Adhyaya 140
Dasyu-maryādā and Buddhi-guided Rāja-nīti (दस्युमर्यादा तथा बुद्धिप्रधान-राजनीति)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Parva (Instruction on Royal Duty)
This chapter opens with Yudhiṣṭhira’s disorientation: he describes the teaching as severe and seemingly incredible, asking whether there exists a boundary-condition (maryādā) regarding the treatment of dās yus (organized lawbreakers) that he should avoid violating. He admits moral fatigue and diminished resolve. Bhīṣma responds that royal instruction is not derived from a single pure source alone; governance requires multi-branch discernment, because Dharma in political life cannot be executed through a single rule. He warns that public understanding of proclaimed Dharma varies, and that some distort learning for livelihood, prestige, or factional superiority—‘stealing the śāstras’ and weaponizing speech. He then turns to applied rāja-nīti: the king must be sharp enough to establish subjects in their duties so society does not become like wolves consuming one another, yet he must avoid extremes of cruelty or leniency. A key normative limit is stated: the fault of killing one who should not be killed is considered equivalent to the fault of not killing one who should be killed; this is presented as the relevant maryādā. The chapter further advises selecting competent, learned ministers and maintaining a disciplined relationship with brāhmaṇas—whose favor is associated with renown and whose anger is portrayed as socially consequential—thus integrating counsel, learning, and enforcement into a single administrative ethic.
Chapter Arc: युधिष्ठिर भीष्म से उलझन भरे स्वर में पूछते हैं—यदि ‘कहीं भी विश्वास उचित नहीं’ तो फिर व्यवहार कैसे चले? अविश्वास की यह नीति बुद्धि को मोह में डाल देती है। → भीष्म राजा ब्रह्मदत्त और पूजनी नामक चिड़िया के संवाद का उदाहरण उठाते हैं। पूजनी अपने बच्चे की दुर्गति देखकर आँसुओं से भर उठती है; कथा बताती है कि शत्रु/हानिकारक प्रवृत्ति वाले लोगों की मीठी बातों और सांत्वना में भी छिपा छल हो सकता है। → नीति-वाक्य तीखे रूप में उभरता है—‘क्षत्रियों (और सर्व-अपकारियों) पर विश्वास न किया जाए; वे अपकृत्य करके भी निरर्थक सांत्वना देते हैं।’ साथ ही यह भी कि जिन्हें बल और शस्त्र नहीं झुका सकते, उन्हें साम (नीति/मनोविज्ञान) से भी वश में किया जा सकता है—जैसे हथिनी हाथी को साध लेती है। → भीष्म अविश्वास को ‘अंध-शंका’ नहीं, ‘सतर्क विवेक’ के रूप में स्थापित करते हैं—राजा को शत्रुता की आग और अपराधजन्य कर्म की प्रकृति समझकर, समय रहते उपाय (दण्ड/नीति/साम) करने चाहिए; वरना वैर की ज्वाला एक पक्ष को दग्ध किए बिना शांत नहीं होती।
Shlokas
Verse 1
अपन का बछ। ] अतडणऑफा<ज एकोनचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: शत्रुसे सदा सावधान रहनेके विषयमें राजा ब्रद्म॒दत्त और पूजनी चिड़ियाका संवाद युधिछिर उवाच उक्तो मन्त्रो महाबाहों विश्वासो नास्ति शत्रुषु । कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत्
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်—“မဟာဗာဟု (လက်တန်ခိုးကြီးသူ) ရေ၊ အကြံဉာဏ်ကို ဆိုပြီးပြီ—ရန်သူတို့အပေါ် ယုံကြည်မှု မထားရ။ သို့သော် နေရာတိုင်းတွင် မယုံကြည်နိုင်လျှင် ဘုရင်သည် မည်သို့ အုပ်ချုပ်၍ နေထိုင်သင့်သနည်း?”
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--महाबाहो! आपने यह सलाह दी है कि शत्रुओंपर विश्वास नहीं करना चाहिये। साथ ही यह कहा है कि कहीं भी विश्वास करना उचित नहीं है, परंतु यदि राजा सर्वत्र अविश्वास ही करे तो किस प्रकार वह राज्यसम्बन्धी व्यवहार चला सकता है? ।। विश्वासाद्धि परं राजन् राज्ञामुत्पद्यते भयम् । कथं हि नाश्वसन् राजा शत्रून् जयति पार्थिव:,राजन! यदि विश्वाससे राजाओंपर महान् भय आता है तो सर्वत्र अविश्वास करनेवाला भूपाल अपने शत्रुओंपर विजय कैसे पा सकता है?
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်– «အို မဟာဗာဟို! ရန်သူတို့ကို မယုံကြည်သင့်ဟု သင်အကြံပေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မည်သည့်နေရာတွင်မဆို ယုံကြည်ခြင်းသည် မသင့်တော်ဟုလည်း ဆိုခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် မင်းသည် အရာရာ၌ မယုံကြည်ဘဲသာ နေပါက နိုင်ငံရေးအုပ်ချုပ်ရေးကိစ္စများကို မည်သို့ ဆောင်ရွက်နိုင်မည်နည်း? ယုံကြည်ခြင်းကြောင့် မင်းတို့အပေါ် ကြီးမားသော အန္တရာယ်နှင့် ကြောက်ရွံ့မှု ပေါ်ပေါက်လာသည်ဆိုလျှင်၊ မည်သည့်အရာကိုမျှ မယုံကြည်သော ဘုရင်သည် ရန်သူတို့ကို မည်သို့ အနိုင်ယူနိုင်မည်နည်း?»
Verse 3
एतन्मे संशयं छिन्धि मतिममे सम्प्रमुह्दति । अविश्वासकथामेतामुपश्रुत्य पितामह,पितामह! आपकी यह अविश्वास-कथा सुनकर तो मेरी बुद्धिपर मोह छा गया। कृपया आप मेरे इस संशयका निवारण कीजिये
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်– «ကျွန်ုပ်၏ သံသယကို ဖြတ်တောက်ပေးပါ။ အကြောင်းမူကား ကျွန်ုပ်၏ အမြင်အာရုံသည် မောဟဖြစ်၍ ရှုပ်ထွေးနေပါသည်။ အို အဘိုးတော် (ပိတామဟ) ရေ၊ မယုံကြည်ခြင်းအကြောင်း ဤကথာကို ကြားနာပြီးနောက် ကျွန်ုပ်၏ စိတ်သည် လမ်းလွဲသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေပါသည်။ ကျွန်ုပ်၏ မသေချာမှုကို ဖြေရှင်းပေးပါ»
Verse 4
भीष्म उवाच शृणुष्व राजन यद् वृत्तं ब्रह्मदत्तनिवेशने । पूजन्या सह संवादं ब्रह्मुदत्तस्य भूपते:
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဗြဟ္မဒတ္တ၏ နန်းတော်အိမ်ရာ၌ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သမျှကို နားထောင်လော့။ အို အုပ်စိုးရှင်၊ ဗြဟ္မဒတ္တက ဂုဏ်သရေရှိ၍ လေးစားထိုက်သော မိန်းမတစ်ဦးနှင့် ပြောဆိုခဲ့သော ဆွေးနွေးပွဲကို ငါ ပြန်လည်ဖော်ပြမည်»
Verse 5
भीष्मजीने कहा--राजन्! राजा ब्रह्मदत्तके घरमें पूजनी चिड़ियाके साथ जो उनका संवाद हुआ था, उसे ही तुम्हारे समाधानके लिये उपस्थित करता हूँ, सुनो ।। काम्पिल्ये ब्रह्म॒दत्तस्य त्वन्तःपुरनिवासिनी । पूजनी नाम शकुनिर्दीर्घकालं सहोषिता,काम्पिल्य नगरमें ब्रह्मदत्त नामके एक राजा राज्य करते थे। उनके अन्तःपुरमें पूजनी नामसे प्रसिद्ध एक चिड़िया निवास करती थी। वह दीर्घकालतक उनके साथ रही थी
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ သင်၏ သံသယကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ကမ္ပိလျမြို့၌ ဘုရင် ဗြဟ္မဒတ္တ၏ အိမ်တော်တွင် ‘ပူဇနီ’ ဟု ခေါ်သော ဂုဏ်ပြုထိုက်သည့် ငှက်တစ်ကောင်နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဆွေးနွေးပွဲကို ငါ ပြန်လည်ပြောပြမည်—နားထောင်လော့။ ကမ္ပိလျမြို့တွင် ဗြဟ္မဒတ္တ အမည်ရှိသော ဘုရင်တစ်ပါး အုပ်စိုးနေ하였다။ သူ၏ အတွင်းနန်း (အန္တಃပုရ) တွင် ‘ပူဇနီ’ ဟု နာမည်ကြီးသော ငှက်တစ်ကောင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး၊ အချိန်ကြာမြင့်စွာ သူတို့နှင့်အတူ အတူတကွ နေထိုင်လာခဲ့သည်»
Verse 6
रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवक: । सर्वज्ञा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्यग्योनिं गतापि सा,वह चिड़िया “जीवजीवक” नामक विशेष पक्षीके समान समस्त प्राणियोंकी बोली समझती थी तथा तिर्यग्योनिमें उत्पन्न होनेपर भी सर्वज्ञ एवं सम्पूर्ण तत्त्वोंकोी जाननेवाली थी
ထိုငှက်မသည် ‘ဇီဝဇီဝက’ ဟု ခေါ်သော ထူးခြားသည့် ငှက်ကဲ့သို့ သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ အသံစကားကို နားလည်တတ်၏။ တိရစ္ဆာန်ဘဝ (တိရျဂ်ယောနိ) သို့ ရောက်နေသော်လည်း အရာရာကို သိမြင်တတ်သော အလုံးစုံသိ (သဗ္ဗည) ဖြစ်၍ သဘောတရားအနှစ်သာရတို့ကိုလည်း ပြည့်စုံစွာ သိကျွမ်းသူ ဖြစ်သည်။
Verse 7
अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेक॑ सुवर्चसम् | समकाल च राज्ञोडपि देव्यां पुत्रो व्यजायत,एक दिन उसने रनिवासमें ही एक बच्चा दिया, जो बड़ा तेजस्वी था; उसी दिन उसके साथ ही राजाकी रानीके गर्भसे भी एक बालक उत्पन्न हुआ
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အဲဒီနေရာမှာ သူမက တောက်ပသော တေဇောဖြင့် ရောင်လင်းနေသော သားတစ်ယောက်ကို မွေးဖွား하였다။ ထိုအချိန်တပြိုင်နက်တည်းပင် မင်းကြီး၏ မိဖုရားမှလည်း သားတစ်ယောက် မွေးဖွားလာ하였다»။
Verse 8
तयोरर्थ कृतज्ञा सा खेचरी पूजनी सदा । समुद्रतीरं सा गत्वा आजहार फलद्धयम्,आकाशमें विचरनेवाली वह कृतज्ञ पूजनी चिड़िया प्रतिदिन समुद्रतटपर जाकर वहाँसे उन दोनों बच्चोंके लिये दो फल ले आया करती थी
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «သူမအပေါ် ပြုခဲ့သော ကောင်းမှုကို ကျေးဇူးတင်လျက်၊ ကောင်းကင်တွင် လှည့်လည်ပျံသန်းသော ထိုငှက်—အမြဲတမ်း ရိုသေထိုက်သူ—နေ့စဉ် ပင်လယ်ကမ်းခြေသို့ သွားပြီး ကလေးနှစ်ယောက်အတွက် သစ်သီးနှစ်လုံးကို ယူဆောင်လာတတ်သည်»။
Verse 9
पुष्ट्यर्थ च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह । फलमेकं सुतायादादू राजपुत्राय चापरम्,वह अपने बच्चेकी पुष्टिके लिये एक फल उसे देती तथा राजाके बेटेकी पुष्टिके लिये दूसरा फल उस राजकुमारको अर्पित कर देती थी
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «မိမိသား၏ အာဟာရပြည့်ဝမှုအတွက်လည်းကောင်း၊ မင်းသား၏ အာဟာရပြည့်ဝမှုအတွက်လည်းကောင်း၊ သစ်သီးတစ်လုံးကို မိမိသားအား ပေး၍ အခြားတစ်လုံးကို မင်းသားထံ ဆက်ကပ်하였다»။
Verse 10
अमृतास्वादसदृशं बलतेजो5भिवर्धनम् | आदायादाय सैवाशु तयो: प्रादात् पुन: पुन:,पूजनीका लाया हुआ वह फल अमृतके समान स्वादिष्ट और बल तथा तेजकी वृद्धि करनेवाला होता था। वह बारंबार उस फलको ला-लाकर शीतघ्रतापूर्वक उन दोनोंको दिया करती थी
