचण्डतेजसो बहुभिः शरैः समाहतः स धैर्यं न लेभे। स वत्सदन्तं संधाय जिह्मुगानलसंनिभम्॥
Verse 50
स तस्य देहावरणं भित्त्वा देह च सायक:
स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः प्रविवेश, रणस्य निर्दय-निशितप्रहार इव।
Verse 51
सपुड्खपत्र: पृथिवीं विवेश रुधिरोक्षित: । वह बाण सात्यकिके शरीर और कवच दोनोंको विदीर्ण करके खूनसे लथपथ हो पंख एवं पत्रसहित धरतीमें समा गया ।। ५० ई ।। अथास्य बहुभिराणैरच्छिनत् परमास्त्रवित्
सपुड्खपत्रः पृथिवीं विवेश रुधिरोक्षितः। अथास्य बहुभिराणैरच्छिनत् परमास्त्रवित्॥
Verse 52
विव्याध च रणे राजन् सात्यकिं सत्यविक्रमम्
विव्याध च रणे राजन् सात्यकिं सत्यविक्रमम्।
Verse 53
ततः प्रशीर्णे धनुषि शक््त्या शक्तिमतां वर:
ततः प्रशीर्णे धनुषि शक््त्या शक्तिमतां वरः।
Verse 54
ततोअन््यत् सुदृढं चाप॑ं पूर्णमायम्य सात्यकि:
ततोऽन्यत् सुदृढं चापं पूर्णमायम्य सात्यकिः।
Verse 55
व्यसृजद् विशिखांस्तूर्ण शतशो5थ सहसत्रश: । सरथं कृतवर्माणं समन्तात् पर्यवारयत्
व्यसृजद् विशिखांस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः। सरथं कृतवर्माणं समन्तात् पर्यवारयत्॥
Verse 56
छादयित्वा रणे राजन हार्दिक्यं स तु सात्यकि: | अथास्य भल्लेन शिर: सारथे: समकृन्तत,राजन! रणक्षेत्रमें इस प्रकार कृतवर्माको आच्छादित करके सात्यकिने एक भल्ल द्वारा उसके सारथिका सिर काट दिया
छादयित्वा रणे राजन् हार्दिक्यं स तु सात्यकिः। अथास्य भल्लेन शिरः सारथेः समकृन्तत्॥
Verse 57
स पपात हत: सूतो हार्दिक्यस्य महारथात् । ततस्ते यन्तृरहिता: प्राद्रवंस्तुरगा भूशम्,उनके द्वारा मारा गया सारथि कृतवर्मके विशाल रथसे नीचे गिर पड़ा। फिर तो सारथिके बिना उसके घोड़े बड़े जोरसे भागने लगे
स पपात हतः सूतो हार्दिक्यस्य महारथात् । ततस्ते यन्तृरहिताः प्राद्रवन् तुरगा भूशम् ॥
Verse 58
अथ भोजस्तु सम्भ्रान्तो निगृहा[ तुरगान् स्वयम् | तस्थौ वीरो धनुष्पाणिस्तत् सैन्यान्यभ्यपूजयन्
अथ भोजस्तु सम्भ्रान्तो निगृह्य तुरगान् स्वयम् । तस्थौ वीरो धनुष्पाणिस्तत् सैन्यान्यभ्यपूजयन् ॥
Verse 59
स मुहूर्तमिवाश्वस्य सदश्चान् समनोदयत् । व्यपेतभीरमित्राणामावहत् सुमहद् भयम्
स मुहूर्तमिवाश्वस्य सदश्चान् समनोदयत् । व्यपेतभीरमित्राणामावहत् सुमहद् भयम् ॥
Verse 60
सात्यकिश्वाभ्यगात् तस्मात् स तु भीममुपाद्रवत् | युयुधानो5पि राजेन्द्र भोजानीकाद् विनि:सृतः
सात्यकिश्चाभ्यगात् तस्मात् स तु भीममुपाद्रवत् । युयुधानोऽपि राजेन्द्र भोजानीकाद् विनिःसृतः ॥
Verse 61
प्रययौ त्वरितस्तूर्ण काम्बोजानां महाचमूम् । स तत्र बहुभि: शूरै: संनिरुद्धो महारथै:
प्रययौ त्वरितस्तूर्णं काम्बोजानां महाचमूम् । स तत्र बहुभिः शूरैः संनिरुद्धो महारथैः ॥
Verse 62
