Sukta 3
Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition (attribution varies by anukramaṇī for AV 11.3)
Devata: Śāpa/Abhicāra (the efficacious power of speech); implicitly the forces governing hearing (śrotra)
Chandas: Prose/Anuṣṭubh-fragment (late Atharvanic style; not a full metrical pāda)
अथर्ववेदस्य ११.३ सूक्तं दीर्घं गद्यप्रायम् आभिचारिकक्रमरूपम् अस्ति, यत्र वाक् कार्यकारी शक्तिरिव निरूप्यते—सा सूक्ष्मैः वाचिकैः कर्मभिः शत्रुं बध्नाति, मार्गं परिवर्तयति, च हिनस्ति। विशेषतः विरोधिनः श्रोत्रं लक्ष्यीकृत्य बधिरत्वशापाः स्पष्टतया प्रयुज्यन्ते; समीपवर्तिषु च भागेषु एष एव उपायः निग्रहाय दर्श्यते—लक्ष्यस्य दिग्विन्यासं बद्ध्वा तं न परिवर्तयितुं, न पलायितुं, न प्रत्युपायं कर्तुं शक्नोति। सूक्ते प्राण–अपानयोः ‘प्राणवायुतन्त्र’ अपि समन्वितम्, यत्र आक्रामणं स्थिरीकरणं च ‘पूर्वैः ऋषिभिः’ कृतपूर्वदृष्टान्तेन प्रमाणीकृतफलत्वेन निरूप्यते।
Mantras
Mantra 1
ओदनः। (१) तस्यौ॑द॒नस्य॒ बृहस्पतिः॒ शिरो॒ ब्रह्म॒ मुख॑म्
ओदनः—तस्यौदनस्य बृहस्पतिः शिरः; ब्रह्म मुखम्।
Mantra 2
द्यावा॑पृथि॒वी श्रोत्रे॑ सूर्याचन्द्र॒मसा॒वक्षि॑णी सप्तऋ॒षयः॑ प्राणापा॒नाः
द्यावापृथिवी श्रोत्रे; सूर्याचन्द्रमसावक्षिणी; सप्तऋषयः प्राणापानौ।
Mantra 3
चक्षु॒र्मुस॑लं॒ काम॑ उ॒लूख॑लम्
चक्षुर्मुसलम्; काम उलूखलम्।
Mantra 4
दितिः॒ शूर्प॒मदि॑तिः शूर्पग्रा॒ही वातोऽपा॑विनक्
दितिः शूर्पम्; अदितिः शूर्पग्राही; वातोऽपाविनक् (तुषादिकं मलम्) अपहृतवान्।
Mantra 5
अश्वाः॒ कणा॒ गाव॑स्तण्डु॒ला म॒शका॒स्तुषाः॑
अश्वाः कणाः; गावस्तण्डुलाः; मशकास्तुषाः।
Mantra 6
कब्रु॑ फली॒कर॑णाः॒ शरो॒ऽभ्रम्
कब्रुः फलीकरणाः; शरोऽभ्रम्।
Mantra 7
श्या॒ममयो॑ऽस्य मां॒सानि॒ लोहि॑तमस्य॒ लोहि॑तम्
