Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—अन्नं प्राणो व्रतं शेषो वाक् च इति सार्वभौमं पवित्रं तेजः; तैः आयुः प्रजाजननं रक्षणं जयश्च साध्यते। उपविषयाः—(१) प्रजाकाम्यायां सुरक्षितगर्भधारणायां च ब्रह्मौदनगृह्यकर्म, (२) विचरन्तीनां देवसेनानां शमनं सहाय्य-नियोजनं च रक्षणार्थम्, (३) प्राणस्य जगदीश्वरत्वं चञ्चलताया भेषजत्वं च, (४) पापमोचनम्—समग्राह्वानेन पाप-दूषण-दुर्भाग्य-ग्रन्थीनां विमोचनम्, (५) ब्रह्मचर्यं तपोबलरूपेण समाज-राज्ययोः स्थैर्यकरम्।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदशौनके ११.१ प्रसिद्धं ब्रह्मौदनसूक्तम्। अस्मिन् गार्ह्ये कर्मणि मन्त्राभिमन्त्रितः पायसौदनः पच्यते, येन प्रजननशक्तिः, गर्भस्य क्षेमधारणं, तथा परम्परया पुंसन्तानलाभश्च साध्यते। अत्र गृहकर्माणि—पाकः, मन्थनं/मर्दनं, प्रोक्षणं, सहभागीजनानां निषादनं च—अग्निना जातेन, अदित्या सर्वरक्षिण्या मातृरूपया, तथा सप्तर्षिभिः पितृभिश्च वंशस्य प्रमाणैः सह बध्यन्ते; यथा अन्नं प्रजायाः उपजायाश्च वाहनं भवति।
Sukta 2
अयं सूक्तः रक्षात्मकः शान्त्यर्थश्च स्तुतिपाठः, यत्र विचरन्तीं देवा-सेनां तदनुगतान् च गणान् (घोषिणी-केशिनी-प्रभृतीन्) पुनःपुनर्नमस्कारेण सम्बोध्य प्रसादयति। ये शक्तयः सम्भाव्यतया घातुकाः स्युः, ताः नमोभिः पूजाभिश्च रक्षकत्वेन परिवर्तयितुं प्रयत्नं करोति। अस्मिन् रुद्र-शान्त्यनुरूपो भावः—‘मा नः हिंसीः’, ‘रक्षया परितो वेष्टय’, ‘स्वस्तिं चाभयं च देहि’ इति प्रार्थनाः—समुच्चीयन्ते। अस्य प्रभावः सम्मानपूर्वकस्य विस्तीर्णस्य नाम-परिगणनस्य मध्ये निहितः; नाम्ना स्तुत्या च विधिवत् स्वीकृत्य तेषां वैरभावं शमयति, तान् च पाठकस्य देशं देहं समुदायं च रक्षितुं प्रवर्तयति।
Sukta 3
अथर्ववेदस्य ११.३ सूक्तं दीर्घं गद्यप्रायम् आभिचारिकक्रमरूपम् अस्ति, यत्र वाक् कार्यकारी शक्तिरिव निरूप्यते—सा सूक्ष्मैः वाचिकैः कर्मभिः शत्रुं बध्नाति, मार्गं परिवर्तयति, च हिनस्ति। विशेषतः विरोधिनः श्रोत्रं लक्ष्यीकृत्य बधिरत्वशापाः स्पष्टतया प्रयुज्यन्ते; समीपवर्तिषु च भागेषु एष एव उपायः निग्रहाय दर्श्यते—लक्ष्यस्य दिग्विन्यासं बद्ध्वा तं न परिवर्तयितुं, न पलायितुं, न प्रत्युपायं कर्तुं शक्नोति। सूक्ते प्राण–अपानयोः ‘प्राणवायुतन्त्र’ अपि समन्वितम्, यत्र आक्रामणं स्थिरीकरणं च ‘पूर्वैः ऋषिभिः’ कृतपूर्वदृष्टान्तेन प्रमाणीकृतफलत्वेन निरूप्यते।
Sukta 4
अयं सूक्तः प्राणं सार्वभौमशक्तित्वेन स्तौति, यस्य वशे सर्वभूताः तिष्ठन्ति, येन जीवनं, आरोग्यं, स्थिरता च तस्य कृपायाः परं निर्भरा। इदं रोगनिवारकरक्षात्मकं प्रयोजनं ब्रह्मवादीयविचारेण सह संयोजयति, प्राणं शारीरिकजीवनशक्तिरूपेण विश्वसिद्धान्तरूपेण च प्रस्तुतं करोति, यः ऋतं, कालं, ज्ञानं च धारयति। अस्थिरप्राणं स्थिरीकर्तुं पठ्यमानः, इदं जीवनं शरीरे पुनः स्थापयितुं व्यक्तिं विश्वस्य धारणात्मकच्छन्देन सह समञ्जितुं च प्रयतते।
Sukta 5
