अंहसः/पापस्य मोक्षणं, देवैः ‘विमोचन’बन्धच्छेदेन च समृद्धेः सार्वभौमत्वस्य च स्थिरीकरणं—एषोऽस्य मुख्यविषयः। उपविषयाः—(१) पापमोचनम्: पापदुःखक्लेशानां संकोचदुर्भाग्यस्य च बन्धानां मुञ्चनम्। (२) राजशक्तेः प्रवर्धनं, प्रतिद्वन्द्विनां निग्रहः, क्षत्रियाधिकारस्य संहति-स्थापनम्। (३) रुद्रस्य (भव–शर्वयोः) शमनं, क्षेत्र-रक्षणं च। (४) आपः मरुतश्च शोधकाः; द्यावापृथिव्योः पुरतः विश्वस्वीकारः/प्रायश्चित्तभावः। (५) गोसमृद्धिः, गवां सुरक्षितः प्रत्यागमनः।
अथर्ववेदस्य ४.२१ सूक्तं गोपौष्टिकं; यत् कर्मणा गोसमूहं गृहं प्रत्यावहति, गोष्ठे निवेशयति, प्रजननं बहुक्षीरत्वं च सुरक्षितं चरितुं च स्थापयति। गावो गृहस्य चलं धनं इति स्तूयन्ते। इन्द्रस्य विस्तीर्णाभयचर्या रुद्रस्य च परितोऽवस्थापयित्री शस्त्रशक्तिः आहूयते, यया अन्वेषणं पाशा स्तेयं च तथा द्वेषवाक्यं—यत् गोसमूहं क्षपयेत्—निवार्यते।
अथर्ववेदस्य ४.२२ सूक्तं राजकर्माभिचारिकं; तत्रेन्द्रं प्रार्थयते यत् सः यजमानस्य क्षत्रियस्य बलं वर्धयतु, जनपदेषु स एक एव “वृषभः” भवतु, सर्वान् प्रतिद्वन्द्विनः पिष्यात् वा बद्ध्वा वशं नयतु। अस्मिन् सूक्ते द्यावापृथिव्योः प्रसूतं सौभाग्य-समृद्धिं च आशीर्भिः सह, दमनात्मकाभिचारेण मिश्रयित्वा, राज्यस्य स्थैर्याय सङ्ग्रहाय च प्रयोजनं क्रियते—शत्रवो निहन्यन्ते, विरोधः प्रशाम्यते, शत्रूणां द्रव्य-बलानि च राज्ञः वशे समाकृष्यन्ते।
अथर्ववेदस्य ४.२३ सूक्तं जातवेदसमग्निं प्रति मुच्-प्रकारकं मोचनसूक्तम्। अत्र ‘अंहस्’—दुःखं संकोचकरं दुर्भाग्यं पापसदृशी च मलिनता—इव बन्धरूपं मन्यते, यत् अग्नेः यज्ञमध्यस्थेन कर्मणा विमोच्यते। अग्नेः विश्वाधिपत्यं तथा शत्रुप्रभृतिविरोधिशक्तिषु पुराकथितेषु जयेषु तस्य भूमिकां स्मारयित्वा, स्तुतिः औषधत्वेन क्रियते—अग्निर्हव्यानि वहति, देवप्रसादं सुमतिं च जनयति, क्लेशबन्धान् च शिथिलीकरोति।
अथर्ववेदस्य ४.२४ सूक्तं पापमोचनं भवति। अस्मिन् सूक्ते वृत्रहन् बलधृक् धनद इन्द्रः आहूयते, यत् स उपासकं ‘अंहसः’—पीडकरदोषात् मलात् वा दुर्भाग्यात्—विमोचयतु, बन्धनादिव मुञ्चतु। पुनःपुनरिव प्रार्थनया मोचनं दातुः सोमयाजिनश्च प्रति इन्द्रस्य अनुग्रहकृत्यं निरूप्यते, येन वीर्यं यज्ञसामर्थ्यं च पुनरावर्तते, गविष्टौ च जयः सिद्धिश्च भवति। स्तोमार्कब्रह्मभिः स्तुतिं इन्द्रस्य शौर्य-समृद्धिदायकैः विशेषणैः संयोज्य, अंहसो विमोचनं पुनर्भाग्यस्य शर्तरूपेण प्रतिपाद्यते।
एषः सप्तर्चकः सूक्तः पापमोचनमन्त्रः। अत्र वायोः (शोधकस्य प्राणरूपस्य) सवितुः (प्रेरकस्य बन्धविमोचकस्य) च युगलशक्ती आहूय पाठकं अंहसः—धर्मदोषात्, पीडाकरदुर्भाग्यात्, तदनुगतदैत्यावशेषेभ्यश्च—विमोचयितुं प्रार्थ्येते। अत्र प्रायश्चित्तं प्रतिषेधबलं च समुच्चीयते—दुष्कृतानि, रक्षांसि, शिमिदाः शक्तयश्च अपह्रियन्ते, तथा च ‘श्रेष्ठा आशिषः’ कर्मणि देशे दृढं तिष्ठन्ति।
अयं सूक्तः द्यावापृथिव्यौ प्रति निवेद्य-प्रमोचन-मन्त्रः। तयोः समीपे अंहसः—पापमलस्य, संकोचस्य, दाहदुःखस्य च—शिथिलीकरणं निरसनं च याचते। विश्वस्य मातरौ तौ अपरिमिते, प्राणधारिण्यौ, धनस्य स्थैर्यस्य च आधारभूते इति स्तौति, तथा च तौ नः शरणं सुरक्षितं भवताम् इति प्रार्थयते। पुनःपुनरुक्तं वाक्यं “ते नो मुञ्चतं अंहसः” इति अपोत्पात-सीलवत्, ऋतं वैयक्तिक-शुद्ध्यै प्रवर्तयन्, दोषात् व्याधेः मनुष्यकृत-हिंसातश्च मोचनं साधयति।