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ထိုသစ်သီးသည် အမရိတကဲ့သို့ အရသာချိုမြိန်၍ အင်အားနှင့် တေဇောကို တိုးပွားစေသည်။ သူမသည် အလျင်အမြန် ထပ်ခါထပ်ခါ ယူဆောင်လာပြီး ထိုကလေးနှစ်ယောက်အား ရိုသေစွာ အကြိမ်ကြိမ် ပေးအပ်하였다»။
Verse 11
राजकुमार उस फलको खा-खाकर बड़ा हृष्ट-पुष्ट हो गया। एक दिन धाय उस राजपुत्रको गोदमें लिये घूम रही थी। वह बालक ही तो ठहरा, बाल-स्वभाववश आकर उसने उस चिड़ियाके बच्चेकों देखा और उसके साथ यत्नपूर्वक वह खेलने लगा
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «မင်းသားသည် ထိုသစ်သီးကို မကြာခဏ စားသဖြင့် အားကောင်း၍ ရွှင်လန်းသန်မာလာ하였다။ တစ်နေ့တွင် နို့မိခင်က မင်းသားကို ပေါင်ပေါ်တင်ကာ လှည့်လည်သွားလာနေသည်။ ကလေးပဲဖြစ်သဖြင့် ကလေးသဘာဝအတိုင်း သူသည် ငှက်ကလေးများကို တွေ့မြင်ကာ သေချာစွာ ကြိုးစား၍ သူတို့နှင့် ကစားလေ၏»။
Verse 12
ददर्श त॑ पक्षिसुतं बाल्यादागत्य बालक: । ततो बाल्याच्च यत्नेन तेनाक्रीडत पक्षिणा,राजकुमार उस फलको खा-खाकर बड़ा हृष्ट-पुष्ट हो गया। एक दिन धाय उस राजपुत्रको गोदमें लिये घूम रही थी। वह बालक ही तो ठहरा, बाल-स्वभाववश आकर उसने उस चिड़ियाके बच्चेकों देखा और उसके साथ यत्नपूर्वक वह खेलने लगा
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– ကလေးငယ်သည် ကလေးသဘာဝအလိုက် စူးစမ်းလိုစိတ်ဖြင့် ရှေ့သို့လာကာ ငှက်ကလေးကို မြင်၏။ ထို့နောက် ကလေးဘဝ၏ လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ငှက်ကလေးနှင့် အတတ်နိုင်ဆုံး ကြိုးစားကစားလေ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် သန့်ရှင်းသော ကလေးကစားပွဲတစ်ခုသည် စောင့်ရှောက်မှုနှင့် ထိန်းချုပ်မှုတို့နှင့် ပေါင်းစည်းလာသော် အားနည်းသူတို့အပေါ် တာဝန်ယူမှုကို စမ်းသပ်ရာ ဖြစ်လာကြောင်း ပြသသည်။
Verse 13
शून्ये च तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् | हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्रया हस्तमुपागत:,राजेन्द्र! अपने साथ ही पैदा हुए उस पक्षीको सूने स्थानमें ले जाकर राजकुमारने मार डाला और मारकर वह धायकी गोदमें जा बैठा
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– အို မင်းကြီး၊ မိမိနှင့် တစ်ချိန်တည်း မွေးဖွားလာသော ငှက်ကလေးကို လူမရှိသောနေရာသို့ ခေါ်သွားပြီး မင်းသားက သတ်လိုက်၏။ သတ်ပြီးနောက် သူသည် ပြန်လာကာ နို့မိခင်၏ ပေါင်ပေါ်တွင် ထိုင်လေ၏။
Verse 14
अथ सा पूजनी राजन्नागमत् फलहारिणी । अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले,राजन! तदनन्तर जब पूजनी फल लेकर लौटी तो उसने देखा कि राजकुमारने उसके बच्चेको मार डाला है और वह धरतीपर पड़ा है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– ထို့နောက် အို မင်းကြီး၊ ပူဇနီသည် သစ်သီးများကို ယူဆောင်ကာ ပြန်လာ၏။ ရောက်လာသောအခါ သူမ၏သားသည် မြေပြင်ပေါ်တွင် လဲကျနေပြီး ထိုကလေးက သတ်ထားသည်ကို မြင်၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် အပြစ်မဲ့သူကို ထိခိုက်စေခြင်းဟူသော ဓမ္မချိုးဖောက်မှုကြီးနှင့် အာဏာ သို့မဟုတ် စိတ်လှုပ်ရှားမှုက ဓမ္မကို ကျော်လွန်သွားသောအခါ လိုက်ပါလာသော ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 15
बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्टवा त॑ं रूदती सुतम् । पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यमब्रवीत्,अपने बच्चेकी ऐसी दुर्गति देखकर पूजनीके मुखपर आँसुओंकी धारा बह चली और वह दुःखसे संतप्त हो रोती हुई इस प्रकार कहने लगी--
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– မိမိသား၏ အဆုံးအဖြတ်အဖြစ်ကို မြင်သောအခါ ပူဇနီ၏ မျက်နှာသည် မျက်ရည်များဖြင့် ပြည့်လျှံသွား၏။ ဂုဏ်ပြုထိုက်သူ၊ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသော သူမသည် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ ငိုယိုလျက် ဤစကားများကို ပြောလေ၏—
Verse 16
क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहदम् । कारणात् सान्त्वयन्त्येते कृतार्था: संत्यजन्ति च,'क्षत्रियमें संगति निभानेकी भावना नहीं होती। उसमें न प्रेम होता है, न सौहार्द। ये किसी हेतु या स्वार्थसे ही दूसरोंको सान्त्वना देते हैं। जब इनका काम निकल जाता है, तब ये आश्रित व्यक्तिको त्याग देते हैं
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ခတ္တရိယတွင် မိတ်သဟာယကို တည်မြဲစွာ ထိန်းသိမ်းလိုသော စိတ်မရှိ၊ စစ်မှန်သော ချစ်ခင်မှုလည်း မရှိ၊ စစ်မှန်သော မေတ္တာရင်းနှီးမှုလည်း မရှိ။ အကြောင်းရင်း သို့မဟုတ် အကျိုးအမြတ်တစ်စုံတစ်ရာကြောင့်သာ သူတို့သည် အားပေးနှစ်သိမ့်ကြပြီး၊ မိမိတို့အလုပ်ပြီးမြောက်သွားလျှင် အားကိုးသူကို စွန့်ပစ်ကြသည်»။
Verse 17
क्षत्रियेषु न विश्वास: कार्य: सर्वापकारिषु । अपकृत्यापि सतत सान्त्वयन्ति निरर्थकम्
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– «အမျိုးမျိုးနည်းလမ်းဖြင့် ထိခိုက်အန္တရာယ်ပြုလိုသူ က္ṣatriya များကို ယုံကြည်မထားသင့်။ ထိခိုက်မှုကို ပြုလုပ်ပြီးနောက်တောင် သူတို့သည် အကြိမ်ကြိမ် သက်သာစေသည့်စကားများကို ပြောတတ်ကြသော်လည်း ထိုသက်သာစကားများသည် အဆုံးတွင် အဓိပ္ပါယ်မဲ့၊ အကျိုးမရှိသော စကားသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 18
"क्षत्रिय सबकी बुराई ही करते हैं। इनपर कभी विश्वास नहीं करना चाहिये। ये दूसरोंका अपकार करके भी सदा उसे व्यर्थ सान्त्वना दिया करते हैं ।। अहमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् | कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिन:,“देखो तो सही, यह राजकुमार कैसा कृतध्न, अत्यन्त क्रूर और विश्वासघाती है! अच्छा, आज मैं इससे इस वैरका बदला लेकर ही रहूँगी
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– «က္ṣatriya များသည် အခြားသူတို့ကို အပြစ်တင်ကဲ့ရဲ့ရန် အမြဲအသင့်ရှိကြ၏။ ထို့ကြောင့် သူတို့ကို မည်သည့်အခါမျှ ယုံကြည်မထားသင့်။ သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်စေပြီးနောက်တောင် အဓိပ္ပါယ်မဲ့သော သက်သာစကားများကို အမြဲပေးတတ်ကြ၏။ ယနေ့ ငါသည် ဤရန်ငြိုးအတွက် သင့်တော်သော ပြန်လည်တုံ့ပြန်မှုကို ထိုကျေးဇူးမသိ၊ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်၍ ယုံကြည်မှုကို ပြင်းထန်စွာ ဖောက်ဖျက်သူအပေါ် သက်ရောက်စေမည်။ ‘ကြည့်စမ်း—ဤမင်းသားသည် ကျေးဇူးမသိဘယ်လောက်၊ ရက်စက်ဘယ်လောက်၊ သစ္စာဖောက်ဘယ်လောက်! ကောင်းပြီ; ယနေ့ ငါသည် ဤရန်ငြိုး၏ အပြန်အလှန်ကို ယူပြီး မရပ်မနားလုပ်မည်’»။
Verse 19
सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिन: । शरणागतस्य च वधस्त्रिविधं होव पातकम्,“जो साथ ही पैदा हुआ और साथ ही पाला-पोसा गया हो, साथ ही भोजन करता हो और शरणमें आकर रहता हो, ऐसे व्यक्तिका वध करनेसे उपर्युक्त तीन प्रकारका पातक लगता है”
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– «သင်နှင့်အတူ မွေးဖွား၍ အတူတကွ ကြီးပြင်းလာသူ၊ အစာကိုလည်း အတူမျှဝေစားသောက်သူ၊ ထို့ပြင် ခိုလှုံရန် သင့်ထံ လာရောက်သူကို သတ်ခြင်းသည် သုံးမျိုးသော အပြစ်ကြီးဟု ကြေညာထားသည်။ ဓမ္မအရ ထိုသတ်ခြင်းသည် အတူကြီးပြင်းမှု၏ ချည်နှောင်မှု၊ အတူစားသောက်မှု၏ ချည်နှောင်မှု၊ နှင့် ခိုလှုံလာသူကို ကာကွယ်ရမည့် သန့်ရှင်းသော တာဝန်ကို ချိုးဖောက်ခြင်း ဖြစ်သည်»။
Verse 20
इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नूपसुतस्य सा । भित्त्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत्
ထိုသို့ ပြောပြီးနောက် သူမသည် မင်း၏သား၏ မျက်လုံးနှစ်လုံးကို ခြေထောက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ထိုးခွဲဖျက်ဆီးလိုက်သည်။ ထို့နောက် စိတ်တည်ငြိမ်၍ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်ထားသော ထိုအလေးအမြတ်ရသော မိန်းမသည် လေးစားစွာ နားထောင်ထိုက်သော စကားများကို ပြောကြား하였다—ဤအမှုကို မထိန်းနိုင်သော ဒေါသမဟုတ်ဘဲ ဓမ္မတရားအရ ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော တုံ့ပြန်မှုဟု သတ်မှတ်သကဲ့သို့။
Verse 21
ऐसा कहकर पूजनीने अपने दोनों पंजोंसे राजकुमारकी दोनों आँखें फोड़ डालीं। फोड़कर वह आकाशमें स्थिर हो गयी और इस प्रकार बोली-- ।। इच्छयेह कृतं पापं सद्यस्तं चोपसर्पति । कृत॑ प्रतिकृतं येषां न नश्यति शुभाशुभम्,“इस जगत्में स्वेच्छासे जो पाप किया जाता है, उसका फल तत्काल ही कर्ताको मिल जाता है। जिनके पापका बदला मिल जाता है, उनके पूर्वकृत शुभाशुभ कर्म नष्ट नहीं होते हैं
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– «ဤလောက၌ ကိုယ့်ဆန္ဒဖြင့် ပြုလုပ်သော အပြစ်သည် ချက်ချင်းပင် ပြုသူထံသို့ ပြန်လည်ရောက်လာတတ်၏။ မိမိ၏ အပြစ်အတွက် တုံ့ပြန်ပြစ်ဒဏ်ကို ရရှိသူတို့အတွက်လည်း ယခင်က စုဆောင်းထားသော ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ် ကံများသည် ထိုကြောင့် ပျက်စီးသွားခြင်း မရှိ»။
Verse 22
पापं कर्म कृतं किंचिद् यदि तस्मिन् न दृश्यते । नृपते तस्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि च नप्तृषु,“राजन! यदि यहाँ किये हुए पापकर्मका कोई फल कर्ताको मिलता न दिखायी दे तो यह समझना चाहिये कि उसके पुत्रों, पोतों और नातियोंको उसका फल भोगना पड़ेगा”
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဤလောက၌ ပြုလုပ်ခဲ့သော အပြစ်ကံတစ်စုံတစ်ရာအတွက် ပြုသူအပေါ် ချက်ချင်းအကျိုးဆက် မမြင်ရလျှင်၊ ထိုအကျိုးသည် သူ၏ သား၊ မြေး၊ မြေးတော်မြေးတို့အထိ ဆက်ခံ၍ ခံစားရမည်ဟု သိမှတ်ရမည်»။
Verse 23
ब्रह्मदत्त: सुतं दृष्टवा पूजन्याहृतलोचनम् । कृते प्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत्,राजा ब्रह्मदत्तने देखा कि पूजनीने मेरे पुत्रकी आँखें ले लीं, तब उन्होंने यह समझ लिया कि राजकुमारको उसके कुकर्मका ही बदला मिला है। यह सोचकर राजाने रोष त्याग दिया और पूजनीसे इस प्रकार कहा
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ဘြဟ္မဒတ္တမင်းကြီးသည် ပူဇနီက မိမိသားတော်၏ မျက်စိများကို ယူသွားသည်ကို မြင်လျှင်၊ ထိုအရာကို မင်းသား၏ ကိုယ်ပိုင်အပြစ်အတွက် သင့်တော်သော ပြန်လည်တုံ့ပြန်မှုဟု နားလည်하였다။ ထိုသို့ စဉ်းစားပြီး မင်းကြီးသည် ဒေါသကို ချန်ထားကာ ပူဇနီအား ဤသို့ မိန့်တော်မူ하였다။
