
धर्मराजस्य चिन्ता, भीमसेनप्रेषणम्, द्रोणानीकप्रवेशप्रयत्नः (Yudhiṣṭhira’s Anxiety and the Dispatch of Bhīma; Attempted Breakthrough into Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Bhīmasena–Droṇa-pratisaṃyoga (Strategic engagement of Bhīma with Droṇa’s array)
Saṃjaya reports that as formations churn and the battle grows increasingly severe, Yudhiṣṭhira cannot locate Arjuna or Kṛṣṇa and also does not see Sātyaki, producing a crisis of situational awareness. Weighing the ethical risk of neglecting Sātyaki against the urgent need to reestablish contact with Arjuna’s movement, Yudhiṣṭhira resolves to send Bhīma along their difficult route while ensuring his own protection. He approaches Bhīma with visible distress, interprets the sound of Pāñcajanya as a sign of intense combat around Arjuna, and frames his fear as both personal grief and operational concern. Bhīma accepts the command, coordinates with Dhṛṣṭadyumna regarding the king’s defense, and departs in martial readiness. The chapter then shifts to Bhīma’s advance: Kaurava warriors attempt to encircle and delay him; Bhīma counters, breaks through units (including elephant contingents), and engages Droṇa directly. Droṇa blocks Bhīma’s entry, prompting Bhīma’s forceful reply and escalation. Bhīma damages Droṇa’s chariot, disperses opposing fighters, defeats multiple named adversaries, routs the surrounding rathin forces, and resumes his push toward Droṇa’s sector, marking a tactical breakthrough attempt amid a broader effort to reach Arjuna and Sātyaki.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—रणभूमि में एक अद्भुत, पहले कभी न देखा गया दृश्य घटा: अर्जुन के रथ के लिए जल का प्राकट्य, और कृष्ण का रथ से उतरकर घोड़ों को बाणों की पीड़ा से छुड़ाना। → चारों ओर रथ-समूह, हाथी-घोड़े और शस्त्र-वर्षा अर्जुन पर टूट पड़ते हैं; धूल इतनी उड़ती है कि सूर्य तक ढँक जाता है और घायल योद्धा कृष्ण-अर्जुन को ठीक से देख भी नहीं पाते। फिर भी अर्जुन शत्रु-प्रहारों को ऐसे ‘ग्रस’ लेता है जैसे समुद्र नदियों को। इस असंभव-सा धैर्य और गति देखकर सिद्ध-चारण और सैनिकों में साधुवाद उठता है—पर कौरव पक्ष में विस्मय के साथ भय भी बढ़ता है कि जयद्रथ तक पहुँचने से उन्हें कौन रोक पाएगा। → कृष्ण जलाशय/जल-प्रबंध के सहारे घोड़ों को पानी पिलाते, स्नान कराते, चारा-दाना खिलाते और फिर उसी क्षण उन्हें रथ में जोतकर रथ को आगे बढ़ा देते हैं—यह ‘रण के बीच विश्राम’ नहीं, बल्कि विजय-यात्रा का निर्णायक पुनर्संयोजन है; कौरव सैनिक देखते-देखते कहते हैं कि ये दोनों धनुर्धारियों की आँखों के सामने ही जयद्रथ की ओर बढ़ रहे हैं और हमारी सेना को रौंदते जा रहे हैं। → अध्याय का फल यह बनता है कि पाण्डव-पक्ष की गति और मनोबल स्थिर हो जाता है—अर्जुन का रथ फिर से पूर्ण वेग में है; कौरव सेना में ‘सैन्य-विस्मय’ फैलता है, और युद्ध का प्रवाह जयद्रथ-वध की ओर और अधिक अनिवार्य प्रतीत होने लगता है। → धूल-आवरण और रण-कोलाहल के बीच कृष्ण-अर्जुन का रथ जयद्रथ की दिशा में बढ़ चुका है—अब प्रश्न यह है कि क्या कौरव-व्यूह इस वेग को रोक पाएगा, या जयद्रथ का अंत निकट है?