अथर्ववेदस्य ४.२७ सूक्तं पापमोचनं मन्त्रः। अत्र मरुतां गणः शुद्धिकरैः आपः सह—समुद्रात् दिवः, वृष्टेः, पृथिव्याश्च परिभ्रमणेन—अंहसः (धर्मयज्ञदोषस्य तदनुबन्धदुःखस्य च) विमोचनाय आहूयते। पुनःपुनः प्रतिपद्यमानाभिः प्रार्थनाभिः सूक्तं वायुवेगं भैषज्यत्वेन परिणमयति—यत् रणेषु घोरं तत् अन्तर्बहिर्हिंसाभ्यः रक्षणं भवति। अस्य प्रभावः विश्वशुद्धिचक्ररूपेण निरूप्यते—याः आपः ऊर्ध्वं यान्ति अधश्च पतन्ति, ताः एव अपराधं भयम् दुर्भाग्यं च दुर्बलतां जनयन्तं अपि अपहन्ति।
अथर्ववेदस्य ४.२८ सूक्तं भव–शर्वयोः (युगलरूपेण रुद्रयोः) पापमोचनं भैषज्यापोत्पातनं च मोचनसूक्तम्। अस्मिन् यजमानस्य समग्रे क्षेत्रे पापम्/अंहस्—धर्मदोषं बन्धनदुःखं च आपदं च—शिथिलीकरोत्विति प्रार्थ्यते। पुनःपुनः रुद्रयोर्द्वयस्य सार्वभौमत्वं ‘द्विपदे चतुष्पदे च’ इति विस्तार्य निर्दिश्यते; तेनायं मन्त्रः गृहस्य आरोग्यकरः पशूनां च रक्षकः भवति। अपि च रुद्रयोः घोरत्वं बहिर्मुखीकृत्य, शत्रून् गूढाभिचारजन्यान् युद्धोत्थांश्च उपद्रवान् तौ हन्यातामिति याचते, येन शिवं क्रमं पुनः प्रतिष्ठाप्यते।
मित्रावरुणयोः प्रति एषः सप्तर्चो मन्त्रः नैतिक-याज्ञिकं “मोचनम्” इव प्रवर्तते। अंहसः—पापात्, दुःखात्, तथा मृषावाद-अपवाद-भङ्गसत्यजन्याद् संकोचात्—विमोचनं याचते। देवौ ऋतस्य रक्षकौ सत्यवादिनां च सहायौ इति स्तौति; प्रसिद्धानां जनानां प्रति तयोः पूर्वरक्षणानि स्मारयन्, पाठकस्यापि तादृशीं रक्षाधिकार-शक्तिं प्रवर्तयितुं प्रयुङ्क्ते। “अंहसः अस्मान् मुञ्चतम्” इति पुनःपुनर्याचना अस्य सूक्तस्य पापमोचनत्वं रक्षात्वं च, विशेषतः सामाजिक-वैधानिक-विवादेषु, सूचयति।
अथर्ववेदस्य ४.३० सूक्तं राज्य-ऐक्यविषयकं “अहम्”शैलीयम्; अत्र राष्ट्र्याः (राष्ट्रदेव्याः) स्वयम्-उक्त्या सा देवतानां धारयित्री, तदाधारेण च राष्ट्रस्य स्थैर्यकारिणी, एकीकरणशक्तिरिति प्रतिपाद्यते। मन्त्रशक्तिं विश्वव्याप्त्या दिव्यायुधैश्च तादात्म्येन निर्दिश्य, राजत्वं पावयति, जनान् एकस्मिन् राष्ट्रे संयोजयति, ब्रह्म-सामाजिकव्यवस्थाभङ्गकारिषु च दण्डबलं प्रवर्तयति।
Mokṣaṇa of aṃhas/pāpa (ritual-moral distress) and stabilization of prosperity and sovereignty through divine “unbinding” and cohesion
Addresses periods of moral-ritual anxiety, accusation or guilt, recurring misfortune, and the need to ‘clear’ one’s condition; also supports kingship/political cohesion and ensures cattle security and abundance.
Its dominant work is pāpamocana: repeatedly asking major deities to ‘unbind’ aṃhas/pāpa—felt as constriction, misfortune, and moral-ritual taint—while also securing stable rule and prosperity.
Agni Jātavedas (4.23), Indra (4.24), Vāyu–Savitar (4.25), Dyāvā-Pṛthivī (4.26), Maruts and Waters (4.27), Bhava–Śarva (4.28), and Mitra–Varuṇa (4.29) are invoked to loosen and remove aṃhas/pāpa.
Indra is asked to make the patron the single ‘bull’ among clans and bind/crush rivals (4.22), Rāṣṭrī speaks as the force of political cohesion (4.30), and cattle prosperity is ensured by bringing and settling the herd in the goṣṭha (4.21).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