Verse 24
ब्रह्मदत्त उवाच अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया । उभयं तत् समीभूतं वस पूजनि मा गम:,ब्रह्मदत्त बोले--पूजनी! हमने तेरा अपराध किया था और तूने उसका बदला चुका लिया। अब हम दोनोंका कार्य बराबर हो गया। इसलिये अब यहीं रह। किसी दूसरी जगह न जा
ဘြဟ္မဒတ္တမင်းကြီး မိန့်တော်မူသည်– «ပူဇနီ၊ အမှန်ပင် ငါတို့က မင်းအပေါ် အမှားပြုခဲ့သည်၊ မင်းကလည်း ထိုအတွက် ပြန်လည်ပေးဆပ်ပြီးပြီ။ ယခု အလုပ်နှစ်ဖက်သည် တန်းတူညီမျှ ဖြစ်သွားပြီ။ ထို့ကြောင့် အို အလေးအမြတ်ခံရသူ၊ ဒီမှာပဲ နေပါ၊ အခြားနေရာ မသွားပါနှင့်»။
Verse 25
पूजन्युवाच सकृत् कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः । न तद् बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम्,पूजनी बोली--राजन्! एक बार किसीका अपराध करके फिर वहीं आश्रय लेकर रहे तो विद्वान् पुरुष उसके इस कार्यकी प्रशंसा नहीं करते हैं। वहाँसे भाग जानेमें ही उसका कल्याण है
ပူဇနီက ပြောသည်– «မင်းကြီး၊ တစ်ကြိမ်တည်း အပြစ်ပြုထားသူက ထိုနေရာတည်းမှာပဲ ဆက်လက်ခိုလှုံနေလျှင်၊ ပညာရှိတို့သည် ထိုအပြုအမူကို မချီးမွမ်းကြ။ ထိုနေရာမှ ဆုတ်ခွာထွက်ခွာသွားခြင်းသာ ကောင်းကျိုးဖြစ်သည်»။
Verse 26
सान्त्वे प्रयुक्ते सततं कृतवैरे न विश्वसेत् । क्षिप्रं स बध्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति,जब किसीसे वैर बँध जाय तो उसकी चिकनी-चुपड़ी बातोंमें आकर कभी विश्वास नहीं करना चाहिये; क्योंकि ऐसा करनेसे वैरकी आग तो बुझती नहीं, वह विश्वास करनेवाला मूर्ख शीघ्र ही मारा जाता है
ဘြဟ္မဒတ္တမင်းကြီး မိန့်တော်မူသည်– «နှစ်သိမ့်စကားကို အမြဲတမ်း ပြောနေသော်လည်း၊ ရန်ငြိုးတည်ပြီးသားသူကို မယုံကြည်သင့်။ ယုံကြည်လွယ်သော မိုက်သူသည် မကြာခင် ဖမ်းဆီးခံရတတ်၏။ အကြောင်းမူ ရန်ငြိုးသည် ချိုသာသောစကားဖြင့် မငြိမ်းသတ်နိုင်»။
Verse 27
अन्योन्यकृतवैराणां पुत्रपौत्रं नियच्छति । पुत्रपौत्रविनाशे च परलोक॑ नियच्छति,जो लोग आपसमें वैर बाँध लेते हैं, उनका वह वैरभाव पुत्रों और पौत्रोंतकको पीड़ा देता है। पुत्रों-पौत्रोंका विनाश हो जानेपर परलोकमें भी वह साथ नहीं छोड़ता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «လူအချင်းချင်း ဖန်တီးထားသော ရန်ငြိုးသည် သူတို့အပေါ်မှာပဲ မဆုံးသတ်ဘဲ သားသမီး၊ မြေးမြစ်တို့ထံသို့ ဆင်းသက်ကာ ဒုက္ခပေးတတ်သည်။ သားမြေးတို့ ပျက်စီးသွားပြီးနောက်တောင် ထိုရန်ငြိုးသည် လိုက်လံမကွာဘဲ—နောက်လောက၌ပင် ကံကြမ္မာကို ချည်နှောင်ထားတတ်သည်»။
Verse 28
सर्वेषां कृतवैराणामविश्वास: सुखोदय: । एकान्ततो न विश्वास: कार्यो विश्वासघातकै:ः,जो लोग आपसमें वैर रखनेवाले हैं, उन सबके लिये सुखकी प्राप्तिका उपाय यही है कि परस्पर विश्वास न करे। विश्वासघाती मनुष्योंका सर्वथा विश्वास तो करना ही नहीं चाहिये
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «ရန်ငြိုးထဲ ဝင်ရောက်ပြီးသူတို့အတွက် ကောင်းကျိုးကို ထိန်းသိမ်းရန် သေချာသောနည်းလမ်းမှာ အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှုကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ယုံကြည်မှုကို ဖောက်ဖျက်သူတို့အား အပြည့်အဝ မယုံကြည်သင့်؛ မမှန်ကန်သော ယုံကြည်အားထားမှုသည် ပျော်ရွှင်မှုမဟုတ်ဘဲ အန္တရာယ်သို့ ဝင်ပေါက် ဖြစ်လာတတ်သည်»။
Verse 29
नविश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् विश्वासाद् भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति । काम॑ विश्वासयेदन्यान् परेषां च न विश्वसेत्,जो विश्वासपात्र न हो, उसपर विश्वास न करे। जो विश्वासका पात्र हो, उसपर भी अधिक विश्वास न करे; क्योंकि विश्वाससे उत्पन्न होनेवाला भय विश्वास करनेवालेका मूलोच्छेद कर डालता है। अपने प्रति दूसरोंका विश्वास भले ही उत्पन्न कर ले; किंतु स्वयं दूसरोंका विश्वास न करे
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «မယုံကြည်ထိုက်သူကို မယုံကြည်နှင့်။ ယုံကြည်ထိုက်သူကိုပင် အလွန်အကျွံ မယုံကြည်နှင့်။ အကြောင်းမမှန်သော ယုံကြည်မှုမှ ပေါ်လာသော ကြောက်ရွံ့မှုသည် လူတစ်ယောက်ကို အမြစ်ကနေတိုင် ဖြတ်ချနိုင်သည်။ မိမိအပေါ် အခြားသူတို့၏ ယုံကြည်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေလိုလျှင် ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော်လည်း မိမိ၏ ဆင်ခြင်တုံ့ပြန်မှုကို စွန့်လွှတ်ကာ အခြားသူတို့ကို မျက်ကန်းယုံကြည် မလုပ်သင့်»။
Verse 30
माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ भार्या जरा बीजमात्र तु पुत्र: । भ्राता शत्रु: क्लिन्नपाणिवयस्य आत्मा होक: सुखदुःखस्य भोक्ता,माता और पिता स्वाभाविक स्नेह होनेके कारण बान्धवगणोंमें सबसे श्रेष्ठ हैं, पत्नी वीर्यकी नाशक (होनेसे) वृद्धावस्थाका मूर्तिमान् रूप है, पुत्र अपना ही अंश है, भाई (धनमें हिस्सा बँटानेके कारण) शत्रु समझा जाता है और मित्र तभीतक मित्र है, जबतक उसका हाथ गीला रहता है अर्थात् जबतक उसका स्वार्थ सिद्ध होता रहता है; केवल आत्मा ही सुख और दुःखका भोग करनेवाला कहा गया है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «ဆွေမျိုးများအနက် မိခင်နှင့် ဖခင်သည် သဘာဝမေတ္တာကြောင့် အမြင့်မြတ်ဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ ဇနီးသည် ယောက်ျား၏ အားမာန်ကို စားသုံးသဖြင့် အိုမင်းခြင်း၏ ရုပ်သဏ္ဍာန်တည်းဟူသော အိုမင်းမှုကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သားသည် မိမိ၏ မျိုးစေ့သာ—မိမိ၏ အစိတ်အပိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ညီအစ်ကိုသည် ဥစ္စာခွဲဝေရာတွင် ရန်သူဖြစ်လာတတ်ပြီး မိတ်ဆွေသည် လက် ‘စို’ နေသရွေ့သာ မိတ်ဆွေ—အကျိုးစီးပွား ပြည့်စုံနေသရွေ့သာ ဖြစ်သည်။ အမှန်တကယ်တော့ သုခနှင့် ဒုက္ခကို ခံစားသူဟူသည်မှာ အတ္တမိမိတည်းသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 31
अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते । स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम्,जब आपस में वैर हो जाय, तब संधि करना ठीक नहीं होता। मैं अबतक जिस उद्देश्यसे यहाँ रही हूँ, वह तो समाप्त हो गया
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «အချင်းချင်း ရန်သူဖြစ်အောင် လုပ်ထားသူတို့အကြား စည်းလုံးညီညွတ်ရေး (သဘောတူညီမှု) သည် အမှန်တကယ် မဖြစ်နိုင်။ ထို့ပြင် ငါ ဤနေရာ၌ နေခဲ့သည့် ရည်ရွယ်ချက်သည်လည်း ယခု ကုန်ဆုံးသွားပြီ»။
Verse 32
पूजितस्यार्थमानाभ्यां जन्तो: पूर्वापकारिण: । मनो भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयतेडबलान्,जो पहलेका अपकार करनेवाला प्राणी है, वह दान और मानसे पूजित हो तो भी उसका मन विश्वस्त नहीं होता। अपना किया हुआ अनुचित कर्म ही दुर्बल प्राणियोंको डराता रहता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– ယခင်က အခြားသူတို့ကို ထိခိုက်စေခဲ့သော သတ္တဝါတစ်ကောင်ကို လှူဒါန်းမှုနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာဖြင့် ချီးမြှောက်ကာ ပူဇော်သော်လည်း သူ၏စိတ်သည် ယုံကြည်သက်သာမလာ။ မိမိပြုခဲ့သော မတရားသောကံအမှုတရားကပင် အားနည်းသူတို့ကို ကြောက်လန့်စေသကဲ့သို့၊ သူ့ကိုလည်း သံသယနှင့် အကျိုးဆက်ကို ကြောက်ရွံ့စေကာ လိုက်လံခြောက်လှန့်နေသည်။
Verse 33
पूर्व सम्मानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना । जह्यात् तत् सत्त्ववान् स्थान शत्रो: सम्मानितो5पि सन् ।। जहाँ पहले सम्मान मिला हो, वहीं पीछे अपमान होने लगे तो प्रत्येक शक्तिशाली पुरुषको पुनः सम्मान मिलनेपर भी उस स्थानका परित्याग कर देना चाहिये
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– ယခင်က ဂုဏ်ပြုခံရပြီး နောက်ပိုင်းတွင် အထင်သေးခံရလာသော နေရာ၌ မိမိသိက္ခာကို ထိန်းသိမ်းနိုင်သော အင်အားရှိသူသည် ထိုနေရာကို စွန့်ခွာသင့်သည်—အဲဒီနေရာက ရန်သူက ပြန်လည်ဂုဏ်ပြုလာသော်လည်းပင်။
Verse 34
उषितास्मि तवागारे दीर्घकालं समर्चिता । तदिदं वैरमुत्पन्न॑ सुखमाशु व्रजाम्यहम्,राजन! मैं आपके घरमें बहुत दिनोंतक बड़े आदरके साथ रही हूँ; परंतु अब यह वैर उत्पन्न हो गया; इसलिये मैं बहुत जल्दी यहाँसे सुखपूर्वक चली जाऊँगी
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– “အရှင်မင်းကြီး၊ ကျွန်ုပ်သည် သင်၏အိမ်တော်၌ အချိန်ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ခဲ့ပြီး ဂုဏ်ပြုစောင့်ရှောက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ သို့သော် ယခု ရန်ငြိုးက ပေါက်ဖွားလာပြီ။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီး၊ ကျွန်ုပ်သည် ဤနေရာမှ ချက်ချင်းပင် အေးချမ်းစွာ ထွက်ခွာသွားမည်။”
Verse 35
ब्रह्मदत्त तवाच यः कृते प्रतिकुर्याद् वै न स तत्रापराध्नुयात् अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मा गम:,ब्रह्मदत्तने कहा--पूजनी! जो एक व्यक्तिके अपराध करनेपर बदलेमें स्वयं भी कुछ करे, वह कोई अपराध नहीं करता--अपराधी नहीं माना जाता। इससे तो पहलेका अपराधी ऋणमुक्त हो जाता है; इसलिये तू यहीं रह। कहीं मत जा
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– “အို အလေးအနက်ထားပူဇော်ထိုက်သူ၊ ယခင်က ကျူးလွန်ထားသော ပြစ်မှုတစ်ရပ်ကို တုံ့ပြန်၍ ပြန်လည်တုန့်ပြန်ခြင်းသည် ပြစ်မှုအသစ်တစ်ရပ် မဟုတ်။ ထိုသို့ ပြန်လည်ပေးဆပ်ခြင်းကြောင့် ယခင်ပြစ်သူသည် အကြွေးကင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ပင် နေပါ—အခြားသို့ မသွားပါနှင့်။”
Verse 36
पूजन्युवाच न कृतस्य तु कर्तुश्न सख्यं संधीयते पुनः । ह्ृदयं तत्र जानाति कर्तुश्विव कृतस्य च,पूजनी बोली--राजन्! जिसका अपकार किया जाता है और जो अपकार करता है, उन दोनोंमें फिर मेल नहीं हो सकता। जो अपराध करता है और जिसपर किया जाता है, उन दोनोंके ही हृदयोंमें वह बात खटकती रहती है
ပူဇနီက ပြောသည်– “မင်းကြီး၊ အပြစ်ခံရသူနှင့် အပြစ်ကျူးလွန်သူတို့အကြား မိတ်သဟာယကို ထပ်မံတည်ဆောက်၍ မရနိုင်ပါ။ ထိုကိစ္စ၌ ပြုသူ၏နှလုံးသားနှင့် ခံရသူ၏နှလုံးသား နှစ်ဖက်စလုံးက ထိုအမှုကို မမေ့နိုင်ဘဲ မှတ်မိနေကြသည်။ အမှု၏ နာကျင်မှုသည် သူတို့အတွင်း၌ ကျန်ရစ်နေသည်။”