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें विन्द और अनुविन्दका वध तथा अर्जुनके द्वार जलाशयका निर्माणविषयक निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९९ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ “लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं) #द१०3८5>> | बी है शततमो< ध्याय: श्रीकृष्णके द्वारा अश्वपरिचर्या तथा खा-पीकर हृष्ट-पुष्ट हुए अश्वोंद्वारा अर्जुनका पुन: शत्रुसेनापर आक्रमण करते हुए जयद्रथकी ओर बढ़ना संजय उवाच सलिले जनिते तस्मिन् कौन्तेयेन महात्मना । निस्तारिते द्विषत्सैन्ये कृते च शरवेश्मनि
संजय उवाच—राजन्, तस्मिन् सलिले महात्मना कौन्तेयेन जनिते, द्विषत्सैन्ये निस्तारिते, शरवेश्मनि च कृते, ततः महातेजा भगवान् श्रीकृष्णो रथात् तूर्णमवतीर्य कङ्कपत्रिभिः शरैः क्षतविक्षतान् तुरगान् मोचयामास।
Verse 2
वासुदेवो रथात् तूर्णमवतीर्य महाद्युति: । मोचयामास तुरगान् विनुन्नान् कड़कपत्रिभि:
संजय उवाच—राजन्, तदा वासुदेवो महाद्युतिः रथात् तूर्णमवतीर्य कङ्कपत्रिभिः शरैर्विनुन्नान् तुरगान् मोचयामास।
Verse 3
अदृष्टपूर्व तद् दृष्टवा साधुवादों महानभूत् । सिद्धचारणसंघानां सैनिकानां च सर्वश:,यह अदृष्टपूर्व कार्य देखकर सिद्ध, चारण तथा सैनिकोंके मुखसे निकला हुआ महान् साधुवाद सब ओर गूँज उठा
तददृष्टपूर्वं कर्म दृष्ट्वा साधुवादो महानभूत्। सिद्धचारणसंघानां सैनिकानां च सर्वशः॥
Verse 4
पदातिन तु कौन्तेयं युध्यमानं महारथा: । नाशवनुवन् वारयितुं तदद्भुतमिवाभवत्,पैदल युद्ध करते हुए कुन्तीकुमार अर्जुनको समस्त महारथी मिलकर भी न रोक सके; यह अद्भुत-सी बात हुई
पदातिं तु कौन्तेयं युध्यमानं महारथाः। नाशक्नुवन् वारयितुं तदद्भुतमिवाभवत्॥
Verse 5
आपतत्सु रथौधेषु प्रभूतगजवाजिषु । नासम्भ्रमत् तदा पार्थस्तदस्य पुरुषानति
आपतत्सु रथौघेषु प्रभूतगजवाजिषु। नासम्भ्रमत् तदा पार्थस्तदस्य पुरुषानति॥
Verse 6
व्यसृजन्त शरौघांस्ते पाण्डवं प्रति पार्थिवा: । न चाव्यथत धर्मात्मा वासवि: परवीरहा
व्यसृजन्त शरौघांस्ते पाण्डवं प्रति पार्थिवाः । न चाव्यथत धर्मात्मा वासविः परवीरहा ॥
Verse 7
सम्पूर्ण भूपाल पाण्डुनन्दन अर्जुनपर बाणसमूहोंकी वर्षा कर रहे थे, तो भी शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले इन्द्रकुमार धर्मात्मा पार्थ तनिक भी व्यथित नहीं हुए ।।
सम्पूर्णा भूपाला अर्जुनं पाण्डुनन्दनम् । शरवृष्ट्या समाकीर्णं न व्यथयन् परवीरहा ॥ स तानि शरजालानि गदाः प्रासांश्च वीर्यवान् । आगतानग्रसत् पार्थः सरितः सागरो यथा ॥
Verse 8
उन पराक्रमी कुन्तीकुमारने शत्रुओंके उन बाणसमूहों, गदाओं और प्रासोंको अपने पास आनेपर उसी प्रकार ग्रस लिया, जैसे समुद्र सरिताओंको अपनेमें मिला लेता है ।।
अस्त्रवेगेन महता पार्थो बाहुबलेन च । सर्वेषां पार्थिवेन्द्राणामग्रसत्तान् शरोत्तमान् ॥
Verse 9
तत् तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्थ चो भयो: । अपूजयन् महाराज कौरवा महदद्भुतम्,महाराज! अर्जुन और भगवान् श्रीकृष्ण दोनोंके उस अत्यन्त अद्भुत पराक्रमकी समस्त कौरवोंने भूरि-भूरि प्रशंसा की