न चचाल तदा राजन् सात्यकि: सत्यविक्रम: । राजेन्द्र यही अवसर पाकर सात्यकि वहाँसे आगे निकल गये। तब कृतवमनि भीमसेनपर धावा किया। कृतवर्माकी सेनासे निकलकर युयुधान तुरंत ही काम्बोजोंकी विशाल वाहिनीके पास आ पहुँचे। वहाँ बहुत-से शूरवीर महारथियोंने उन्हें आगे बढ़नेसे रोक दिया। महाराज! तो भी उस समय सत्यपराक्रमी सात्यकि विचलित नहीं हुए ।| ६०-६१ ह || संधाय च चमूं द्रोणो भोजे भारं निवेश्य च
सञ्जय उवाच—राजन्, तदा सत्यविक्रमः सात्यकिः न चचाल। रणसङ्कटेऽपि, येन येन तस्य गतिं निरोद्धुं प्रयत्नः कृतः, तेन तेन स न व्यथितः; धैर्येण कर्तव्यनिष्ठया च स्थितः, भयमोहौ परित्यज्य योधधर्मं सम्यगनुतिष्ठत्।
Verse 63
अभ्यधावदू रणे यत्तो युयुधानं युयुत्सया । द्रोणाचार्यने अपनी बिखरी हुई सेनाको एकत्र करके उसकी रक्षाका भार कृतवर्माको सौंपकर समरांगणमें सात्यकिके साथ युद्ध करनेकी इच्छासे उद्यत हो उनके पीछे-पीछे दौड़े | ६२ई ।।
सञ्जय उवाच—युयुत्सया यत्तो द्रोणः समरे युयुधानमभ्यधावत्। स च तमनुधावन्तं युयुधानस्य पृष्ठतः सन्निकर्षेण धावमानं ददर्शुः—रणतापे प्रतिद्वन्द्विनं जेतुमिच्छया प्रेरितः।
Verse 64
न्यवारयन्त संदहृष्टा: पाण्डुसैन्ये बृहत्तमा: । इस प्रकार उन्हें युयुधानके पीछे दौड़ते देख पाण्डव-सेनाके प्रमुख वीर हर्षमें भरकर द्रोणाचार्यको रोकनेका प्रयत्न करने लगे ।।
सञ्जय उवाच—द्रोणं युयुधानस्य पृष्ठतो धावन्तं दृष्ट्वा पाण्डुसैन्ये बृहत्तमाः प्रमुदिता न्यवारयन्त। ततः समासाद्य हार्दिक्यं रथानां प्रवरं रथं, तस्य वेगं निरोद्धुं स्वधर्मरक्षणाय च समुपस्थिताः।
Verse 65
पञज्चाला विगतोत्साहा भीमसेनपुरोगमा: । परंतु रथियोंमें श्रेष्ठ महारथी कृतवर्मके पास पहुँचकर भीमसेनको आगे करके आक्रमण करनेवाले पांचालोंका उत्साह नष्ट हो गया || ६४ $ ।।
सञ्जय उवाच—भीमसेनपुरोगमाः पञ्चालाः कृतवर्माणं महारथिं रथिनां श्रेष्ठं समासाद्य विगतोत्साहाः। राजन्, वीरेण कृतवर्मणा विक्रम्य वारिताः; ते किंचित् शिथिला इव मूढा इव चाभवन्, तथापि जयाय यतमानाः। कृतवर्मा तु सर्वतो बाणवर्षेण तेषां वाहनानि व्याकुलान्यकारयत्।
Verse 66
सात्वतेन महाराज शतधाभिव्यशीर्यत । तदनन्तर सात्यकिके रथके समीप महान् कोलाहल मच गया। महाराज! चारों ओरसे दौड़कर आती हुई आपके पुत्रकी सेना सात्यकिके बाणोंसे आच्छादित हो सैकड़ों टुकड़ियोंमें बँटकर तितत-बितर हो गयी
सञ्जय उवाच—राजन्, सात्वतेन सात्यकिना तव पुत्रस्य सेना शतधाभिव्यशीर्यत। ततो सात्यकिरथसमीपे महान् कोलाहलोऽभवत्। सर्वतो धावमानाः तव पुत्रस्य सैनिकाः सात्यकेः शरैः समाच्छन्नाः शतशः खण्डशो भित्त्वा तितरः। ते जयाय यतमानाः किंचिद्विगतचेतस इवाभवन्; सात्यकिस्तु शरौघेणाभितः परिक्षिप्य तेषां वाहनानि क्लान्तान्यकारयत्। तस्मिन्नन्तरे वीरो कृतवर्मा पराक्रम्य तान् न्यवारयत्; स च सर्वतो बाणवर्षेण तेषां यानानि व्याकुलान्यकारयत्।
Verse 67
निगृहीतास्तु भोजेन भोजानीकेप्सवो रणे | अतिष्ठन्नार्यवद् वीरा: प्रार्थयन्तो महद्यश:
भोजेन (कृतवर्मणा) तु रणे निगृहीताः, भोजानीकं भेत्तुमिच्छवो ये वीराः, ते महद्यशः प्रार्थयन्तो यशःकामाः, तस्यैव सेनया सह युयुत्सवोऽर्यवद् अतिष्ठन्।
Verse 76
सप्त वीरान् महेष्वासानग्रानीकेष्वपोथयत् । उस सेनाके छिलन्न-भिन्न होते ही शिनिके महारथी पौत्रने सेनाके मुहानेपर खड़े हुए सात महाधनुर्धर वीरोंको मार गिराया
सेनायाः अग्रानीकेषु छिद्यमानेषु भिद्यमानेषु च, शिनेः पौत्रो महारथी व्यूहस्य मुखे दृढम् अतिष्ठत्; स च सप्त वीरान् महेष्वासान् अग्रणीन् न्यपातयत्।
Verse 83
शरैरनलसंकाशैरनिन्ये वीरान् यमक्षयम् | राजेन्द्र! तदनन्तर विभिन्न जनपदोंके स्वामी अन्यान्य वीर राजाओंको भी उन्होंने अपने अग्निसदृश बाणोंद्वारा यमलोक पहुँचा दिया
शरैरनलसंकाशैः स वीरान् यमक्षयं निन्ये। राजेन्द्र! तदनन्तरं स विभिन्नजनपदानां स्वामिनोऽन्यानपि वीरराजानः तैरेवाग्निसदृशैः शरैः यमलोकं प्रेषयामास।
Verse 112
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका कौरव-सेनामें प्रवेशविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशवर्णने द्वादशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 113
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिक््रवेशे त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें यात्यकिप्रवेशविषयक एक सौ तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशवर्णने त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 166
पतितैर्ऋषभाक्षाणां सा बभावति मेदिनी । वृषभके समान बड़े-बड़े नेत्रोंवाले वीरोंके सीरे हुए मनोहर कुण्डलमण्डित चन्द्रमा-जैसे मुखोंसे वहाँकी भूमि अत्यन्त शोभा पा रही थी
सञ्जय उवाच—ऋषभाक्षाणां पतितानां वीराणां शिरोभिः सा मेदिनी समन्तात् प्रकीर्णा बभूव। छिन्नैः शिरोभिः सुरम्यकुण्डलमण्डितैः चन्द्रमिव मुखैः रणभूमिर्विचित्रां शोभामगच्छत्।
Verse 273
ध्वजमेकेन बाणेन विव्याध युधि मारिष । माननीय नरेश! तदनन्तर युयुधानने पुनः दस बाण मारकर द्रोणाचार्यको घायल कर दिया। फिर एक बाणसे उनके सारथिको
सञ्जय उवाच—युधि मारिष, एकेन बाणेन ध्वजं विव्याध। ततः पुनर्यuyudhānen दशभिर्बाणैर्द्रोणाचार्यः क्षतः। अनन्तरं एकेन बाणेन तस्य सारथिं जघान, चतुर्भिश्चतुरोऽश्वान् पातयामास, एकेन च पुनर्ध्वजं रणभूमौ विव्याध।
Verse 286
त्वरन् प्राच्छादयद् बाणैः शलभानामिव व्रजै: । इसके बाद द्रोणाचार्यने उतावले होकर टिट्ठीदलोंके समान अपने शीघ्रगामी बाणोंद्वारा घोड़े, सारथि, रथ और ध्वजसहित सात्यकिको आच्छादित कर दिया
ततः द्रोणाचार्यस्त्वरन् शलभानामिव व्रजैर्बाणैः सात्यकिं रथं ध्वजं सारथिं चाश्वांश्च समन्तात् प्राच्छादयत्।
Verse 296
आच्छादयदसम्भ्रान्तस्ततो द्रोण उवाच ह । इसी प्रकार सात्यकिने भी बिना किसी घबराहटके बहुत-से शीघ्रगामी बाणोंकी वर्षा करके द्रोणाचार्यको ढक दिया। तब द्रोणाचार्य बोले--
ततः स सात्यकिरसम्भ्रान्तो बहुभिः शीघ्रगामिभिर्बाणैर्द्रोणं समन्तात् आच्छादयत्। ततः द्रोण उवाच—