अस्य मांसानि श्याममयानि; अस्य लोहितं लोहितमेव—अतिलोहितम्।
Mantra 8
त्रपु॒ भस्म॒ हरि॑तं॒ वर्णः॒ पुष्क॑रमस्य ग॒न्धः
त्रपु अस्य भस्म; हरितोऽस्य वर्णः; पुष्करमस्य गन्धः।
Mantra 9
खलः॒ पात्रं॒ स्फ्यावंसा॑वी॒षे अ॑नू॒क्येऽ
खलः पात्रम्; स्फ्यावंसाव् (द्वौ शूर्पौ) रक्षार्थम्, अनूक्ये…
Mantra 10
आ॒न्त्राणि॑ ज॒त्रवो॒ गुदा॑ वर॒त्राः
आन्त्राणि जत्रवो गुदा वरत्राः।
Mantra 11
इ॒यमे॒व पृ॑थि॒वी कु॒म्भी भ॑वति॒ राध्य॑मानस्यौद॒नस्य॒ द्यौर॑पि॒धान॑म्
इयमेव पृथिवी कुम्भी भवति; राध्यमानस्य औदनस्य द्यौरपिधानम् भवति।
Mantra 12
सीताः॒ पर्श॑वः॒ सिक॑ता॒ ऊब॑ध्यम्
सीताः पर्शवः; सिकता ऊबध्यम्।
Mantra 13
ऋ॒तं ह॑स्ताव॒नेज॑नं कु॒ल्योऽप॒सेच॑नम्
ऋतं हस्तावनेजनम्; कुल्यः अपसेचनम्।
Mantra 14
ऋ॒चा कु॒म्भ्यधि॑हि॒तार्त्विज्येन॒ प्रेषि॑ता
ऋचा, हे कुम्भ, अधिहितोऽसि—ऋत्विज्येन प्रेरितः।
Mantra 15
ब्रह्म॑णा॒ परि॑गृहीता॒ साम्ना॒ पर्यू॑ढा
ब्रह्मणा परिगृहीता, साम्ना पर्यूढा।
Mantra 16
बृ॒हदा॒यव॑नं रथन्त॒रं दर्विः॑
दर्विः बृहदायवनं रथन्तरं च (इति)।
Mantra 17
ऋ॒तवः॑ प॒क्तार॑ आर्त॒वाः समि॑न्धते
ऋतवः पक्तारः आर्तवाः समिध्यन्ते (समिन्दते)।
Mantra 18
च॒रुं पञ्च॑बिलमु॒खं घ॒र्मो॒३भी॑न्धे
घर्मः पञ्चबिलमुखं चरुं प्रज्वलयति (अभीन्धे)।
Mantra 19
ओ॒द॒नेन॑ यज्ञव॒चः सर्वे॑ लो॒काः स॑मा॒प्याः
ओदनेन यज्ञवचसा च सर्वे लोकाः समग्रतया समाप्याः (जेतव्याः) भवन्ति।
Mantra 20
यस्मि॑न्त्समु॒द्रो द्यौर्भूमि॒स्त्रयो॑ऽवरप॒रं श्रि॒ताः
यस्मिन् समुद्रो द्यौर्भूमिश्च—त्रयोऽवरपरं श्रिताः, दृढं प्रतिष्ठिताः।
Mantra 21
यस्य॑ दे॒वा अक॑ल्प॒न्तोच्छि॑ष्टे॒ षड॑शी॒तयः॑
यस्योच्छिष्टे देवा अकल्पन्त, षडशीत्यः समग्रसंख्यया।
Mantra 22
तं त्वौ॑द॒नस्य॑ पृच्छामि॒ यो अ॑स्य महि॒मा म॒हान्
तं त्वा ओदनस्य पृच्छामि, योऽस्य महिमा महान्—किमेष ते महिमा अतिमहान्?