तत्तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्य चोभयोः । अपूजयन् महाराज कौरवा महदद्भुतम् ॥
Verse 10
किमद्धुततमं लोके भविताप्यथवा हाभूत् । यदश्वान् पार्थगोविन्दौ मोचयामासतू रणे
किमद्भुततमं लोके भविताप्यथवा हाभूत् । यदश्वान् पार्थगोविन्दौ मोचयामासतू रणे ॥
Verse 11
भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ | तेजो विदधतुश्चोग्रं विस्रब्धौ रणमूर्थनि
भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ । तेजो विदधतुश्चोग्रं विस्रब्धौ रणमूर्धनि ॥
Verse 12
उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंने हमलोगोंमें महान् भय उत्पन्न कर दिया और युद्धके मुहानेपर निर्भय और निश्चिन्त होकर अपने भयानक तेजका प्रदर्शन किया ।।
तौ वीरौ नरशार्दूलौ भयं नः समपादयताम् । रणमूर्धनि विस्रब्धौ घोरं तेजो व्यदर्शयताम् ॥ अथ स्मयन् हृषीकेशः स्त्रीमध्य इव भारत । अर्जुनेन कृते संख्ये शरगर्भगृहे स्थितः ॥ भरतनन्दन युद्धस्थले शरनिर्मिते गृहे । निर्भयः स स्मयन् कृष्णो यथा स्त्रीणां मध्ये तथा ॥
Verse 13
उपावर्तयदव्यग्रस्तान श्वान् पुष्करेक्षण: । मिषतां सर्वसैन्यानां त्वदीयानां विशाम्पते,प्रजानाथ! कमलनयन श्रीकृष्णने आपके सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते उद्धेगशून्य होकर उन घोड़ोंकोी टहलाया
उपावर्तयदव्यग्रस्तानश्वान् पुष्करेक्षणः । मिषतां सर्वसैन्यानां त्वदीयानां विशाम्पते ॥
Verse 14
तेषां श्रमं च ग्लानिं च वमथुं वेपथुं व्रणान् । सर्व व्यपानुदत् कृष्ण: कुशलो हाश्वकर्मणि,घोड़ोंकी चिकित्सा करनेमें कुशल श्रीकृष्णने उनके परिश्रम, थकावट, वमन, कम्पन और घाव--सारे कष्टोंको दूर कर दिया
तेषां श्रमं च ग्लानिं च वमथुं वेपथुं व्रणान् । सर्वं व्यपानुदत् कृष्णः कुशलो ह्यश्वकर्मणि ॥
Verse 15
शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान् हयान् । उपावर्त्य यथान्यायं पाययामास वारि स:,उन्होंने अपने दोनों हाथोंसे बाण निकालकर उन घोड़ोंको मला और यथोचित रूपसे टहलाकर उन्हें पानी पिलाया
शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान् हयान् । उपावर्त्य यथान्यायं पाययामास वारि सः ॥
Verse 16
स ताल्लब्धोदकान् स्नातान् जग्धान्नान् विगतक््लमान् | योजयामास संदृष्ट: पुनरेव रथोत्तमे
स तान् लब्धोदकान् स्नातान् जग्धान्नान् विगतक्लमान् । संदृष्टः पुनरेव हृष्टः रथोत्तमे योजयामास ॥
Verse 17
स तं रथवरं शौरि: सर्वशस्त्रभृतां वर: । समास्थाय महातेजा: सार्जुन: प्रययौ द्रुतम्,तदनन्तर सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी श्रीकृष्ण उस उत्तम रथपर अर्जुनसहित आरूढ़ हो बड़े वेगसे आगे बढ़े
स तं रथवरं शौरिः सर्वशस्त्रभृतां वरः । समास्थाय महातेजाः सार्जुनः प्रययौ द्रुतम् ॥
Verse 18
रथं रथवरस्याजोौ युक्त लब्धोदकैर्हयै: । दृष्टवा कुरुबलश्रेष्ठा: पुनर्विमनसो5भवन्
रथं रथवरस्याजौ युक्तं लब्धोदकैर्हयैः । दृष्ट्वा कुरुबलश्रेष्ठाः पुनर्विमनसोऽभवन् ॥
Verse 19
विनिः:श्वसन्तस्ते राजन् भग्नदंष्टा इवोरगा: । धिगहो धिग्गतः पार्थ: कृष्णश्रेत्यब्रुवन् पृथक्
विनिःश्वसन्तस्ते राजन् भग्नदंष्ट्रा इवोरगाः । धिगहो धिग्गतः पार्थः कृष्णश्चेति अब्रुवन् पृथक् ॥