Verse 37
ब्रह्मदत्त तवाच कृतस्य चैव कर्तुश्न सख्यं संधीयते पुनः । वैरस्योपशमो दृष्ट: पापं नोपाश्लुते पुन:,ब्रह्मदत्तने कहा--पूजनी! बदला ले लेनेपर तो वैर शान्त हो जाता है और अपकार करनेवालेको उस पापका फल भी नहीं भोगना पड़ता; अतः: अपराध करने और सहनेवालेका मेल पुनः हो सकता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «အပြစ်ကျူးလွန်သူနှင့် အပြစ်ခံရသူတို့အကြား မိတ်သဟာယကို ထပ်မံတည်ဆောက်နိုင်သည်။ အပြန်အလှန်တုံ့ပြန်၍ လက်စားချေပြီးသော် ရန်ငြိုးသည် လျော့ပါးသွားကြောင်း မြင်ရသည်။ ထို့ပြင် အပြစ်ကျူးလွန်သူသည် ထိုအပြစ်၏အလေးချိန်ကို ထပ်မံမထမ်းရတော့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အပြစ်ကျူးလွန်သူနှင့် အပြစ်ခံရသူတို့၏ ပြန်လည်သင့်မြတ်ခြင်းသည် ထပ်မံဖြစ်နိုင်သည်»။
Verse 38
पूजन्युवाच नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितो5स्मीति नाश्वसेत् । विश्वासाद् वध्यते लोके तस्माच्छेयो5प्यदर्शनम्,पूजनी बोली--राजन्! इस प्रकार कभी वैर शान्त नहीं होता है। “शत्रुने मुझे सान्त्वना दी है,' ऐसा समझकर उसपर कभी विश्वास नहीं करना चाहिये। ऐसी अवस्थामें विश्वास करनेसे जगतमें अपने प्राणोंसे भी (कभी-न-कभी) हाथ धोना पड़ता है, इसलिये वहाँ मुँह न दिखाना ही अच्छा है
ပူဇနီက ပြောသည်– «မဟာရာဇာ၊ ဒီလိုနည်းနဲ့ ရန်ငြိုးကို အမှန်တကယ် မကျော်လွှားနိုင်ပါ။ ‘ရန်သူက ငါ့ကို သက်သာအောင် ပြောပြီ’ ဟုထင်ပြီး စိတ်လျော့ကာ ယုံကြည်မထားသင့်။ ဤလောက၌ ယုံကြည်မှုမှားယွင်းခြင်းကြောင့် လူတို့ အသတ်ခံရတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မျက်နှာမပြ—မတွေ့မမြင်အောင် နေခြင်းက ပိုလုံခြုံသည်»။
Verse 39
तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रै: सुनिशितैरपि । साम्ना ते5पि निगृहान्ते गजा इव करेणुभि:,जो लोग बलपूर्वक तीखे शस्त्रोंसे भी वशमें नहीं किये जा सकते, उन्हें भी मीठी वाणीद्वारा बंदी बना लिया जाता है। जैसे हथिनियोंकी सहायतासे हाथी कैद कर लिये जाते हैं
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «အင်အားသက်သက်ဖြင့်—ထက်မြက်သော လက်နက်များဖြင့်တောင်—မနှိမ်နင်းနိုင်သူတို့ကိုပင် သဘောတူညီမှုနှင့် နူးညံ့သောစကားဖြင့် ထိန်းချုပ်နိုင်သည်။ မဟာဆင်ကြီးများကို ဆင်မများ၏ အကူအညီဖြင့် ဖမ်းဆီးသကဲ့သို့ပင်»။
Verse 40
ब्रह्मदत्त उवाच संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि । अन्योन्यस्य च विश्वास: श्वपचेन शुनो यथा
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းကြောင့် ချစ်ခင်မှုသည် ပေါ်ပေါက်လာသည်—တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အသက်ဆုံးစေနိုင်သူများအကြားတောင်။ ထို့ပြင် အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှုလည်း မွေးဖွားလာသည်၊ ခွေးစားသူ (śvapaca) နှင့် ခွေးအကြားကဲ့သို့ပင်»။
Verse 41
ब्रह्मदत्तने कहा--पूजनी! प्राणोंका नाश करनेवाले भी यदि एक साथ रहने लगें तो उनमें परस्पर स्नेह उत्पन्न हो जाता है और वे एक-दूसरेका विश्वास भी करने लगते हैं; जैसे श्वपच (चाण्डाल) के साथ रहनेसे कुत्तेका उसके प्रति स्नेह और विश्वास हो जाता है ।। अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् । नैव तिष्ठति तद् वैरं पुष्करस्थमिवोदकम्,आपसमें जिनका वैर हो गया है, उनका वह वैर भी एक साथ रहनेसे मृदु हो जाता है, अत: कमल के पत्तेपर जैसे जल नहीं ठहरता है, उसी प्रकार वह वैर भी टिक नहीं पाता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «အလေးအမြတ်ထားရသော ပူဇနီရေ၊ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အသက်ပျက်စေနိုင်သူများပင် အတူနေထိုင်လာလျှင် အပြန်အလှန် ချစ်ခင်မှု ပေါ်ပေါက်လာပြီး ယုံကြည်မှုလည်း ဖြစ်လာတတ်သည်။ ခွေးတစ်ကောင်သည် śvapaca (ချန်ဍာလ) နှင့် အတူနေထိုင်ရာမှ သူ့အပေါ် ချစ်ခင်ယုံကြည်လာသကဲ့သို့ပင်။ ထိုနည်းတူ အပြန်အလှန် ရန်ပြုထားသူတို့၏ ရန်ငြိုးလည်း အတူနေထိုင်ခြင်းကြောင့် နူးညံ့သွားသည်။ ထိုရန်ငြိုးသည် ကြာရွက်ပေါ်၌ ရေမတည်သကဲ့သို့ မတည်မြဲနိုင်»။
Verse 42
पूजन्युवाच वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिता: । स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्ज॑ं ससापत्नापराधजम्,पूजनी बोली--राजन्! वैर पाँच कारणोंसे हुआ करता है; इस बातको दिद्दान् पुरुष अच्छी तरह जानते हैं। १. स्त्रीके लिये, २. घर और जमीनके लिये, ३. कठोर वाणीके कारण, ४. जातिगत द्वेषके कारण और ५. किसी समय किये हुए अपराधके कारण
ပူဇနီက မိန့်ကြားသည်—«အရှင်ဘုရင်၊ ရန်ငြိုးသည် အကြောင်းရင်းငါးပါးမှ ပေါက်ဖွားလာသည်ဟု ပညာရှိတို့က ထင်ရှားစွာ သိကြသည်။ (၁) မိန်းမကြောင့် (မိန်းမအပေါ် ပြိုင်ဆိုင်မှု), (၂) အိမ်၊ မြေယာ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းဥစ္စာကြောင့်, (၃) ထိခိုက်နာကျင်စေသော စကားကြမ်းကြောင့်, (၄) ပေါင်းဖက်မယား (co-wife) နှင့် ဆက်နွယ်သော ပြစ်မှုကြောင့် (မယားများသော အိမ်ထောင်တွင်း ပြိုင်ဆိုင်မှု), နှင့် (၅) အတိတ်က ပြစ်မှားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်»။
Verse 43
तत्र दाता न हन्तव्य: क्षत्रियेण विशेषतः । प्रकाशं वाप्रकाशं वा बुद्ध्वा दोषबलाबलम्,इन कारणोंसे भी ऐसे व्यक्तिका वध नहीं करना चाहिये जो दाता हो अर्थात् परोपकारी हो, विशेषत: क्षत्रियनरेशको छिपकर या प्रकटरूपमें ऐसे व्यक्तिपर हाथ नहीं उठाना चाहिये। पहले यह विचार कर लेना चाहिये कि उसका दोष हल्का है या भारी। उसके बाद कोई कदम उठाना चाहिये
ထို့ကြောင့် ပေးကမ်းကူညီသော အကျိုးပြုသူကို မသတ်သင့်ပေ၊ အထူးသဖြင့် က္ଷတရိယ မင်းအတွက် ဤကန့်သတ်ချက်သည် ပိုမိုတင်းကျပ်သည်။ ပွင့်လင်းစွာဖြစ်စေ လျှို့ဝှက်စွာဖြစ်စေ ထိုသူအပေါ် လက်မတင်မီ အပြစ်၏သဘောနှင့် အလေးအနက်ကို ချိန်ဆ၍ အပြစ်သည် ပေါ့ပါးသလား ပြင်းထန်သလားကို အရင်ဆုံး ဆုံးဖြတ်ပြီးမှသာ အရေးယူသင့်သည်။
Verse 44
कृतवैरे न विश्वास: कार्यस्त्विह सुहृद्यपि । छन्न॑ संतिष्ठते वैरं गूढो5ग्निरिव दारुषु,जिसने वैर बाँध लिया हो, ऐसे सुहृदपर भी इस जगतमें विश्वास नहीं करना चाहिये; क्योंकि जैसे लकड़ीके भीतर आग छिपी रहती है, उसी प्रकार उसके हृदयमें वैरभाव छिपा रहता है
ရန်ငြိုးကို ချည်နှောင်ထားပြီးသူကို မိတ်ဆွေဖြစ်စေကာမူ ဤလောက၌ ယုံကြည်မထားသင့်။ သစ်သားအတွင်း မီးက လျှို့ဝှက်နေလ듯၊ သူ၏နှလုံးသားအတွင်းလည်း ရန်ငြိုးသည် ဖုံးကွယ်၍ တည်နေသည်။
Verse 45
न वित्तेन न पारुष्यैर्न सान्त्वेन न च श्रुतै: । कोपाग्नि: शाम्यते राज॑स्तोयाग्निरिव सागरे,राजन्! जिस प्रकार बडवानल समुद्रमें किसी तरह शान्त नहीं होता, उसी प्रकार क्रोधाग्नि भी न धनसे, न कठोरता दिखानेसे, न मीठे वचनों द्वारा समझाने-बुझानेसे और न शास्त्रज्ञानसे ही शान्त होती है
အရှင်ဘုရင်၊ ဒေါသမီးသည် ဥစ္စာပစ္စည်းဖြင့်လည်း မငြိမ်း၊ ကြမ်းတမ်းသော အရေးယူမှုဖြင့်လည်း မငြိမ်း၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ပြေပြစ်စကားဖြင့်လည်း မငြိမ်း၊ သာသနာကျမ်းပညာဖြင့်တောင် မငြိမ်းနိုင်။ ပင်လယ်အတွင်း မီးတောက်နေသော ဘဒဝါနလကို ပင်လယ်ရေက မသတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဒေါသလည်း သာမန်နည်းလမ်းများကို မခံနိုင်ဘဲ တည်တံ့နေတတ်သည်။
Verse 46
न हि वैराग्निरुद्धूत: कर्म चाप्यपराधजम् | शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना होकतरक्षयात्
အရှင်ဘုရင်၊ ရန်ငြိုးမီးကို တစ်ခါ လောင်ကျွမ်းအောင် လှုံ့ဆော်ပြီးလျှင်၊ ပြစ်မှားမှုကြောင့် ပေါက်ဖွားလာသော အကျိုးဆက်များနှင့်အတူ၊ အကြောင်းရင်း၏ လောင်စာကို မီးလောင်ကုန်အောင် မဖြတ်သန်းမချင်း မငြိမ်းနိုင်။ ၎င်းတို့သည် မူလအကြောင်းရင်း ပျက်စီးကုန်ခမ်းသွားမှသာ တိတ်ဆိတ်သက်သာလာသည်။
Verse 47
नरेश्वर! प्रजजलित हुई वैरकी आग एक पक्षको दग्ध किये बिना नहीं बुझती है और अपराधजनित कर्म भी एक पक्षका संहार किये बिना शान्त नहीं होता है ।। सत्कृतस्यार्थमानाभ्यां तत्र पूर्वापकारिण: । नादेयोअमित्रविश्वास: कर्म त्रासयतेडबलान्,जिसने पहले अपकार किया है, उसका यदि अपकृत व्यक्तिके द्वारा धन और मानसे सत्कार किया जाय तो भी उसे उस शत्रुका विश्वास नहीं करना चाहिये; क्योंकि अपना किया हुआ पापकर्म ही दुर्बलोंको डराता रहता है
အရှင်မင်းကြီး၊ ရန်ငြိုး၏မီးကို တစ်ခါတင်လောင်ကျွမ်းစေပြီးလျှင် ဘက်တစ်ဘက်ကို မလောင်မကျွမ်းဘဲ မငြိမ်းနိုင်သကဲ့သို့၊ အပြစ်မှ ပေါက်ဖွားသော ကမ္မလည်း ဘက်တစ်ဘက်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းမရှိဘဲ မငြိမ်းမချမ်းနိုင်။ ယခင်က အန္တရာယ်ပြုခဲ့သူကို နာကျင်ခံရသူက ငွေကြေးနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာဖြင့် ထိုက်တန်စွာ ချီးမြှောက်သော်လည်း ထိုရန်သူကို မယုံကြည်သင့်—မိမိပြုခဲ့သော အပြစ်ကမ္မပင် အားနည်းသူကို အမြဲတမ်း ကြောက်ရွံ့စေတတ်သည်။
Verse 48
नैवापकारे कम्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् | उषितास्मि गृहे5हं ते नेदानीं विश्वसाम्पहम्,अबतक तो न मैंने कोई आपका अपकार किया था और न आपने ही मेरी कोई हानि की थी; इसलिये मैं आपके महलमें रहती थी, किंतु अब मैं आपका विश्वास नहीं कर सकती
အမှန်တကယ်ပင်၊ ငါသည် သင့်အပေါ် မည်သို့မျှ အန္တရာယ်မပြုခဲ့သကဲ့သို့၊ သင်လည်း ငါ့ကို ထိုသို့ မထိခိုက်စေခဲ့။ ထို့ကြောင့် ငါသည် သင်၏အိမ်တော်၌ နေထိုင်ခဲ့သော်လည်း ယခုမှစ၍ သင့်ကို မယုံကြည်နိုင်တော့။
Verse 49
ब्रह्मदत्त तवाच कालेन क्रियते कार्य तथैव विविधा: क्रिया: । कालेनैते प्रवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति
ဘရဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– “အချိန်ကာလကြောင့် လုပ်ရမည့်အရာသည် ပြီးမြောက်လာပြီး၊ အမျိုးမျိုးသော လုပ်ရပ်များလည်း ထိုအချိန်ကာလကြောင့်ပင် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ဤအရာတို့ကို လှုပ်ရှားစေသူမှာ အချိန်ကာလပင်ဖြစ်သဖြင့်၊ ဤလောက၌ မည်သူက မည်သူ့ကို အပြစ်ပြုသည်ဟု အမှန်တကယ် ဆိုနိုင်မည်နည်း?”
