Shloka 66
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — सात्यकि-अलम्बुसयोर्युद्धवर्णनम्
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue; Account of Sātyaki vs Alambusa
सात्वतेन महाराज शतधाभिव्यशीर्यत । तदनन्तर सात्यकिके रथके समीप महान् कोलाहल मच गया। महाराज! चारों ओरसे दौड़कर आती हुई आपके पुत्रकी सेना सात्यकिके बाणोंसे आच्छादित हो सैकड़ों टुकड़ियोंमें बँटकर तितत-बितर हो गयी,यतमानांश्व तान् सर्वानीषद्विगतचेतस: । अभितस्तान् शरौघेण क्लान्तवाहानकारयत् राजन्! वीर कृतवर्मने पराक्रम करके उनको रोक दिया। वे सभी वीर कुछ-कुछ शिथिल एवं अचेत-से हो रहे थे तो भी अपनी विजयके लिये प्रयत्नशील थे; परंतु कृतवर्मानि सब ओरसे उनके ऊपर बाणसमूहोंकी वर्षा करके उनके वाहनोंको व्याकुल कर दिया
saṃjaya uvāca |
sātvaten mahārāja śatadhābhivyaśīryata |
tad-anantaraṃ sātyakike rathake samīpe mahān kolāhalo 'bhavat |
mahārāja! catur-diśaṃ dhāvatī tava putrasya senā sātyakinaḥ bāṇair āchāditā satadhā vibhajya titat-bitarābhavat |
yatamānāṃs tān sarvān īṣad-vigata-cetasaḥ |
abhitas tān śaraughena klānta-vāhān akārayat |
rājan! vīraḥ kṛtavarmā parākrameṇa tān nyavārayat |
te sarve vīrāḥ kiṃcit-śithilā iva acetasa iva ca bhūtvāpi vijayāya yatamānā āsan; kintu kṛtavarmā sarvataḥ śara-samūha-varṣeṇa teṣāṃ vāhanāni vyākulayām āsa ||
सञ्जय उवाच—राजन्, सात्वतेन सात्यकिना तव पुत्रस्य सेना शतधाभिव्यशीर्यत। ततो सात्यकिरथसमीपे महान् कोलाहलोऽभवत्। सर्वतो धावमानाः तव पुत्रस्य सैनिकाः सात्यकेः शरैः समाच्छन्नाः शतशः खण्डशो भित्त्वा तितरः। ते जयाय यतमानाः किंचिद्विगतचेतस इवाभवन्; सात्यकिस्तु शरौघेणाभितः परिक्षिप्य तेषां वाहनानि क्लान्तान्यकारयत्। तस्मिन्नन्तरे वीरो कृतवर्मा पराक्रम्य तान् न्यवारयत्; स च सर्वतो बाणवर्षेण तेषां यानानि व्याकुलान्यकारयत्।
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the battlefield ethic of kṣatriya exertion: even when shaken and disoriented, warriors continue striving for their chosen objective, while opposing heroes answer force with disciplined counter-force. It also underscores how leadership and timely resistance (Kṛtavarman’s intervention) can prevent total rout amid chaos.
Sātyaki breaks and scatters the Kaurava-side troops with heavy arrow-fire, creating tumult near his chariot. As the troops become partially dazed yet still fight on, Kṛtavarman arrives and checks Sātyaki’s pressure by surrounding them with his own volleys, disturbing their mounts and vehicles.