Verse 20
त्वत्सेना: सर्वतो दृष्टवा लोमहर्षणमद्भुतम् । त्वरध्वमिति चाक्रन्दन् नैतदस्तीति चाब्रुवन्
त्वत्सेनाः सर्वतो दृष्ट्वा लोमहर्षणमद्भुतम् । त्वरध्वमिति चाक्रन्दन् नैतदस्तीति चाब्रुवन् ॥
Verse 21
सर्वक्षत्रस्य मिषतो रथेनैकेन दंशितौ । बाल: क्रीडनकेनेव कदर्थीकृत्य नो बलम्
सञ्जय उवाच—सर्वक्षत्रस्य मिषतो रथेनैकेन दंशितौ। बालः क्रीडनकेनेव कदर्थीकृत्य नो बलं, राजमण्डलीमध्ये स्ववीर्यं प्रदर्श्य निर्भयमग्रतो गतौ॥
Verse 22
क्रोशतां यतमानानामसंसक्तौ परंतपौ | दर्शयित्वा$5त्मनो वीर्य प्रयातौ सर्वराजसु
क्रोशतां यतमानानामसंसक्तौ परंतपौ। दर्शयित्वात्मनो वीर्यं प्रयातौ सर्वराजसु॥
Verse 23
(यथा दैवासुरे युद्धे तृणीकृत्य च दानवान् । इन्द्राविष्णू पुरा राजन् जम्भस्य वधकाडुक्षिणौ ।।
यथा दैवासुरे युद्धे तृणीकृत्य च दानवान्। इन्द्राविष्णू पुरा राजन् जम्भस्य वधकाङ्क्षिणौ॥ तथा कृष्णकिरीटिनौ जयद्रथवधाय वेगादग्रतो ययातुः। तौ प्रयातौ पुनर्दृष्ट्वा तदान्ये सैनिकाब्रुवन्—त्वरध्वं कुरवः सर्वे वधे कृष्णकिरीटिनोः॥
Verse 24
रथयुक्तो हि दाशाहों मिषतां सर्वधन्विनाम् । जयद्रथाय यात्येष कदर्थीकृत्य नो रणे
रथयुक्तो हि दाशार्हो मिषतां सर्वधन्विनाम्। जयद्रथाय यात्येष कदर्थीकृत्य नो रणे॥
Verse 25
तत्र केचिन्मिथो राजन् समभाषन्त भूमिपा: । अदृष्टपूर्व संग्रामे तद् दृष्टया महदद्भुतम्
तत्र केचिन्मिथो राजन् समभाषन्त भूमिपाः। अदृष्टपूर्वं संग्रामे तद्दृष्ट्वा महदद्भुतम्॥
Verse 26
सर्वसैन्यानि राजा च धृतराष्ट्रो5त्ययं गतः । दुर्योधनापराधेन क्षत्रं कृत्स्ना च मेदिनी
सञ्जय उवाच— सर्वसैन्यानि राजा च धृतराष्ट्रोऽप्यत्ययं गतः । दुर्योधनापराधेन क्षत्रं कृत्स्ना च मेदिनी ॥
Verse 27
इत्येवं क्षत्रियास्तत्र ब्रुवन्त्यन्ये च भारत
इत्येवं क्षत्रियास्तत्र ब्रुवन्त्यन्ये च भारत ।
Verse 28
सिन्धुराजस्य यत् कृत्यं गतस्य यमसादनम् | तत् करोतु वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रीडनुपायवित्
सिन्धुराजस्य यत्कृत्यं गतस्य यमसादनम् । तत्करोतु वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित् ॥
Verse 29
ततः शीघ्रतरं प्रायात् पाण्डव: सैन्धवं प्रति । विवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टे: पीतोदकै्हयै:
ततः शीघ्रतरं प्रायात् पाण्डवः सैन्धवं प्रति । विवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टैः पीतोदकैर्हयैः ॥
Verse 30
त॑ प्रयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभूतां वरम् । नाशवनुवन् वारयितुं योधा: क्रुद्धमिवान्तकम्
तं प्रयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । नाशक्नुवन् वारयितुं योधाः क्रुद्धमिवान्तकम् ॥
Verse 31
जैसे क्रोधमें भरे हुए यमराजको रोकना असम्भव है, उसी प्रकार आगे बढ़ते हुए समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु अर्जुनको आपके सैनिक रोक न सके ।।
सञ्जय उवाच—ततः स पाण्डवः शत्रुतापनः तव सैन्यं विद्राव्य, सैन्धवार्थे व्यलोडयत्; यथा सिंहः मृगगणान् विद्राव्य मथ्नाति तथा।
Verse 32