Mantra 23
स य ओ॑द॒नस्य॑ महि॒मानं॑ वि॒द्यात्
य ओदनस्य महिमानं विद्यात्, स एव तस्य शक्तेः सत्याधिकारवान्।
Mantra 24
नाल्प॒ इति॑ ब्रूया॒न्नानु॑पसेच॒न इति॒ नेदं च॒ किं चेति॑
नाल्प इति ब्रूयात्, नानुपसेचन इति, न इदं च किं चेति।
Mantra 25
याव॑द् दा॒ताभि॑मन॒स्येत॒ तन्नाति॑ वदेत्
यावद् दाताभिमनस्येत तन्नातिवदेत्।
Mantra 26
ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति॒ परा॑ञ्चमोद॒नं प्राशीः३ प्र॒त्यञ्चा३मिति॑
ब्रह्मवादिनो वदन्ति—‘पराञ्चम् ओदनं प्राशीः; प्रत्यञ्चाम् इति’ (इति)।
Mantra 27
त्वमो॑द॒नं प्राशी३स्त्वामो॑द॒ना३ इति॑
“त्वम् ओदनं प्राशीः; ओदनाः (प्रतिपक्षेण) त्वाम् प्राशुः”—इति (लोकोक्ति:)।
Mantra 28
परा॑ञ्चं चैनं॒ प्राशीः॑ प्रा॒णास्त्वा॑ हास्य॒न्तीत्ये॑नमाह
“त्वम् एनं पराञ्चं प्राशीः; प्राणाः त्वा हास्यन्ति”—इति एनम् आह।
Mantra 29
प्र॒त्यञ्चं॑ चैनं॒ प्राशी॑रपा॒नास्त्वा॑ हास्य॒न्तीत्ये॑नमाह
“त्वम् एनं प्रत्यञ्चं प्राशीः; अपानाः त्वा हास्यन्ति”—इति एनम् आह।
Mantra 30
नैवाहमो॑द॒नं न मामो॑द॒नः
नैवाहम् ओदनं, न माम् ओदनः।
Mantra 31
ओ॒द॒न ए॒वौद॒नं प्राशी॑त्
ओदन एव ओदनं प्राशीत्।
Mantra 32
(२) ३२-४९ मन्त्रोक्ताः। ३२, ३८, ४१ (प्रथमा), ३२-४९ (सप्तमी) साम्नी त्रिष्टुप्, ३२, ३५,४२ (द्वितीया), ३२-४९ (तृतीया) ३३-३४, ४४-४८ (पञ्चमी) एकपदाऽऽसुरी गायत्री, ३२, ४१, ४३, ४७ दैवी जगती, ३८, ४४, ४६ (द्विo), ३२, ३५-४३, ४९ (पञ्चo) एकपदाऽऽसुर्यनुष्टुप्, ३२-४९ (षष्ठी) साम्न्यनुष्टुप्, ३२-४९ (प्रo) आर्च्यनुष्टुप्, ३७ (प्रo) साम्नी पङ्क्तिः, ३३, ३६, ४०, ४७-४८ (द्विo) आसुरी जगती, ३४, ३७, ४१, ४३, ४५ (द्विo) आसुरी पङ्क्तिः, ३४ (चo) आसुरी त्रिष्टुप्, ३५, ४६, ४८ (चo) याजुषी गायत्री, ३६-३७, ४० (चo) दैवी पङ्क्तिः ३८-३९ (चo) प्राजापत्या गायत्री, ३९ (द्विo) आसुर्युष्णिक्, ४२, ४५, ४९ (चo) दैवी त्रिष्टुप्, ४९ (द्विo) एकपदा भुरिक्साम्नी बृहती। तत॑श्चैनम॒न्येन॑ शी॒र्ष्णा प्राशी॒र्येन॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
“ज्येष्ठात् आरभ्य ते प्रजाः प्रणश्येरन्”—इति स तम् अवदत्।
Mantra 33
ज्ये॒ष्ठ॒तस्ते॑ प्र॒जा म॑रिष्य॒तीत्ये॑नमाह
ज्येष्ठतस्ते प्रजा मरिष्यतीति एनमाह।
Mantra 34
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॑ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्याञ्चम्।
Mantra 35
बृह॒स्पति॑ना शी॒र्ष्णा
बृहस्पतिना पवित्रेण, शीर्ष्णा करणेन।
Mantra 36
तेनै॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तेनै॑नमजीगमम्
तेनैनं प्राशिषं, तेनैनमजीगमम्।
Mantra 37
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 38
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवं वेद स सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सन् सम्पूर्णतां सम्भवति।
Mantra 39
३२॥ तत॑श्चैनम॒न्याभ्यां॒ श्रोत्रा॑भ्यां॒ प्राशी॒र्याभ्यां॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः एनम् अन्याभ्यां श्रोत्राभ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 40
ब॒धि॒रो भ॑विष्य॒सीत्ये॑नमाह
“बधिरो भविष्यसि”—इत्येनमाह।
Mantra 41
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् [त्यजामि]।
Mantra 42
द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॒ श्रोत्रा॑भ्याम्
द्यावापृथिवीभ्यां श्रोत्राभ्याम्।
Mantra 43
ताभ्या॑मेनं॒ प्राशि॑षं॒ ताभ्या॑मेनमजीगमम्
ताभ्यामेनं प्राशिषं; ताभ्यामेनमजीगमम् (प्रेरितवान्)।
Mantra 44
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः—सर्वाङ्गः, सर्वपरुः, सर्वतनूः।
Mantra 45
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवं वेद स एव सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः सन् सम्पूर्णतया सं भवति।