अथर्ववेदस्य ११.५ सूक्तं ब्रह्मचर्यस्य/ब्रह्मचारिणः दीर्घा स्तुतिः। अत्र ब्रह्मचर्यं व्रतशक्तिरिव व्यक्तीकृतं, यस्य तपसा जगत् समाजश्च राज्यं च स्थिरीभवति। शिष्याचार्यसंस्थां पावयति, नियतशिष्यत्वं ब्रह्मवर्चसः, प्राणशक्तेः सम्यगैक्यस्य, तथा राज्ञः स्वराज्यरक्षणसामर्थ्यस्य मूलमिति प्रतिपादयति।
Sukta 6
अयं सूक्तः समग्रं ‘पापमोचन’-स्तोत्रम्, यत्र ऋतु-संवत्सर-मासादीनि कालभेदाः, देवा ओषधयः, तथा च द्विविधाः (शिवाशिवा) शक्तयः नामग्रहणेनाहूयन्ते, ये जपकं ‘अंहसः’—पापात्, मलात्, आपदः, व्याधेः च—विमोचयेयुः। अस्य विधिः नामानुकीर्तनरूपा नियन्त्रण-प्रक्रिया: ऋतून्, मासान्, संवत्सरान्, देवान्, वनस्पतीन्, अपि च शत्रून् मृत्युरूपाणि च मन्त्रेणोच्चार्य, तान् ऋते (ऋत) सम्यग् व्यवस्थितान् कृत्वा मोचनकर्तॄन् करोति। पुनःपुनरावृत्तं ‘ते नो मुञ्चन्तु अंहसः’ इति वाक्यं बन्धविमोचन-शुद्ध्यर्थं मन्त्र-मुद्रारूपेण वर्तते।
Sukta 7
अथर्ववेदस्य ११.७ सूक्ते उच्छिष्टं—संस्कृतं “अवशेषं” “शिष्टं” वा—जगतोऽधिष्ठानभूतं तत्त्वं स्तूयते, यस्माद् देवाः प्राणाः कालश्च यज्ञस्य गुह्याः संरचनाश्च प्रादुर्भवन्ति। यत् सामान्यतः तुच्छं परिशिष्टं मन्यते, तदेव जगद्धारणं जननशक्तिं च इति प्रतिपाद्य, सूक्तं तस्मिन्न् उच्छिष्टे ब्रह्मवर्चसः (तेजः) तथा याज्ञिकाधिपत्यस्य मूलाधारं स्थापयति। अस्य सूक्तस्य जपेन तदाधारशक्तिः कर्मणा स्वीकृता भवति; प्राणं इन्द्रियाणि च स्थिरीकृत्य, यज्ञस्य प्रभावं गुह्येष्वपि अव्यक्तेषु रूपेषु दृढं करोति।
Sukta 8
अथर्ववेदस्य ११.८ सूक्तम् अध्यात्मपरं विमर्शात्मकं च; यत्र मनः–शरीरसंघातः कुटुम्बवत् व्यक्तीकृतशक्तिभिः निरूप्यते—मन्युः (क्रोधः/प्रेरकवेगः), सङ्कल्पः (निश्चयः), इन्द्रियाणि, प्राणाश्च—यथा ते ज्ञेयाः, क्रमिताः, वशीकर्तुं शक्याश्च स्युः। वंशप्रश्नैः मनोदैहिकगणनया च एतत् सूक्तम् देहे स्थितान् वेगान् प्राणशक्तीं च बोध्यदेवतारूपेण पुनर्निर्व्याख्याय आत्मनियमनं, प्राणेन्द्रियस्थैर्यं, तथा शुभस्य “वर्णस्य” (दीप्तिमद्भद्रस्वास्थ्यस्य) पुनःप्रतिष्ठां लक्ष्यं करोति। अस्य प्रभावः अन्तःशक्तीनां नामकरणे संरचनायां च निहितः—यत् नाम्ना निर्दिष्टं तत् परिमितं भवति, यच्च परिमितं तत् वश्यं भवति।
Sukta 9
अयं सूक्तः अर्बुदं (सहाय-विनाशक-रक्षक-शक्तिभिः रदितादिभिः देवगणैश्च) आह्वयति यत् गूढान् शत्रु-शस्त्र-प्रयोगान्, अभिप्रायान्, मायां च प्रकाशयेत्, निरस्येत्, विपर्यस्येत् च। अत्र ‘प्रकाशनम्’ (कपट-योजनानां दृश्यीकरणम्) सह बलवता प्रतिमन्त्र-प्रयोगेण संयुज्यते, येन वैरि-बलं भिद्यते, आक्रान्तारः विनाशाय नीयन्ते, जयश्च निश्चीयते। अन्ते सूक्ते युद्धाय सहायकान् दिव्य-बलान् समाहूय सिद्ध्यनन्तरं तान् स्वस्व-धामसु विसर्जयति।
Sukta 10
अयं सूक्तः क्रूरोऽथर्वणिको युद्धमन्त्रः, यः कर्तुः पक्षाय प्रभुत्वं विजयञ्चाभिलषति, शत्रून् तु विनाशं लोकापवादं च नयति। अत्र त्रिषन्धिः शरव्या कृत्या चेति व्यक्तीभूताः शक्तयः शस्त्रीकृताः; येन शत्रूणां कवचं पङ्क्तिः शरणं च निष्फलं भवति, तेषां देहाश्च भूमौ ‘अर्बुद’ इति मर्दक-विपत्तये श्वभ्यः (श्वानादिभ्यः) च परित्यज्यन्ते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.