Anuvaka 1
मुख्यविषयः—राष्ट्रस्थैर्यकरणं प्रत्यमन्त्रणं च: राज्ञः राज्यस्य गृहस्य च रक्षणाय वैरभावं प्रतिहत्य ऋतव्यवस्थां पुनः स्थापयति। उपविषयाः—(१) शापानां दुष्टसंकल्पस्य च प्रत्यानीय-प्रत्यावर्तनम्। (२) राजकर्माभिषेकः स्वाराज्यस्य प्रतिष्ठा च। (३) राष्ट्रनिवेशनम्—देशं निवासयोग्यं सङ्घटितं ऋतानुगुणं च कर्तुम्। (४) शत्रोः तेजो यशश्च बध्नाति स्तम्भयति च। (५) मणिबन्धनादिना सामाजिकरक्षा मैत्रीबन्धनं च। (६) दीर्घकालीन-निबद्धरोगस्य (क्षेत्रियस्य) भैषज्योपचारः।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदस्य ३.१ सूक्तं युद्धोपयोग्यं प्रत्यभिचारिकं च; यत्र जातवेदसं अग्निं (सहायशक्तिभिः इन्द्रमरुद्भिश्च) आहूय शत्रुभिः प्रेषितान् मन्त्रान् शत्रुबलप्रहारं च तेषामेव प्रेषकेषु प्रत्यावर्तयति। अस्य क्रियाफललक्ष्यं रणाङ्गणे जयलाभः—परसेनायाः मोहजननं, अभिशस्तेः प्रतिदाहः, तथा शत्रूणां ‘हस्तहीनत्व’प्रकारेण निष्फलीकरणं च।
Sukta 2
अथर्वाङ्गिरसपरम्परायां निबद्धं AVŚ 3.2 इदं सूक्तं प्रतिमन्त्ररूपं, यत् परकीयाभिचारं शापान् दुष्टसंकल्पांश्च प्रत्यावर्तयितुं प्रवर्तते, यथा शत्रोः योजना अन्तःस्वयमेव विफलतां गच्छेत्। अत्र जातवेदाः अग्निः प्राज्ञो दूतः प्रतिपाद्यते, यः शापवचनं प्रत्यग्निना दहति। सूक्तस्य प्रभावः अन्ते रणाङ्गणवत् मोहं जनयति—विपक्षीयो गणोऽन्धकारेणाभिहतः परस्परं नाभिजानाति। अस्य सूक्तस्य बलं मुख्यतः अपोत्पातन-प्रतिहिंसात्मकं—प्रत्यावर्तन, मोहन, निरस्त्रीकरणैः हानिं निराकरोति।
Sukta 3
एषः षडृचो राजन्यः आथर्वणो मन्त्रः प्रत्यानयनरूपेण च्युतं राजानं पुनराह्वयति, तं स्वाराज्ये (स्वतन्त्रसार्वभौमे) पुनर्निवेशयति च। अत्र अग्निः दीप्तः सुकर्मा प्रतिष्ठापकः कृतः; मरुतो वरुणः सोमः इन्द्रश्च आह्वातारो निग्रहकर्तारश्च भवन्ति—दूरदेशेभ्यः/दूरलोकैः धर्म्यं नृपतिं प्रत्याहरन्ति, प्रतिद्वन्द्विनः प्रत्यर्थिनश्च अपहन्ति, तथा रोदसी (द्यावापृथिव्यौ) इव विश्वव्यवस्थां सामाजिकव्यवस्थया सह पुनः सम्यञ्चि कुर्वन्ति।
Sukta 4
अयं सूक्तो राजकर्माभिषेकमन्त्रः, येन राज्यं (राष्ट्रम्) भाविराजानं प्रति आकर्ष्य तस्य सार्वदिक्-प्रसिद्ध्या (प्रदिशां सर्वासां संमत्या) राज्यम् अधितिष्ठति स्थिरीक्रियते च। अनेन राज्ञो वर्चः (तेजः-प्रभावः) वर्ध्यते, स देवैः सहायतया अग्रे नीयते, तथा समृद्धिः धनं च—वितरणीयं भोग्यं च—तस्य पक्षं प्रति प्रवर्त्यते, यत् धर्म्य-राज्यलक्षणं भवति।
Sukta 5