Mantra 46
३३॥ तत॑श्चैनम॒न्याभ्या॑म॒क्षीभ्यां॒ प्राशी॒र्याभ्यां॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः त्वम् अन्याभ्याम् अक्षीभ्याम् एनं प्राशीः—याभ्याम् एतं पूर्वे ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 47
अ॒न्धो भ॑वि॒ष्य॒सीत्ये॑नमाह
“अन्धो भविष्यसि”—इत्येनमाह।
Mantra 48
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् (अनुजानामि/प्रवेशयामि)।
Mantra 49
सू॒र्या॒च॒न्द्र॒म॒साभ्या॑म॒क्षीभ्या॑म्
सूर्याचन्द्रमसाभ्यामक्षीभ्याम्।
Mantra 50
ताभ्या॑मेनं॒ प्राशि॑षं॒ ताभ्या॑मेनमजीगमम्
ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम्।
Mantra 51
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्वपरुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 52
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
सर्वाङ्ग एव सर्वपर्वा सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद।
Mantra 53
३४॥ तत॑श्चैनम॒न्येन॒ मुखे॑न॒ प्राशी॒र्येन॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततश्चैनमन्येन मुखेन प्राशीर्येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 54
मु॒ख॒तस्ते॑ प्र॒जा म॑रिष्य॒तीत्ये॑नमाह
मुखतस्ते प्रजा मरिष्यतीत्येनमाह।
Mantra 55
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं न आर्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चं मन्ये।
Mantra 56
ब्रह्म॑णा॒ मुखे॑न
ब्रह्मणा मुखेन।
Mantra 57
तेनै॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तेनै॑नमजीगमम्
तेनैवैनं प्राशयम्; तेनैवैनमजीगमम् (अग्रे प्रापयामि स्म)।
Mantra 58
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वै ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 59
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद।
Mantra 60
३५॥ तत॑श्चैनम॒न्यया॑ जि॒ह्वया॒ प्राशी॒र्यया॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः त्वमन्यया जिह्वया एनं प्राशीर्—यया एव पूर्वे ऋषय एतमेव प्राश्नन्।
Mantra 61
जि॒ह्वा ते॑ मरिष्य॒तीत्ये॑नमाह
“जिह्वा ते मरिष्यति” इति एनमाह।
Mantra 62
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं न आर्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चं करोमि।
Mantra 63
अ॒ग्नेर्जि॒ह्वया॑
अग्नेर्जिह्वया।
Mantra 64
तयै॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तयै॑नमजीगमम्
तयैनं प्राशिषं; तयैनमजीगमम्।
Mantra 65
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 66
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद।
Mantra 67
३६॥ तत॑श्चैनम॒न्यैर्दन्तैः॒ प्राशी॒र्यैश्चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततश्चैनमन्यैर्दन्तैः प्राशीर्यैश्चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 68
दन्ता॑स्ते शत्स्य॒न्तीत्ये॑नमाह
“दन्तास्ते शत्स्यन्ति”—इत्येनमाह।
Mantra 69
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं न आर्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् (धारयामि)।
Mantra 70
ऋ॒तुभि॒र्दन्तैः॑
ऋतुभिर्दन्तैः।
Mantra 71
तैरे॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तैरे॑नमजीगमम्
तैरेनं प्राशिषं तैरेनमजीगमम्।
Mantra 72
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 73
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवं वेद स सर्वाङ्ग एव सर्वपर्वा सर्वतनूः सं भवति।
Mantra 74