Verse 313
यदि मां त्वं रणे हित्वा न यास्याचार्यवद् द्रुतम् “माधव! तुम्हारे आचार्य अर्जुन तो कायरके समान युद्धका मैदान छोड़कर चले गये हैं। मैं युद्ध कर रहा था तो भी मुझे छोड़कर मेरी परिक्रमा करते हुए चल दिये। तुम भी अपने आचार्यके समान तुरंत ही समरांगणमें मुझे छोड़कर चले नहीं जाओगे तो युद्धमें तत्पर रहते हुए मेरे हाथसे आज जीवित बचकर नहीं जा सकोगे'
“यदि त्वं माधव, रणे मां न हित्वा आचार्यवद् द्रुतं न यासि, तर्हि मम हस्तादद्य जीवन् न मोक्ष्यसे, यावदहं युद्धे कृतनिश्चयः। तवाचार्योऽर्जुनः कायर इव रणभूमिं त्यक्त्वा गतः; अहं युद्धे प्रवृत्तोऽपि, मां परिक्रम्य स निर्गतः। यदि त्वमपि तस्येव शीघ्रं समराङ्गणे मां न परित्यजसि, न त्वं जीवितं धारयिष्यसि।”
Verse 353
यत्तो याहि रणे सूत शृणु चेदं॑ वच: परम् | 'सूत! द्रोणाचार्य मुझे रोकनेके लिये सब प्रकारसे प्रयत्न करेंगे, अतः तुम रफणक्षेत्रमें सावधान होकर चलो और मेरी यह दूसरी बात भी सुन लो
सञ्जय उवाच—यत्तो याहि रणे सूत शृणु चेदं वचः परम्। द्रोणाचार्यो हि मां रोद्धुं सर्वोपायैः प्रयास्यति; तस्मात् रणक्षेत्रे सावधानः सञ्चर, मम चेदं द्वितीयं वचनं शृणु॥
Verse 416
नानादेशसमुत्थैश्ष पदातिभिरधिष्ितम् । “जहाँ सूतपुत्र कर्णको आगे करके बहुत-से दाक्षिणात्य योद्धा खड़े हैं
सञ्जय उवाच—नानादेशसमुत्थैश्च पदातिभिरधिष्ठितम्। तत्र सूतपुत्रं कर्णं पुरस्कृत्य दाक्षिणात्याः समन्ततः स्थिताः; गजाश्वरथसम्पूर्णा या सा सेना दृश्यते, तस्यां नानादेशीयाः पदातयश्च सन्ति—तत्रापि मम रथं नय॥
Verse 433
युयुधानं महाभागं गच्छन्तमनिवर्तिनम् । युद्धसे पीछे न हटनेवाले महाभाग युयुधानको आगे बढ़ते देख द्रोणाचार्य कुपित हो उठे और वे बहुत-से बाणोंकी वर्षा करते हुए कुछ दूरतक उनके पीछे-पीछे दौड़े
सञ्जय उवाच—युयुधानं महाभागं गच्छन्तमनिवर्तिनम्। दृष्ट्वा द्रोणाचार्यः क्रुद्धो बहुभिः शरवर्षैः समन्ततः प्रावर्षत्; स च किञ्चिद्दूरं तमनुधावद्॥
Verse 466
चतुर्भिश्चतुरोअस्याश्वानाजघानाशु वीर्यवान् | उसे आते देख पराक्रमी सात्यकिने छ: बाणोंद्वारा उसे चोट पहुँचाकर चार बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको शीघ्र ही घायल कर दिया
सञ्जय उवाच—तमागच्छन्तं दृष्ट्वा सात्यकिर्वीर्यवान्। षड्भिः शरैः समाहत्य चतुर्भिश्चतुरोऽस्याश्वानाजघानाशु॥
Verse 473
सात्यकि: कृतवर्माणिं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे । तदनन्तर पुनः झुकी हुई गाँठवाले सोलह बाण मारकर सात्यकिने कृतवर्माकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
सञ्जय उवाच—सात्यकिः कृतवर्माणं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। तदनन्तरं पुनः षोडशभिः शरैः सन्धिकैः कुटिलग्रन्थिभिः प्रहरन् तस्य वक्षसि गाढां व्यथां जनयामास॥
Verse 493