Verse 50
ब्रह्मदत्तने कहा--पूजनी! काल ही समस्त कार्य करता है तथा कालके ही प्रभावसे भाँति-भाँतिकी क्रियाएँ आरम्भ होती हैं। इसमें कौन किसका अपराध करता है? ।। तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव ह | कार्यते चैव कालेन ततन्निमित्तं न जीवति,जन्म और मृत्यु--ये दोनों क्रियाएँ समानरूपसे चलती रहती हैं। और काल ही इन्हें कराता है। इसीलिये प्राणी जीवित नहीं रह पाता
ဘရဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– “အရိုအသေခံရသူမိန်းမကြီး၊ အချိန်ကာလပင် အလုပ်အားလုံးကို ဆောင်ရွက်ပြီး၊ အချိန်ကာလ၏ အာနိသင်ကြောင့် အမျိုးမျိုးသော လှုပ်ရှားမှုများ စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မည်သူက မည်သူ့ကို အပြစ်ပြုသည်ဟု ဆိုနိုင်မည်နည်း။ မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း—ဤနှစ်ပါးသည် တပြိုင်နက်တည်း တူညီစွာ လည်ပတ်နေကြပြီး၊ အချိန်ကာလပင် ထိုအရာတို့ကို ဖြစ်စေသည်။ ထို့ကြောင့် သတ္တဝါသည် အချိန်၏ အမိန့်ကို မလွန်ဆန်နိုင်သဖြင့် အစဉ်မပြတ် အသက်ရှင်မနေနိုင်။”
Verse 51
वध्यन्ते युगपत् केचिदेकैकस्य न चापरे । कालो दहति भूतानि सम्प्राप्पाग्निरिवेन्धनम्
အချို့သည် တပြိုင်နက်တည်း ကျဆုံးကြပြီး၊ အချို့သည် တစ်ယောက်ချင်းစီ မပျက်စီးကြ။ အချိန်ကာလသည် သတ္တဝါတို့ကို မီးက လောင်စာကို ရောက်သွားလျှင် မလွဲမသွေ လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ မရွေးမချယ် စားသုံးသွားသည်။
Verse 52
कुछ लोग एक साथ ही मारे जाते हैं; कुछ एक-एक करके मरते हैं और बहुत-से लोग दीर्घकालतक मरते ही नहीं हैं। जैसे आग ईंधनको पाकर उसे जला देती है, उसी प्रकार काल ही समस्त प्राणियोंको दग्ध कर देता है ।। नाहं प्रमाणं नैव त्वमन्योन्यं कारणं शुभे | कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दु:ःखं च देहिनाम्,शुभे! एक दूसरेके प्रति किये गये अपराधमें न तो तुम यथार्थ कारण हो और न मैं ही वास्तविक हेतु हूँ। काल ही सदा समस्त देहधारियोंके सुख-दुःखको ग्रहण या उत्पन्न करता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «အချို့သည် တပြိုင်နက်တည်း သတ်ဖြတ်ခံရကြ၏၊ အချို့သည် တစ်ယောက်ချင်းစီ သေကြ၏၊ အများအပြားသည် အချိန်ကြာမြင့်စွာ မသေသေးကြ၏။ မီးသည် လောင်စာကို တွေ့လျှင် လောင်ကျွမ်းစေသကဲ့သို့ ကာလ (အချိန်) သည် သက်ရှိအပေါင်းကို ကိုယ်တိုင်ပင် လောင်ကျွမ်းစေ၏။ ငါတို့အကြား ဖြစ်ပွားသော အပြစ်အမှားများတွင် သင်သည် အမှန်တကယ်သော အကြောင်းရင်း မဟုတ်သကဲ့သို့ ငါလည်း မဟုတ်။ ကာလတည်းဟူသောအရာကသာ ကိုယ်ရှိသတ္တဝါတို့၏ သုခနှင့် ဒုက္ခကို အစဉ်အမြဲ ခွဲဝေ၍ ဖြစ်ပေါ်စေ၏»။
Verse 53
एवं वसेह ससस््नेहा यथाकाममहिंसिता । यत् कृतं तत् तु मे क्षान्तं त्वं च वै क्षम पूजनि,पूजनी! मैं तेरी किसी प्रकार हिंसा नहीं करूँगा। तू यहाँ अपनी इच्छा के अनुसार स्नहेपूर्वक निवास कर। तूने जो कुछ किया है, उसे मैंने क्षमा कर दिया और मैंने जो कुछ किया हो, उसे तू भी क्षमा कर दे
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «ဒီနေရာမှာ ဒီလိုပဲ နေထိုင်ပါ—ချစ်ခင်စွာ၊ သင်လိုသလို—အန္တရာယ်မရှိဘဲ။ သင်ပြုခဲ့သမျှကို ငါ ခွင့်လွှတ်ပြီးပြီ။ ငါပြုခဲ့သမျှရှိလျှင်လည်း သင်ကပါ ခွင့်လွှတ်ပါလေ၊ ဂုဏ်ထိုက်သူရေ»။
Verse 54
पूजन्युवाच यदि काल: प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद् भवेत् । कस्मात् त्वपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवै्हतै:,पूजनी बोली--राजन्! यदि आप कालको ही सब क्रियाओंका कारण मानते हैं, तब तो किसीका किसीके साथ वैर नहीं होना चाहिये; फिर अपने भाई-बन्धुओंके मारे जानेपर उनके सगे-सम्बन्धी बदला क्यों लेते हैं?
ပူဇနီက ပြောသည်– «အရှင်ဘုရင်၊ သင်၏အမြင်အရ လုပ်ရပ်အားလုံး၏ အဆုံးအဖြတ်သည် ကာလ (အချိန်) တည်းဟူသောအရာသာ ဖြစ်လျှင်၊ မည်သူမျှ မည်သူ့ကိုမျှ ရန်မထားသင့်ပေ။ ထိုသို့ဆိုလျှင် မိမိ၏ ဆွေမျိုးများကို အခြားဆွေမျိုးများက သတ်ဖြတ်သွားသောအခါ၊ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့သည် အဘယ်ကြောင့် လက်တုံ့ပြန်၍ အပြစ်ဒဏ်တောင်းကြသနည်း?»
Verse 55
कस्माद देवासुरा: पूर्वमन्योन्यमभिजघ्निरे । यदि कालेन निर्याणं सुखं दु:खं भवाभवौ,यदि कालसे ही मृत्यु, दुःख-सुख और उन्नति अवनति आदिका सम्पादन होता है, तब पूर्वकालमें देवताओं और असुरों ने क्यों आपसमें युद्ध करके एक दूसरे का वध किया?
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «အသက်ထွက်ခြင်း၊ သုခနှင့် ဒုက္ခ၊ တိုးတက်ခြင်းနှင့် ကျဆင်းခြင်း—ရရှိခြင်းနှင့် ဆုံးရှုံးခြင်း အားလုံးသည် ကာလ (အချိန်) တည်းဟူသောအရာကြောင့်သာ ဖြစ်လာသည်ဆိုလျှင်၊ အတိတ်ကာလတွင် နတ်တို့နှင့် အသူရတို့သည် အဘယ်ကြောင့် တိုက်ခိုက်၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသနည်း။ အကျိုးရလဒ်ကို ကာလတည်းဟူသောအရာသာ ခွဲဝေပေးသည်ဆိုလျှင် အကြမ်းဖက်မှုသည် မည်သည့်ရည်ရွယ်ချက်ရှိနိုင်သနည်း?»
Verse 56
भिषजो भैषजं कर्तु कस्मादिच्छन्ति रोगिण: । यदि कालेन पच्यन्ते भेषजै: कि प्रयोजनम्,वैद्यलोग रोगियोंकी दवा करनेकी अभिलाषा क्यों करते हैं? यदि काल ही सबको पका रहा है तो दवाओंका क्या प्रयोजन है?
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «ဆရာဝန်တို့သည် နာမကျန်းသူများကို ဆေးပေးလိုကြသည်မှာ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ကာလ (အချိန်) တည်းဟူသောအရာကပင် အားလုံးကို ‘ရင့်မှည့်’ စေ၍ မိမိတို့၏ သတ်မှတ်အဆုံးသို့ ခေါ်ဆောင်နေသည်ဆိုလျှင် ဆေးဝါးတို့၏ အကျိုးရှိမှုသည် အဘယ်နည်း?»
Verse 57
प्रलाप: सुमहान् कस्मात् क्रियते शोकमूर्च्छितै: । यदि काल: प्रमाणं ते कस्माद् धर्मोडस्ति कर्तृषु,यदि आप कालको ही प्रमाण मानते हैं तो शोकसे मूर्च्छित हुए प्राणी क्यों महान् प्रलाप एवं हाहाकार करते हैं? फिर कर्म करनेवालोंके लिये विधि-निषेधरूपी धर्मके पालनका नियम क्यों रखा गया है?