३७॥ तत॑श्चैनम॒न्यैः प्रा॑णापा॒नैः प्राशी॒र्यैश्चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः एनम् अन्यैः प्राणापानैः प्राशीर्यैः; यैश्च एतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्, तैरेव।
Mantra 75
प्रा॒णा॒पा॒नास्त्वा॑ हास्य॒न्तीत्ये॑नमाह
“प्राणापानौ त्वा हास्यतः”—इत्येनमाह।
Mantra 76
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् (करोमि)।
Mantra 77
स॒प्त॒ऋषिभिः॑ प्राणापा॒नैः
सप्तऋषिभिः प्राणापानैः।
Mantra 78
तैरे॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तैरे॑नमजीगमम्
तैरेवैनं प्राशयम्; तैरेवैनमजीगमम्।
Mantra 79
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 80
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवं वेद स सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति।
Mantra 81
३८॥ तत॑श्चैनम॒न्येन॒ व्यच॑सा॒ प्राशी॒र्येन॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः त्वम् एनम् अन्येन व्यचसा मन्त्रेण प्राशीर्—येनैव एतत् पूर्वे ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 82
रा॒ज॒य॒क्ष्मस्त्वा॑ हनिष्य॒तीत्ये॑नमाह
‘राजयक्ष्मस् त्वा हनिष्यति’ इति एनम् आह।
Mantra 83
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं—नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम्—
Mantra 84
अ॒न्तरि॑क्षेण॒ व्यच॑सा
अन्तरिक्षेण व्यचसा—
Mantra 85
तेनै॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तेनै॑नमजीगमम्
तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम्।
Mantra 86
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 87
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवं वेद स सर्वाङ्ग एव सर्वपर्वा सर्वतनूः सन् सम्पूर्णः सम्यक् भवति।
Mantra 88
३९॥ तत॑श्चैनम॒न्येन॑ पृ॒ष्ठेन॒ प्राशी॒र्येन॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः एनम् अन्येन पृष्ठेन प्राशीर्येन चैतत् पूर्व ऋषयः प्राश्नन्, तेनैनं प्राशयेत्।
Mantra 89
वि॒द्युत् त्वा॑ हनिष्य॒तीत्ये॑नमाह
‘विद्युत् त्वा हनिष्यति’ इत्येनमाह।
Mantra 90
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम्।
Mantra 91
दि॒वा पृ॒ष्ठेन॑
दिवा पृष्ठेन।
Mantra 92
तेनै॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तेनै॑नमजीगमम्
तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम्।
Mantra 93
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 94
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद।
Mantra 95
४०॥ तत॑श्चैनम॒न्येनोर॑सा॒ प्राशी॒र्येन॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततश्चैनमन्येनोरसा प्राशीः, येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 96
कृ॒ष्या न रा॑त्स्य॒सीत्ये॑नमाह
“कृष्यै न रात्स्यसीति”—एवमेनमाह।
Mantra 97
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं—नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम्—
Mantra 98
पृ॒थि॒व्योर॑सा
पृथिव्योरसा।
Mantra 99
तेनै॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तेनै॑नमजीगमम्
तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम्।
Mantra 100
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः—सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 101
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवं वेद स सर्वाङ्ग एव सर्वपर्वा सर्वतनूः सन् सम्यक् भवति।
Mantra 102
४१॥ तत॑श्चैनम॒न्येनो॒दरे॑ण॒ प्राशी॒र्येन॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः त्वम् एनम् अन्येनोदरेण प्राशीर्—येनैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 103
उ॒द॒र॒दा॒रस्त्वा॑ हनिष्य॒तीत्ये॑नमाह
“उदरदारस्त्वा हनिष्यति” इत्येनमाह।