अथर्ववेदस्य ३.५ सूक्तं पर्णमणि-रक्षामन्त्रः। अस्य प्रभावेन धारकस्य परितः रक्षिणी सहायिनी च सामाजिकपरिषद् उपतिष्ठति—राजानः, राजकर्मिणः, शिल्पिनः, मन्त्रिणः, च जनसमूहः। पर्णं देवैः रोपितं गुह्यं तेजः इव, वनस्पतौ निहितं मन्यते; तद् देहे धार्यते यत् आयुः, प्रभावः, क्षेमं च सिध्येत्। अस्य सूक्तस्य बलं केवलं वशीकरणं न, किन्तु ‘सामाजिक-संयोजनम्’—बहून् वर्गान् उपस्तीन् (अनुचरान्/आश्रयान्) कृत्वा, परिवेशं अनुकूलं विधत्ते।
Sukta 6
अयं अभिचारिकः सूक्तः पवित्राश्वत्थं (वटवृक्षं) जीवन्मर्दन-पुरुष-वनस्पति-शक्तिरूपेण शस्त्रीकरोति—परस्परद्वेषे निमग्नान् व्यक्तिगतशत्रून् प्रहर्तुं बद्धुं च निष्कासयितुं। आङ्गिरस-प्रायस्य निग्रह-बल-न्यायस्य आधारात्, अश्वत्थ-शाखारूपं कर्म मनसः संकल्पेन ब्रह्मणा च (मन्त्र-तेजसा) सह योजयति; अपि च निरृतिं मृत्युम् च आह्वयति, ये शत्रून् अनिर्मोच्य-पाशेषु दृढं निबध्नीयुः।
Sukta 7
अथर्ववेदस्य ३.७ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्य-मन्त्ररूपं यत् क्षेत्रियं नाम चिरस्थितं दृढनिबद्धं रोगं—यक्ष्मणा सह निकटसम्बद्धं क्षयकरं व्याधिं—भङ्क्त्वा निष्कासयितुं प्रवर्तते। अस्मिन् मन्त्रे मूर्तं भेषजं विशेषतः मृग/हरिण-विषाणं शिरसि स्थाप्य तस्यौषध-शक्तिं प्रबोधयति; तथा तारकाः (नक्षत्राणि) ‘त्रातारः’ इव आहूयन्ते, तारकाणामस्तमयः प्रातःकालश्च सीमास्थ-कालत्वेन रोगस्य पाशान् विमोचयितुं तं च दूरं नुदितुं नियोज्यते।
Sukta 8
अथर्ववेदस्य ३.८ सूक्तं राष्ट्रसूक्तं भवति—राज्यं “निवासयोग्यं निश्चलनिविष्टं” कर्तुं, मित्रावरुणयोः (सह वाय्वग्निभ्यां) स्थैर्यकारिभिः सह ऋतेन (विश्वनियमेन) राजधर्मं समन्वयति। एतत् जनान् एकस्मिन् केन्द्रे बध्नाति—विसरणं निवारयति, सामूहिकानुमतिं समाह्वयति, तथा तीक्ष्णेषु मन्त्रेषु मनांसि हृदयानि च नियोज्य, वृतनेतुः मार्गानुगमनाय प्रेरयति। एवं सूक्तं विश्ववैधतायाः (ऋतुः, पृथिवी, अग्निः) प्रतिपादनात् सामाजिकैक्यं प्रति, ततः परं निष्ठानिर्देशनियन्त्रणं प्रति क्रमशः प्रवर्तते।
Sukta 9
अथर्वणीयः संक्षिप्तोऽयं कर्मपाठः बन्धनमायां च व्याधिनिवारणरक्षां च संयोजयति। अत्र प्रतिद्वन्द्विनो बलं कीर्तिं च विधिना ‘निबध्य’ अवरुणद्धि, तथा च विष्कन्धनाम्नीं महामारीशक्तिं शमयति। रज्जु-हलग्राहं बन्धुराः (बन्धनसहायभूताः) मणिरमपि च प्राणवन्तः शक्तय इव स्तौति—ये पृथिव्यां सर्वत्र व्यापिनो रोगदैत्यान् निगृह्णन्ति, निष्क्रियान् कुर्वन्ति, अपवारयन्ति च।
Sukta 10
अयं पौष्टिकः सूक्तः संवत्सरस्य परिवर्तनं समृद्धेः कारणभूतं पवित्रीकरोति। आद्यां धेनुं चित्रयति या संवत्सरात् संवत्सरं गृहेभ्यः वर्धमानं पोषणं धनं च दुग्धे। ऋतवः तथा ऋतस्य कर्तारौ धातृ–विधातृ च गार्हपत्ययागेन (घृतेन, इडया, हविषा) सह संयोज्यन्ते, येन कालस्य सम्यगनुष्ठानात् प्रजाजननं, पशुवृद्धिः, क्षेमेण गृहागमनं च स्वाभाविकं फलम् इव भवति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.