ဗြဟ္မဒတ္တ မိန့်တော်မူသည်— «ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် မူးမေ့နေသူတို့သည် အဘယ်ကြောင့် ဤမျှကြီးမားသော ငိုကြွေးသံနှင့် အော်ဟစ်သံများကို ထုတ်ဖော်ကြသနည်း။ သင်တို့အတွက် “ကာလ” တစ်ခုတည်းသာ အဆုံးအဖြတ်အာဏာ ဖြစ်လျှင်၊ လုပ်ဆောင်သူတို့အတွက် အဘယ်ကြောင့် ဓမ္မ—လုပ်သင့် မလုပ်သင့်၏ စည်းကမ်း—ကို သတ်မှတ်ထားရသနည်း။»
Verse 58
तव पुत्रो ममापत्यं हतवान् स हतो मया । अनन्तरं त्वयाहं च हन्तव्या हि नराधिप,नरेश्वर! आपके बेटेने मेरे बच्चेकों मार डाला और मैंने भी उसकी आँखोंको नष्ट कर दिया। इसके बाद अब आप मेरा वध कर डालेंगे
ဗြဟ္မဒတ္တ မိန့်တော်မူသည်— «သင်၏သားသည် ငါ၏ကလေးကို သတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ငါသည် သူ့ကို သတ်လိုက်၏။ ထို့နောက်၊ အို မင်းကြီး၊ ငါကိုပါ သတ်ရမည်မှာ အမှန်ပင် ဖြစ်၏။»
Verse 59
अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे | यथा त्वया प्रहर्तव्यं तथा तत्त्वं च मे शृणु,जैसे मैं पुत्र शोकसे संतप्त होकर आपके पुत्रके प्रति पापपूर्ण बर्ताव कर बैठी, उसी प्रकार आप भी मुझपर प्रहार कर सकते हैं। यहाँ जो यथार्थ बात है, वह मुझसे सुनिये
ဗြဟ္မဒတ္တ မိန့်တော်မူသည်— «သားအပေါ် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် ငါသည် သင်၏သားအပေါ် အပြစ်ရှိသော အမှုကို ကျူးလွန်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် သင်သည် ငါ့ကို ပြန်လည် ထိုးနှက်နိုင်သည်။ သို့သော် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် အမှန်တရားကို ငါ့ထံမှ နားထောင်လော့။»
Verse 60
भक्ष्यार्थ क्रीडनार्थ च नरा वाउछन्ति पक्षिण: । तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षम:,मनुष्य खाने और खेलनेके लिये ही पक्षियोंकी कामना करते हैं। वध करने या बन्धनमें डालनेके सिवा तीसरे प्रकारका कोई सम्पर्क पक्षियोंके साथ उनका नहीं देखा जाता है
ဗြဟ္မဒတ္တ မိန့်တော်မူသည်— «လူတို့သည် ငှက်တို့ကို ရည်ရွယ်သည့်အရာ နှစ်မျိုးသာရှိ၏—အစားအစာအတွက်နှင့် ကစားပွဲအတွက်။ သတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်းမှတပါး ငှက်တို့နှင့် ဆက်ဆံရေး တတိယမျိုးကို များသောအားဖြင့် မတွေ့ရ။»
Verse 61
वधबन्धभयादेते मोक्षतन्त्रमुपाश्रिता: । जनीमरण-जं दुःखं प्राहुरवेंदविदो जना:,इस वध और बन्धनके भयसे ही मुमुक्षुलोग मोक्ष-शास्त्रका आश्रय लेकर रहते हैं; क्योंकि वेदवेत्ता पुरुषोंका कहना है कि जन्म और मरणका दुःख असहा होता है
ဗြဟ္မဒတ္တ မိန့်တော်မူသည်— «သတ်ခြင်းနှင့် ချုပ်နှောင်ခြင်းကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့်ပင် လွတ်မြောက်ခြင်းကို လိုလားသူတို့သည် မောက္ခသင်ကြားမှုကို အားကိုးကြ၏။ အကြောင်းမူကား ဝေဒကို အမှန်တကယ် သိမြင်သူတို့က မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း ထပ်ခါထပ်ခါမှ ပေါ်ပေါက်သော ဒုက္ခသည် မခံနိုင်အောင် ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာထားကြသည်။»
Verse 62
सर्वस्य दयिता: प्राणा: सर्वस्य दयिता: सुता: । दुःखादुद्धिजते सर्व: सर्वस्य सुखमीप्सितम्,सबको अपने प्राण प्रिय होते हैं, सभीको अपने पुत्र प्यारे लगते हैं; सब लोग दुःखसे उद्विग्न हो उठते हैं और सभीको सुखकी प्राप्ति अभीष्ट होती है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «လူတိုင်းအတွက် မိမိ၏ အသက်ရှူသက်တမ်းသည် ချစ်မြတ်နိုးရာဖြစ်၏။ လူတိုင်းအတွက် မိမိ၏ သားသမီးတို့သည် ချစ်မြတ်နိုးရာဖြစ်၏။ လူအားလုံးသည် ဒုက္ခကို တွေ့ကြုံလျှင် လန့်လိမ့်မည်၊ လူတိုင်းအတွက်လည်း သုခရရှိခြင်းသည် ဆန္ဒအမြဲဖြစ်၏»။
Verse 63
दुःखं जरा ब्रद्य॒दत्त दुःखमर्थविपर्यय: । दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोजनम्,महाराज ब्रह्मदत्त! दुःखके अनेक रूप हैं। बुढ़ापा दुःख है, धनका नाश दु:ख है, अप्रियजनोंके साथ रहना दुःख है और प्रियजनोंसे बिछुड़ना दुःख है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «ဒုက္ခသည် အမျိုးမျိုးသော အရုပ်အယောင်ရှိ၏။ အိုမင်းခြင်းသည် ဒုက္ခ၊ ဥစ္စာပျက်စီးခြင်း သို့မဟုတ် ကံကြမ္မာပြောင်းလဲ၍ ဆုံးရှုံးခြင်းသည် ဒုက္ခ၊ မနှစ်သက်သူတို့နှင့် အတူနေထိုင်ရခြင်းသည် ဒုက္ခ၊ ချစ်ခင်သူတို့နှင့် ခွဲခွာရခြင်းသည်လည်း ဒုက္ခ»။
Verse 64
वधबन्धकृतं दुःखं स्वीकृतं सहजं तथा । दुःखं सुतेन सततं जनान् विपरिवर्तते,वध और बन्धनसे भी सबको दुःख होता है। स्त्रीके कारण और स्वाभाविक रूपसे भी दुःख हुआ करता है तथा पुत्र यदि नष्ट हो जाय या दुष्ट निकल जाय तो उससे भी लोगोंको सदा दु:ख प्राप्त होता रहता है
သတ်ဖြတ်ခြင်းနှင့် ချုပ်နှောင်ခြင်းကြောင့်လည်း လူတိုင်း ဒုက္ခရ၏။ မိမိက လက်ခံယူထားသဖြင့် ဖြစ်သောဒုက္ခနှင့် သဘာဝအလိုလို ဖြစ်သောဒုက္ခလည်း ရှိ၏။ ထို့ပြင် သားကြောင့်လည်း—သားပျက်စီးသွားလျှင် သို့မဟုတ် ဆိုးယုတ်လာလျှင်—လူတို့သည် အစဉ်မပြတ် ဒုက္ခကို ခံစားရတတ်၏။
Verse 65
न दुःखं परदु:खे वै केचिदाहुरबुद्धय: । यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने,कुछ मूढ़ मनुष्य कहा करते हैं कि पराये दुःखमें दुःख नहीं होता; परंतु वही ऐसी बात श्रेष्ठ पुरुषोंक निकट कहा करता है, जो दुःख के तत्त्वको नहीं जानता
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «မိုက်မဲသူအချို့က အခြားသူ၏ဒုက္ခကို မိမိက ဒုက္ခမခံရဘဲ နေနိုင်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ သို့သော် ထိုသို့သောစကားသည် ဒုက္ခ၏အနှစ်သာရကို အမှန်တကယ် မသိသူကသာ—အထူးသဖြင့် ပညာရှိနှင့် သုခသမာဓိရှိသူတို့ရှေ့တွင်—ပြောတတ်သောစကားပင် ဖြစ်၏»။
Verse 66
यस्तु शोचति दुःखार्त: स कथं॑ वक्तुमुत्सहेत् । रसज्ञ: सर्वदुःखस्य यथा55त्मनि तथा परे,जो दुःखसे पीड़ित होकर शोक करता है तथा जो अपने और पराये सभीके दुःखका रस जानता है, वह ऐसी बात कैसे कह सकता है?
ဒုက္ခကြောင့် ထိခိုက်နာကျင်၍ ငိုကြွေးသူက ထိုသို့သောစကားကို ဘယ်လို ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ပြောနိုင်မည်နည်း။ မိမိ၌ဖြစ်သောဒုက္ခနှင့် အခြားသူ၌ဖြစ်သောဒုက္ခ—ဒုက္ခအမျိုးမျိုး၏ အရသာနှင့် အလေးချိန်ကို အမှန်တကယ် သိမြင်သူသည် ဝမ်းနည်းမှုကို လျော့ပါးစေသည့် စကားကို ပေါ့ပေါ့ပါးပါး မပြောနိုင်။
Verse 67
यत् कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत् कृतम् । न तद् वर्षशतै: शक्यं व्यपोहितुमरिंदम,शत्रुदमन नरेश! आपने जो मेरा अपकार किया है तथा मैंने बदलेमें जो कुछ किया है, उसे सैकड़ों वर्षोंमें भी भुलाया नहीं जा सकता
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ ငါက မင်းအပေါ် ပြုခဲ့သမျှနှင့် မင်းက ငါအပေါ် ပြုခဲ့သမျှ—ဤအပြန်အလှန် ထိခိုက်နာကျင်မှုကို ရာနှစ်ပေါင်းများစွာကြာသော်လည်း ဖျက်ပစ်၍ မရ၊ မေ့ပျောက်၍ မရပေ၊ အို ရန်သူနှိမ်နင်းသူ!»
Verse 68
आवयो: कृतमन्योन्यं पुनः संधिर्न विद्यते । स्मृत्वा स्मृत्वा हि ते पुत्र नवं वैरं भविष्यति,इस प्रकार आपसमें एक दूसरेका अपकार करनेके कारण अब हमारा फिर मेल नहीं हो सकता। अपने पुत्रको याद कर-करके आपका वैर ताजा होता रहेगा
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်— «ငါတို့နှစ်ဦးအကြား အပြန်အလှန် အမှားပြုခဲ့ကြသဖြင့် နောက်တစ်ဖန် သင့်မြတ်ရေး မရှိတော့ပေ။ မင်း၏သားကို အကြိမ်ကြိမ် သတိရတိုင်း သင့်အတွင်း၌ ရန်ငြိုးအသစ်အသစ် ပေါ်ထွန်းလာလိမ့်မည်»။
Verse 69
वैरमन्तिकमासाद्य य:ः प्रीतिं कर्तुमिच्छति । मृन्मयस्येव भग्नस्य यथा संधिर्न विद्यते,इस प्रकार मरणान्त वैर ठन जानेपर जो प्रेम करना चाहता है, उसका वह प्रेम उसी प्रकार असम्भव है, जैसे मिट्टीका बर्तन एक बार फूट जानेपर फिर नहीं जुटता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်— «ရန်ငြိုးကို အဆုံးစွန်ထိ—သေခြင်းဖြင့်သာ ပြီးဆုံးမည့်အထိ—တင်ဆောင်သွားပြီးနောက် ချစ်ခင်မှုကို ထူထောင်လိုသူ မည်သူမဆို မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထိုချစ်ခြင်းသည် တစ်ကြိမ်ကွဲသွားသော မြေခွက်ကို အမှန်တကယ် ပြန်မဆက်နိုင်သကဲ့သို့ ပြန်လည်မရနိုင်»။
Verse 70
निश्चय: स्वार्थशास्त्रेषु विश्वासश्वासुखोदय: । उशना चैव गाथे डे प्रह्लादायाब्रवीत् पुरा,विश्वास दुःख देनेवाला है, यही नीतिशास्त्रोंका निश्चय है। प्रचीनकालमें शुक्राचार्यने भी प्रह्नमादसे दो गाथाएँ कही थीं, जो इस प्रकार हैं
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်— «နိုင်ငံရေးနီတိကျမ်းများ၏ အတည်ပြုထားသော ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ ယုံကြည်မှုသည် ဒုက္ခကို မွေးဖွားစေသည်ဟူသောအချက်ပင် ဖြစ်သည်။ ရှေးကာလ၌လည်း ဥရှနာ (ရှုကြာချာရျ) သည် ပရဟ္လာဒအား ဤအကြောင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ဂါထာနှစ်ပုဒ် ပြောခဲ့ဖူးသည်»။
Verse 71
ये वैरिण: श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेडपि वा । वध्यन्ते श्रद्धधानास्तु मधु शुष्कतृणैर्यथा,जैसे सूखे तिनकोंसे ढके हुए गड्ढेके ऊपर रखे हुए मधुको लेने जानेवाले मनुष्य मारे जाते हैं, उसी प्रकार जो लोग वैरीकी झूठी या सच्ची बातपर विश्वास करते हैं, वे भी बेमौत मरते हैं
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်— «ရန်သူ၏စကားကို အမှန်ဖြစ်စေ အလိမ်ဖြစ်စေ ယုံကြည်သူတို့သည် ယုံကြည်မှုကြောင့်ပင် သတ်ဖြတ်ခံရတတ်သည်။ ခြောက်သွေ့သော မြက်တင်များဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသော တွင်းပေါ်တွင် တင်ထားသည့် ပျားရည်ကို ယူရန် သွားသူတို့ သေဆုံးရသကဲ့သို့ပင်»။
Verse 72