Mantra 104
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम्।
Mantra 105
स॒त्येनो॒दरे॑ण
सत्येनोदरेण।
Mantra 106
तेनै॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तेनै॑नमजीगमम्
तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम्।
Mantra 107
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 108
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद।
Mantra 109
४२॥ तत॑श्चैनम॒न्येन॑ व॒स्तिना॒ प्राशी॒र्येन॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः चैनमन्येन वस्तिना प्राशीर्येन चैतम् पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 110
अ॒प्सु म॑रिष्य॒सीत्ये॑नमाह
‘अप्सु मरिष्यसि’ इति एनम् आह।
Mantra 111
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् करोमि।
Mantra 112
स॒मु॒द्रेण॑ व॒स्तिना॑
समुद्रेण वस्तिना।
Mantra 113
तेनै॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तेनै॑नमजीगमम्
तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम्।
Mantra 114
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 115
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवं वेद स सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति।
Mantra 116
४३॥ तत॑श्चैनम॒न्याभ्या॑मू॒रुभ्यां॒ प्राशी॒र्याभ्यां॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः चैनम् अन्याभ्याम् ऊरुभ्याम्—प्राशीऱ्याभ्याम्—एतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 117
ऊ॒रू ते॑ मरिष्यत॒ इत्ये॑नमाह
“ऊरू ते मरिष्यतः” इति एनम् आह।
Mantra 118
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् (न स्थापयामि/नानुजानामि)।
Mantra 119
मि॒त्राव॑रुणयोरू॒रुभ्या॑म्
मित्रावरुणयोर् ऊरुभ्याम्।
Mantra 120
ताभ्या॑मेनं॒ प्राशि॑षं॒ ताभ्या॑मेनमजीगमम्
ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम्।
Mantra 121
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वै ओदनः—सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 122
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति—य एवं वेद।
Mantra 123
४४॥ तत॑श्चैनम॒न्याभ्या॑मष्ठी॒वद्भ्यां॒ प्राशी॒र्याभ्यां॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः चैनम् अन्याभ्याम् अस्थीवद्भ्याम् प्राशीः; याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 124
स्रा॒मो भ॑विष्य॒सीत्ये॑नमाह
‘स्रामा भविष्यसि’—इत्येनमाह।
Mantra 125
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं न स्थापयामि—नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम्।
Mantra 126
त्वष्टु॑रष्ठी॒वद्भ्या॑म्
त्वष्टुरस्थीवद्भ्याम्।
Mantra 127
ताभ्या॑मेनं॒ प्राशि॑षं॒ ताभ्या॑मेनमजीगमम्
ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम्।
Mantra 128
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 129
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद।
Mantra 130
४५॥ तत॑श्चैनम॒न्याभ्यां॒ पादा॑भ्यां॒ प्राशी॒र्याभ्यां॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः चैनमन्याभ्यां पादाभ्यां प्राशीर्; याभ्यां चैतम् पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 131
ब॒हुचा॒री भ॑विष्य॒सीत्ये॑नमाह
“बहुचारी भविष्यसि” इत्येनमाह।
Mantra 132
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं न आर्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् (करोमि)।
Mantra 133
अ॒श्विनोः॒ पादा॑भ्याम्
अश्विनोः पादाभ्याम्।
Mantra 134
ताभ्या॑मेनं॒ प्राशि॑षं॒ ताभ्या॑मेनमजीगमम्
ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम्।