गाहमानस्त्वनीकानि तूर्णमश्वानचोदयत् । बलाकाभ तु दाशार्ह: पाउ्चजन्यं व्यनादयत्
सञ्जय उवाच—गाहमानस्त्वनीकानि तूर्णमश्वानचोदयत्। बलाकाभस्तु दाशार्हः पाञ्चजन्यं व्यनादयत्॥
Verse 33
कौन्तेयेनाग्रत: सृष्टा न्यपतन् पृष्ठतः शरा: । तूर्णात् तूर्णतरं हाश्वा: प्रावहन् वातरंहस:
सञ्जय उवाच—कौन्तेयेनाग्रतः सृष्टाः शराः पृष्ठतः न्यपतन्। तूर्णात् तूर्णतरं ह्यश्वाः प्रावहन् वातरंहसः॥
Verse 34
वायुके समान वेगशाली अश्व इतनी तीव्रातितीव्र गतिसे रथको लिये हुए भाग रहे थे कि कुन्तीकुमार अर्जुनद्वारा आगेकी ओर फेंके हुए बाण उनके रथके पीछे गिरते थे ।।
वातरंहसोऽश्वा रथं तथातितीव्रं प्रावहन् यथा कौन्तेयेनाग्रतः क्षिप्ताः शराः पृष्ठतः पतन्ति। ततः क्रुद्धा नृपतयः क्षत्रियाश्च बहवोऽन्ये परिवद्रुर्धनञ्जयम्, जयद्रथवधैषिणम्॥
Verse 35
सैन्येषु विप्रयातेषु धिष्ठितं पुरुषर्षभम् । दुर्योधनो<न्वयात् पार्थ त्वरमाणो महाहवे
सैन्येषु विप्रयातेषु सहसाभ्यागतैः, धिष्ठितं पुरुषर्षभम्। दुर्योधनस्तु पार्थं त्वरमाणो महाहवेऽन्वयात्॥
Verse 36
वातोद्धृतपताकं तं रथ जलदनि:स्वनम् । घोरं कपिध्वजं दृष्टवा विषण्णा रथिनो5भवन्
सञ्जय उवाच—वातोद्धृतपताकं तं रथं जलदनिःस्वनम् । घोरं कपिध्वजं दृष्ट्वा विषण्णा रथिनोऽभवन् ॥
Verse 37
दिवाकरे5थ रजसा सर्वतः संवृते भृशम् । शरार्ताश्न रणे योधा: शेकु: कृष्णौ न वीक्षितुम्
दिवाकरेऽथ रजसा सर्वतः संवृते भृशम् । शरार्ताश्च रणे योधाः शेकुः कृष्णौ न वीक्षितुम् ॥
Verse 100
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सैन्यविस्मये शततमो<ध्याय: ।। २१०० |। इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सेनाविस्मयविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सैन्यविस्मये शततमोऽध्यायः ॥
Verse 263
विलयं समनुप्राप्ता तच्च राजा न बुध्यते । “एकमात्र दुर्योधनके अपराधसे राजा धृतराष्ट्र तथा उनकी सम्पूर्ण सेनाएँ भारी विपत्तिमें फँस गयीं। सारा क्षत्रियसममाज और सम्पूर्ण पृथ्वी विनाशके द्वारपर जा पहुँची है। इस बातको राजा धृतराष्ट्र नहीं समझ रहे हैं!
विलयं समनुप्राप्ता तच्च राजा न बुध्यते । एकमात्रेण दोषेण दुर्योधनसमाश्रये । धृतराष्ट्रस्य सैन्यानां च महद् व्यसनमागतम् ॥ क्षत्रियाणां समूहोऽयं पृथिवी च विनाशगामिनी । तदप्येष न जानाति राजा धृतराष्ट्र एव हि ॥
Yudhiṣṭhira must decide how to act when key allies are unaccounted for: he fears public reproach if Sātyaki is neglected, yet must preserve the royal center and respond to the implied peril around Arjuna—forcing a triage of duties.
Effective leadership combines ethical reasoning with operational clarity: allocate protection for critical leadership, maintain alliance obligations, and issue decisive orders even when information is incomplete and emotions are destabilizing.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative reportage emphasizing strategic conduct and moral pressure rather than a formal soteriological conclusion.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.