न हि वैराणि शाम्यन्ति कुले दुः:खगतानि च । आख्यातारश्व विद्यन्ते कुले वै प्रियते पुमान्,जब किसी कुलमें दुःखदायी वैर बाँध जाता है, तब वह शान्त नहीं होता। उसे याद दिलानेवाले बने ही रहते हैं, इसलिये जबतक कुलमें एक भी पुरुष जीवित रहता है, तबतक वह वैर नहीं मिटता है
ဗြဟ္မဒတ္တက မိန့်တော်မူသည်— မျိုးရိုးအတွင်း၌ အမြစ်စိုက်ကာ ဒုက္ခနှင့်ပေါင်းစည်းသွားသော ရန်ငြိုးများသည် လွယ်လွယ်ကူကူ မငြိမ်းနိုင်။ အကြောင်းမှာ ထိုအရာကို ပြန်လည်ပြောကြား၍ မီးထိုးပေးနေသူများ အမြဲရှိနေသဖြင့်၊ ထိုအိမ်ထောင်စု၌ ယောက်ျားတစ်ယောက်တည်းပင် အသက်ရှင်နေသရွေ့ ရန်ငြိုးသည် အမှန်တကယ် မပျောက်ကွယ်သေး။
Verse 73
उपगृहा तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिप । अथीनं प्रतिपिंषन्ति पूर्ण घटमिवाश्मनि,नरेश्वर! दुष्ट प्रकृतिके लोग मनमें वैर रखकर ऊपरसे शत्रुको मधुर वचनोंद्वारा सान्त्वना देते रहते हैं। तदनन्तर अवसर पाकर उसे उसी प्रकार पीस डालते हैं, जैसे कोई पानीसे भरे हुए घड़ेको पत्थरपर पटककर चूर-चूर कर दे
ဗြဟ္မဒတ္တက မိန့်တော်မူသည်— အို မင်းကြီး၊ စိတ်ဆိုးသဘောရှိသူတို့သည် ရန်ငြိုးကို အတွင်း၌ ဖုံးကွယ်ထားပြီး မသံသယရှိသူကို ချိုမြိန်သည့် ပြေပြစ်စကားများဖြင့် အပြင်ပန်းအားဖြင့်သာ သက်သာစေသကဲ့သို့ ပြုတတ်သည်။ ထို့နောက် အခွင့်အလမ်းရသော် သူ့ကို အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ချေမှုန်းတတ်ကြသည်— ရေပြည့်အိုးကို ကျောက်ပေါ်သို့ ပစ်ချ၍ ခွဲကြေသကဲ့သို့ပင်။
Verse 74
सदा न विश्वसेद् राजन् पापं कृत्वेह कस्यचित् । अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद् दुः:खमश्लुते,राजन्! किसीका अपराध करके फिर उसपर कभी विश्वास नहीं करना चाहिये। जो दूसरोंका अपकार करके भी उनपर विश्वास करता है, उसे दुःख भोगना पड़ता है
ဗြဟ္မဒတ္တက မိန့်တော်မူသည်— အို မင်းကြီး၊ ဤလောက၌ မိမိအပေါ် အပြစ်ပြုခဲ့သူကို နောက်တစ်ဖန် ယုံကြည်မထားသင့်။ အကြောင်းမှာ အခြားသူတို့ကို ထိခိုက်စေပြီးနောက်တောင် မမှန်ကန်သော ယုံကြည်မှုကြောင့် သူတို့ကို ယုံကြည်နေသူသည် မလွဲမသွေ ဒုက္ခကို ခံစားရမည်။
Verse 75
ब्रह्मदत्त तवाच नाविश्वासाद विन्दते<र्थानीहते चापि किंचन । भयात् त्वेकतरान्नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च,ब्रह्मदत्तने कहा--पूजनी! अविश्वास करनेसे तो मनुष्य संसारमें अपने अभीष्ट पदार्थोंको कभी नहीं प्राप्त कर सकता और न किसी कार्यके लिये कोई चेष्टा ही कर सकता है। यदि मनमें एक पक्षसे सदा भय बना रहे तो मनुष्य मृतकतुल्य हो जायँगे--उनका जीवन ही मिट्टी हो जायगा
ဗြဟ္မဒတ္တက မိန့်တော်မူသည်— အို အလေးအမြတ်ပြုထိုက်သူ၊ မယုံကြည်မှုကြောင့် လူသည် ဤလောက၌ မိမိလိုလားသည့် အရာများကို မရနိုင်သကဲ့သို့၊ မည်သည့်လုပ်ငန်းအတွက်မျှ ကြိုးပမ်းစတင်ခြင်းပင် မပြုနိုင်။ စိတ်ထဲ၌ တစ်ဖက်တည်းက အမြဲကြောက်ရွံ့မှုက တည်နေပါက လူတို့သည် သေသူကဲ့သို့ ဖြစ်သွားကြပြီး— အသက်တာသည်လည်း ပျောက်ကွယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 76
पूजन्युवाच यस्येह व्रणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति । खन््येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमिह धावत:,पूजनीने कहा--राजन्! जिसके दोनों पैरोंमें घाव हो गया हो; फिर भी वह उन पैरोंसे ही चलता रहे तो कितना ही बचा-बचाकर क्यों न चले; यहाँ दौड़ते हुए उन पैरोंमें पुन: घाव होते ही रहेंगे
ပူဇနီက မိန့်တော်မူသည်— အို မင်းကြီး၊ လူတစ်ယောက်၏ ခြေထောက်နှစ်ဖက်မှာ အနာရှိနေသော်လည်း ထိုခြေထောက်များဖြင့်ပင် ဆက်လက်လှုပ်ရှားသွားလာနေပါက၊ ဘယ်လောက်ပဲ သတိထားသွားသွား၊ ဤလောက၌ အလုပ်အကိုင်များကြား ပြေးလွှားနေသရွေ့ ထိုခြေထောက်များသည် ထပ်ခါထပ်ခါ နာကျင်ဒဏ်ရာရနေမည်သာ။
Verse 77
नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदी क्षते । तस्य वायुरुजात्यर्थ नेत्रयोर्भवति ध्रुवम्,जो मनुष्य अपने रोगी नेत्रोंस हवाकी ओर रुख करके देखता है, उसके उन नेत्रोंमें वायुके कारण अवश्य ही बहुत पीड़ा बढ़ जाती है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «မျက်စိနာကျင်နေပြီးသားသူတစ်ယောက်က လေတိုးလာရာကို တည့်တည့်ကြည့်မိလျှင်၊ ထိုလေကြောင့် မျက်စိနာကျင်မှုသည် အမှန်တကယ် အလွန်တိုးပွားလာမည်»။
Verse 78
दुष्ट पन््थानमासाद्य यो मोहादुपपद्यते । आत्मनो बलमज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम्,जो अपनी शक्तिको न समझकर मोहवश दुर्गम मार्गपर चल देता है, उसका जीवन वहीं समाप्त हो जाता है
«မိမိအင်အားကို မသိဘဲ မောဟကြောင့် ဆိုးယုတ်၍ အန္တရာယ်ကြီးသော လမ်းကို လျှောက်သွားသူ၏ အသက်သည် ထိုနေရာ၌ပင် အဆုံးသတ်သွားသည်»။
Verse 79
यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्र कर्षति कर्षक: । हीन: पुरुषकारेण सस्य॑ नैवाश्लुते ततः,जो किसान वर्षाके समयका विचार न करके खेत जोतता है, उसका पुरुषार्थ व्यर्थ जाता है; और उस जुताईसे उसको अनाज नहीं मिल पाता
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «မိုးရာသီအချိန်ကို မသိမမြင်ဘဲ လယ်ထွန်သော လယ်သမား၏ ကြိုးစားမှုသည် မပြည့်စုံသွားတတ်သည်။ အချိန်မတော်သော အလုပ်ကြောင့် စပါးသီးနှံကို မရနိုင်»။
Verse 80
यस्तु तिक्तं कषायं वा स्वादु वा मधुरं हितम् । आहारं कुरुते नित्यं सो5मृतत्वाय कल्पते,जो प्रतिदिन तीता, कसैला, स्वादिष्ट अथवा मधुर, जैसा भी हो, हितकर भोजन करता है, वही अन्न उसके लिये अमृतके समान लाभकारी होता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «နေ့စဉ်နေ့တိုင်း အကျိုးရှိသော အစာကို စားသုံးသူသည်—ခါးသက်သက်ဖြစ်စေ၊ ချဉ်သက်သက်(အက်စထရင်ဂျင့်)ဖြစ်စေ၊ အရသာကောင်းဖြစ်စေ၊ ချိုမြိန်ဖြစ်စေ—အမရတရားသို့ သင့်တော်သူ ဖြစ်လာသည်။ ထိုအစာသည် သူ့အတွက် အကျိုးအာနိသင်အားဖြင့် နက်တာ(အမృత)ကဲ့သို့ ဖြစ်၏»။
Verse 81
पथ्य॑ मुक्त्वा तु यो मोहाद् दुष्टमश्नाति भोजनम् | परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम्,परंतु जो परिणामके विचार किये बिना ही मोहवश पथ्य छोड़कर अपथ्य भोजन करता है, उसके जीवनका वहीं अन्त हो जाता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– «သို့သော် မောဟကြောင့် အကျိုးရှိသော အစာကို စွန့်ပစ်ပြီး အကျိုးမဲ့အန္တရာယ်ရှိသော အစာကို အကျိုးဆက်ကို မစဉ်းစားဘဲ စားသုံးသူ၏ အသက်သည် ထိုလုပ်ရပ်ကြောင့်ပင် အဆုံးသတ်သွားသည်»။
Verse 82
दैवं पुरुषकारश्न स्थितावन्योन्यसंश्रयात् । उदाराणां तु सत्कर्म दैवं क्लीबा उपासते,दैव और पुरुषार्थ दोनों एक-दूसरेके सहारे रहते हैं, परंतु उदार विचारवाले पुरुष सर्वदा शुभ कर्म करते हैं और नपुंसक दैवके भरोसे पड़े रहते हैं
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– ကံတော် (ဒေဝကံ) နှင့် လူ့ကြိုးစားအားထုတ်မှုတို့သည် အချင်းချင်း အားကိုးမှသာ တည်တံ့နိုင်သည်။ သို့ရာတွင် စိတ်ဓာတ်မြင့်မြတ်သူတို့သည် သဒ္ဓါရှိသော ကုသိုလ်ကံကို မပြတ်လုပ်ဆောင်ကြပြီး၊ အားနည်း၍ ယောက်ျားမပီသသူတို့ကတော့ ကံတော်ကိုသာ ကိုးကွယ်ကာ အလုပ်မလုပ်ရန် အကြောင်းပြချက်အဖြစ် အသက်ရှင်ကြသည်။
Verse 83
कर्म चात्महितं कार्य तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु । ग्रस्यते5कर्मशीलस्तु सदानर्थरकिज्चन:,कठोर अथवा कोमल, जो अपने लिये हितकर हो, वह कर्म करते रहना चाहिये। जो कर्मको छोड़ बैठता है, वह निर्धन होकर सदा अनर्थोंका शिकार बना रहता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– မိမိအကျိုးရှိသော အလုပ်ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရမည်၊ ထက်မြက်ခိုင်မာရမည်ဖြစ်စေ နူးညံ့သိမ်မွေ့ရမည်ဖြစ်စေ။ သို့သော် အလုပ်ကို မချစ်မြတ်နိုးဘဲ လုပ်ရပ်ကို စွန့်ပစ်သူသည် ကံဆိုးမှု၏ လည်ချောင်းထဲသို့ ကျရောက်ကာ အမြဲဆင်းရဲနွမ်းပါး၍ အန္တရာယ်ရလဒ်တို့၏ သားကောင်ဖြစ်နေတတ်သည်။
Verse 84
तस्मात् सर्व व्यपोहार्थ कार्य एव पराक्रम: । सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः,अतः काल, दैव और स्वभाव आदि सारे पदार्थोंका भरोसा छोड़कर पराक्रम ही करना चाहिये। मनुष्यको सर्वस्वकी बाजी लगाकर भी अपने हितका साधन ही करना चाहिये
ထို့ကြောင့် အကြောင်းပြချက်နှင့် ရှောင်လွှဲမှုတို့ကို အားလုံးပယ်ဖျက်ကာ ကြိုးစားအားထုတ်မှုတစ်ခုတည်းကိုသာ အားကိုး၍ ရဲရင့်စွာ လုပ်ဆောင်ရမည်။ မိမိပိုင်ဆိုင်သမျှကိုပင် စွန့်လွှတ်ရသော်လည်း လူသည် အချိန်၊ ကံတော်၊ သဘာဝစိတ်သဘောတို့ကို မယုံကြည်ဘဲ မိမိအကျိုးစီးပွားအမှန်ကိုသာ လိုက်လံဆောင်ရွက်သင့်သည်။
Verse 85
विद्या शौर्य च दाक्ष्यं च बल॑ धैर्य च पञजचमम् | मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह तैर्बुधा:,विद्या, शूरवीरता, दक्षता, बल और पाँचवाँ धैर्य--ये पाँच मनुष्य के स्वाभाविक मित्र बताये गये हैं। विद्वान् पुरुष इनके द्वारा ही इस जगतमें सारे कार्य करते हैं
ပညာ၊ ရဲရင့်မှု၊ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှု၊ အင်အားနှင့် ပဉ္စမဖြစ်သော သည်းခံမှု—ဤငါးပါးကို လူ၏ မွေးရာပါ မိတ်ဆွေများဟု ဆိုကြသည်။ ပညာရှိတို့သည် ဤမိတ်ဆွေငါးပါးကို အားကိုးကာ လောက၌ အမှုအရာအားလုံးကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။
Verse 86
निवेशनं च कुप्य॑ च क्षेत्र भार्या सुहज्जन: । एतान्युपहितान्याहु: सर्वत्र लभते पुमान्,घर, ताँबा आदि धातु, खेत, स्त्री और सुहृदजन--ये उपमित्र बताये गये हैं। इन्हें मनुष्य सर्वत्र पा सकता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– နေအိမ်၊ ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ပစ္စည်းဥစ္စာများ (သတ္တုနှင့် တန်ဖိုးရှိပစ္စည်းများကဲ့သို့)၊ လယ်မြေ၊ ဇနီး၊ နှင့် စေတနာကောင်းသော မိတ်ဆွေများ—ဤတို့ကို «အထောက်အကူမိတ်» (upamitra) ဟု ခေါ်ကြသည်။ လူသည် ထိုကဲ့သို့သော အထောက်အပံ့များကို နေရာအနှံ့ ရနိုင်သည်။ သို့သော် ထိုအကူအညီများသည် အသုံးဝင်သော်လည်း အစားထိုးနိုင်ပြီး အခြေအနေမတည်မြဲသဖြင့် အမြင့်ဆုံး အားကိုးရာဟု မထင်မှတ်သင့်၊ မိမိအကျင့်သီလကိုလည်း ထိုအပေါ်သာ မတည်ဆောက်သင့်။