Mantra 135
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 136
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद।
Mantra 137
४६॥ तत॑श्चैनम॒न्याभ्यां॒ प्रप॑दाभ्यां॒ प्राशी॒र्याभ्यां॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः चैनम् अन्याभ्यां प्रपदाभ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 138
स॒र्पस्त्वा॑ हनिष्य॒तीत्ये॑नमाह
सर्पस्त्वा हनिष्यतीत्येनमाह।
Mantra 139
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम्।
Mantra 140
स॒वि॒तुः प्रप॑दाभ्याम्
सवितुः प्रपदाभ्यां (तस्य अग्रगच्छद्भ्यां पादाभ्याम्)।
Mantra 141
ताभ्या॑मेनं॒ प्राशि॑षं॒ ताभ्या॑मेनमजीगमम्
ताभ्यामेनं प्राशिषं; ताभ्यामेनमजीगमम् (अग्रे नीतवानस्मि)।
Mantra 142
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः—सर्वपरुः, सर्वतनूः।
Mantra 143
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवं वेद स सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सन् सम्यक् भवति।
Mantra 144
४७॥ तत॑श्चैनम॒न्याभ्यां॒ हस्ता॑भ्यां॒ प्राशी॒र्याभ्यां॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः एनम् अन्याभ्यां हस्ताभ्यां प्राशीः—याभ्यां चैतत् पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 145
ब्रा॒ह्म॒णं ह॑निष्य॒सीत्ये॑नमाह
“ब्राह्मणं हनिष्यसि”—इत्येनमाह।
Mantra 146
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं—नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम्—
Mantra 147
ऋ॒तस्य॒ हस्ता॑भ्याम्
ऋतस्य हस्ताभ्याम्।
Mantra 148
ताभ्या॑मेनं॒ प्राशि॑षं॒ ताभ्या॑मेनमजीगमम्
ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम्।
Mantra 149
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 150
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवं वेद स सर्वाङ्ग एव सर्वपर्वा सर्वतनूः सं भवति।
Mantra 151
४८॥ तत॑श्चैनम॒न्यया॑ प्रति॒ष्ठया॒ प्राशी॒र्यया॑ चै॒तं पूर्व॒ ऋष॑यः॒ प्राश्न॑न्
ततः एनम् अन्यया प्रतिष्ठया प्राशीर्यया चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन्।
Mantra 152
अ॒प्र॒ति॒ष्ठा॒नोऽनायत॒नो म॑रिष्य॒सीत्ये॑नमाह
अप्रतिष्ठानोऽनायतनो मरिष्यसीति एनम् आह।
Mantra 153
तं वा अ॒हं नार्वाञ्चं॒ न परा॑ञ्चं॒ न प्र॒त्यञ्च॑म्
तं वा अहं न आर्वाञ्चं करोमि, न पराञ्चं, न प्रत्यञ्चं (मम विरुद्धम्)।
Mantra 154
स॒त्ये प्र॑ति॒ष्ठाय॑
सत्ये प्रतिष्ठाय।
Mantra 155
तयै॑नं॒ प्राशि॑षं॒ तयै॑नमजीगमम्
तयैनं प्राशिषं तयैनमजीगमम्।
Mantra 156
ए॒ष वा ओ॑द॒नः सर्वा॑ङ्गः॒ सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः
एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः।
Mantra 157
सर्वा॑ङ्ग ए॒व सर्व॑परुः॒ सर्व॑तनूः॒ सं भ॑वति॒ य ए॒वं वेद॑
य एवम् वेद स सर्वाङ्ग एव सर्वपर्वा सर्वतनूः सन् सम्यक् भवति।
Frequently Asked Questions
Not primarily. It is centered on śāpa/abhicāra-śakti—the efficacy of spoken formulae—while also treating hearing (śrotra) and the vital airs (prāṇa, apāna) as operative powers.
It is a direct abhicāra performative: the reciter addresses a target and commands a specific impairment (loss of hearing). The hymn treats such utterance as an action that produces the stated effect.
This is a binding technique. By negating multiple directions, the target is ritually ‘fixed’ so they cannot turn, escape, or effectively respond—an immobilization strategy that can serve coercion or protection.
Ask anything about Sukta 3 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