आकृष्य राजजन्नाकर्णाद् विव्याधोरसि सात्यकिम् | राजन्! वक्रमतिसे चलनेवाले अग्निके समान तेजस्वी वत्सदन््त नामक बाणको धनुषपर रखकर कृतवर्मने उसे कानतक खींचा और उसके द्वारा सात्यकिकी छातीमें प्रहार किया
सञ्जय उवाच—राजन्, कृतवर्मा धनुर्ज्यां कर्णान्तं आकृष्य सात्यकिं वक्षसि विव्याध। अग्निसमतेजसं शीघ्रगामिनं ‘वत्सदन्त’नाम शरं धनुषि निधाय कर्णान्तं यावत् आकृष्य तेन सात्यकेः स्तनं जघान।
Verse 516
समार्गणगणं राजन् कृतवर्मा शरासनम् । राजन्! कृतवर्मा उत्तम अस्त्रोंका ज्ञाता है। उसने बहुत-से बाण चलाकर बाणसमूहोंसहित सात्यकिके शरासनको काट दिया
सञ्जय उवाच—राजन्, कृतवर्मा समराङ्गणे शरासनं सात्यकेः शरवृष्टिभिः समन्तात् आच्छाद्य, शरसमूहैः सह तस्य धनुः चिच्छेद। स हि श्रेष्ठास्त्रविदां वरः।
Verse 523
दशभिर्विशिखैस्ती #णैरभिक्रुद्धः स्तनान्तरे । नरेश्वर! इसके बाद क्रोधमें भरे हुए कृतवर्माने सत्यपराक्रमी सात्यकिकी छातीमें पुनः दस पैने बाणोंद्वारा गहरा आघात किया
सञ्जय उवाच—नरेश्वर, ततः क्रोधसमाविष्टः कृतवर्मा सत्यपराक्रमं सात्यकिं स्तनान्तरे पुनर्दशभिर्भृशतीक्ष्णैर्विशिखैः सम्यग् विव्याध।
Verse 536
जघान दक्षिणं बाहुं सात्यकि: कृतवर्मण: । धनुष कट जानेपर शक्तिशाली शूरवीरोंमें श्रेष्ठ सात्यकिने कृतवर्माकी दाहिनी भुजापर शत्तिद्वारा ही प्रहार किया
सञ्जय उवाच—धनुषि छिन्नमात्रे बलवान् शूराणां श्रेष्ठः सात्यकिः शक्त्या कृतवर्मणो दक्षिणं बाहुं जघान।
Verse 3436
प्रयात: सहसा राजन् सारथिं चेदमब्रवीत् । संजय कहते हैं--राजन्! ऐसा कहकर सात्यकि सहसा द्रोणाचार्यको छोड़कर चल दिये और सारथिसे इस प्रकार बोले--
सञ्जय उवाच—एवमुक्त्वा राजन्, सात्यकिः सहसा द्रोणाचार्यं विहाय प्रयातः; ततः सारथिं प्रति इदमब्रवीत्—
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra’s dilemma is interpretive and ethical: he confronts the collapse of his side’s fortunes and oscillates between fatalism (kāla’s reversal) and accountability, seeking confirmation about Saindhava’s fate while recognizing that prior actions have produced present consequences.
The chapter contrasts assumption with disciplined reporting: grief-driven inference can distort judgment, while careful narration clarifies causality and sequence. It also illustrates how individual agency operates within larger forces—strategy, alliances, and time—without reducing outcomes to a single factor.
No explicit phalaśruti appears within this chapter’s verses. Its meta-function is structural: it uses the Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya frame to situate battlefield detail inside a reflective discourse on consequence, perception, and the burdens of rulership during crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.