Verse 87
सर्वत्र रमते प्राज्ञ: सर्वत्र च विराजते | न विभीषयते कश्रचिद् भीषितो न बिभेति च,विद्वान् पुरुष सर्वत्र आनन्दमें रहता है और सर्वत्र उसकी शोभा होती है। उसे कोई डराता नहीं है और किसीके डरानेपर भी वह डरता नहीं है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– ပညာရှိသူသည် နေရာတိုင်း၌ စိတ်ချမ်းသာမှုကို တွေ့ရပြီး အခြေအနေတိုင်း၌ ဂုဏ်သိက္ခာဖြင့် ထင်ရှားတောက်ပနေ၏။ မည်သူမျှ သူ့ကို အမှန်တကယ် မခြိမ်းခြောက်နိုင်၊ ခြိမ်းခြောက်ခံရသော်လည်း ကြောက်ရွံ့မှုထဲသို့ မကျရောက်။ သင်ခန်းစာမှာ– ပညာမှ ပေါက်ဖွားသော အတွင်းစိတ်တည်ငြိမ်မှုက လူကို မကြောက်မရွံ့၊ အပြောင်းအလဲများကြား၌ပင် မလှုပ်မယှက် ဖြစ်စေသည်။
Verse 88
नित्य॑ बुद्धिमतो<प्यर्थ: स्वल्पको5पि विवर्धते । दाक्ष्येण कुर्वतः कर्म संयमात् प्रतितिष्ठति,बुद्धिमानके पास थोड़ा-सा धन हो तो वह भी सदा बढ़ता रहता है। वह दक्षतापूर्वक काम करते हुए संयमके द्वारा प्रतिष्ठित होता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– ပညာရှိသူ၏ လက်ထဲ၌ ရှိသော ငွေကြေးအနည်းငယ်ပင် အစဉ်တစိုက် တိုးပွားလာတတ်၏။ အလုပ်ကို ကျွမ်းကျင်သေချာစွာ ဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်ခြင်းတို့ကြောင့် လူသည် အခြေတည်ခိုင်မာလာပြီး—တည်ငြိမ်မှု၊ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် ရေရှည်ချမ်းသာကို ရရှိ၏။
Verse 89
गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् । कुस्त्री खादति मांसानि माघमां सेगवा इव,घरकी आसत्तिमें बँधें हुए मन्दबुद्धि मनुष्योंके मांसोंको कुटिल स्त्री खा जाती है अर्थात् उसे सुखा डालती है, जैसे केकड़ेकी मादाको उसकी संतानें ही नष्ट कर देती हैं
အိမ်ထောင်ရေးအပေါ် အလွန်အမင်း စွဲလမ်းကပ်ငြိနေသော ဉာဏ်နည်းသူတို့၏ “အသား” ကို ကောက်ကျစ်သော မိန်းမက စားသကဲ့သို့—သူတို့၏ အားအင်နှင့် ချမ်းသာကို ခြောက်သွေ့ပျက်စီးစေတတ်၏။ ကဏန်းမ၏ အသက်ကိုပင် မိမိ၏ သားသမီးတို့က ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ပင်။
Verse 90
गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे । इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये,बुद्धिके विपरीत हो जानेसे दूसरे-दूसरे बहुतेरे मनुष्य घर, खेत, मित्र और अपने देश आदिकी चिन्तासे ग्रस्त होकर सदा दुखी बने रहते हैं
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– “အချို့က ‘ငါ့အိမ်၊ ငါ့လယ်မြေ၊ ငါ့မိတ်ဆွေ၊ ငါ့တိုင်းပြည်’ ဟူ၍သာ တွေးတတ်ကြ၏။ ဉာဏ်ပညာ ပြောင်းပြန်လွဲမှားသွားသောအခါ လူတို့သည် ထိုပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်အပေါ် အလွန်အမင်း စိုးရိမ်ပူပန်ကာ စိတ်ညစ်ညမ်းမှုထဲသို့ ကျဆင်းပြီး အမြဲမပျော်မရွှင် ဖြစ်နေကြ၏။”
Verse 91
उत्पतेत् सहजाद् देशाद् व्याधिदुर्भिक्षपीडितात् | अन्यत्र वस्तुं गच्छेद् वा वसेद् वा नित्यमानित:,अपना जन्मस्थान भी यदि रोग और दुर्भिक्षसे पीडित हो तो आत्मरक्षाके लिये वहाँसे हट जाना या अन्यत्र निवासके लिये चले जाना चाहिये। यदि वहाँ रहना ही हो तो सदा सम्मानित होकर रहे
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်– မိမိမွေးရပ်မြေသည် ရောဂါနှင့် အစာခေါင်းပါးမှုကြောင့် ဒုက္ခရောက်နေပါက ကိုယ်ကိုကာကွယ်ရန် ထိုနေရာမှ ထွက်ခွာသင့်သည်၊ သို့မဟုတ် အခြားနေရာသို့ သွားနေထိုင်သင့်သည်။ သို့သော် မဖြစ်မနေ ထိုနေရာတွင် နေရမည်ဆိုလျှင်လည်း အမြဲတမ်း လေးစားခံရအောင် နေထိုင်ရမည်—အခက်အခဲကြား၌ပင် ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် လူမှုအဆင့်အတန်းကို ထိန်းသိမ်းရမည်။
Verse 92
तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे । कृतमेतदनार्य मे तव पुत्रे च पार्थिव,भूपाल! मैंने तुम्हारे पुत्रके साथ दुष्टतापूर्ण बर्ताव किया है, इसलिये मैं अब यहाँ रहनेका साहस नहीं कर सकती, दूसरी जगह चली जाऊँगी
ထို့ကြောင့် ငါသည် အခြားနေရာသို့ သွားမည်။ ဤနေရာတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ရန် ငါ့တွင် သတ္တိမရှိ။ အို မင်းကြီး၊ သင်၏သားတော်အပေါ် ငါသည် မသင့်လျော်သော အပြစ်ကို ကျူးလွန်ခဲ့သဖြင့် ဤနေရာတွင် မနေနိုင်တော့။
Verse 93
कुभार्या च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् । कुसम्बन्धं कुदेशं च दूरत: परिवर्जयेत्,दुष्टा भार्या, दुष्ट पुत्र, कुटिल राजा, दुष्ट मित्र, दूषित सम्बन्ध और दुष्ट देशको दूरसे ही त्याग देना चाहिये
ဗြဟ္မဒတ္တက ဆိုသည်— မကောင်းသော မယား၊ မကောင်းသော သား၊ မတရားသော သို့မဟုတ် အကျင့်ပျက်သော မင်း၊ သစ္စာဖောက် မိတ်ဆွေ၊ အန္တရာယ်ဖြစ်စေသော ဆက်နွယ်မှု၊ နှင့် မသင့်လျော်သော နိုင်ငံဒေသတို့ကို အဝေးမှပင် ရှောင်ကြဉ်၍ စွန့်ပစ်သင့်သည်။
Verse 94
कुपुत्रे नास्ति विश्वास: कुभार्यायां कुतो रति: । कुराज्ये निर्वतिर्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका,कुपुत्रपर कभी विश्वास नहीं हो सकता। दुष्टा भार्यापर प्रेम कैसे हो सकता है? कुटिल राजाके राज्यमें कभी शान्ति नहीं मिल सकती और दुष्ट देशमें जीवन-निर्वाह नहीं हो सकता
မကောင်းသော သားအပေါ် ယုံကြည်မှု မရှိနိုင်။ မကောင်းသော မယားအပေါ် ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ဘယ်က ပေါက်ဖွားမည်နည်း။ မတရားသော မင်း၏ နိုင်ငံတွင် ငြိမ်းချမ်းမှု မရှိ၊ မကောင်းသော ဒေသတွင် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းလည်း မရှိနိုင်။
Verse 95
कुमित्रे संगतिर्नास्ति नित्यमस्थिरसौहदे । अवमान: कुसम्बन्धे भवत्यर्थविपर्यये,कुमित्रका स्नेह कभी स्थिर नहीं रह सकता, इसलिये उसके साथ सदा मेल बना रहे-- यह असम्भव है और जहाँ दूषित सम्बन्ध हो, वहाँ स्वार्थमें अन्तर आनेपर अपमान होने लगता है
မကောင်းသော မိတ်ဆွေနှင့် အတူ ရေရှည်ပေါင်းသင်းမှု မဖြစ်နိုင်၊ အကြောင်းမှာ ထိုမိတ်သဟာယသည် အမြဲမတည်ငြိမ်။ ထို့ပြင် ဆက်နွယ်မှုကပင် မကောင်းသည့်နေရာတွင် အကျိုးအမြတ် မတူညီလာသည့်အခါ အထင်သေးခြင်းနှင့် အရှက်ခွဲခြင်းတို့ မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
Verse 96
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्व॒ति: । तम्मित्रं यत्र विश्वास: स देशो यत्र जीव्यते,पत्नी वही अच्छी है, जो प्रिय वचन बोले। पुत्र वही अच्छा है, जिससे सुख मिले। मित्र वही श्रेष्ठ है, जिसपर विश्वास बना रहे और देश भी वही उत्तम है, जहाँ जीविका चल सके
ချစ်ဖွယ်စကား ပြောသော မယားသည် မယားကောင်း။ စိတ်ချမ်းသာမှု ပေးသော သားသည် သားကောင်း။ ယုံကြည်နိုင်သော မိတ်ဆွေသည် မိတ်ကောင်း။ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ရနိုင်သော နိုင်ငံဒေသသည် ဒေသကောင်း ဖြစ်သည်။
Verse 97
यत्र नास्ति बलात्कार: स राजा तीव्रशासन: । भीरेव नास्ति सम्बन्धो दरिद्रं यो बुभूषते,उग्र शासनवाला राजा वही श्रेष्ठ है, जिसके राज्यमें बलात्कार न हो, किसी प्रकारका भय न रहे, जो दरिद्रका पालन करना चाहता हो तथा प्रजाके साथ जिसका पाल्य-पालक सम्बन्ध सदा बना रहे
အုပ်ချုပ်မှုတင်းကျပ်သော်လည်း အကောင်းဆုံးသော မင်းသည်—မိမိနိုင်ငံ၌ အကြမ်းဖက်အနိုင်ကျင့်မှု (မုဒိမ်းမှု) မရှိစေ၊ မည်သည့်ကြောက်ရွံ့မှုမျှ မကျန်စေ၊ ဆင်းရဲသူတို့ကို ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်လိုသော စိတ်ရှိစေ၊ ပြည်သူနှင့် “စောင့်ရှောက်သူ–စောင့်ရှောက်ခံ” ဆက်နွယ်မှုကို အမြဲတည်စေသော မင်းဖြစ်၏။
Verse 98
भार्या देशो5थ मित्राणि पुत्रसम्बन्धिबान्धवा: । एते सर्वे गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ,जिस देशका राजा गुणवान् और धर्मपरायण होता है, वहाँ स्त्री, पुत्र, मित्र सम्बन्धी तथा देश सभी उत्तम गुणसे सम्पन्न होते हैं
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်—နိုင်ငံ၏ အုပ်စိုးရှင်သည် ဂုဏ်သီလရှိ၍ ဓမ္မ (dharma) ဖြင့် ဦးဆောင်လျှင်၊ ဇနီး၊ နိုင်ငံ၊ မိတ်ဆွေများ၊ သားသမီးများနှင့် ဆွေမျိုးဘောင်ဘင်တို့ အားလုံးသည် တိုးတက်ပွားများကာ ကောင်းသောဂုဏ်ရည်များဖြင့် ပြည့်စုံလာကြသည်။ မင်း၏ ဓမ္မတရားသည် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းနှင့် နိုင်ငံတော်တစ်ခုလုံးကို မြှင့်တင်သော သီလအခြေတိုင် ဖြစ်လာသည်။
Verse 99
अधर्मज्ञस्य विलयं प्रजा गच्छन्ति निग्रहात् । राजा मूलं त्रिवर्गस्य स्वप्रमत्तोडनुपालयेत्
ဓမ္မကို မသိသော မင်း၏ အုပ်ချုပ်မှုနှိပ်စက်ကျပ်တည်းမှုကြောင့် ပြည်သူတို့သည် ပျက်စီးသို့ ရောက်ကြသည်။ မင်းသည် လူ့ဘဝ၏ ရည်မှန်းချက်သုံးပါး—ဓမ္မ၊ အတ္ထ (artha)၊ ကာမ (kāma)—၏ အမြစ်ဖြစ်သဖြင့် မပေါ့ဆဘဲ အာရုံစိုက်သတိထား၍ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်ကာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်အုပ်ချုပ်ရမည်။
Verse 100
जो राजा धर्मको नहीं जानता, उसके अत्याचारसे प्रजाका नाश हो जाता है। राजा ही धर्म, अर्थ और काम--इन तीनोंका मूल है। अतः उसे पूर्ण सावधान रहकर निरन्तर अपनी प्रजाका पालन करना चाहिये ।। बलिषड्भागमुद्धृत्य बलिं समुपयोजयेत् । न रक्षति प्रजा: सम्यग् यः स पार्थिवतस्कर:,जो प्रजाकी आयका छठा भाग कररूपसे ग्रहण करके उसका उपभोग करता है और प्रजाका भलीभाँति पालन नहीं करता, वह तो राजाओंमें चोर है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်—မင်းသည် ဓမ္မကို မသိလျှင် သူ၏ အနိုင်ကျင့်မှုကြောင့် ပြည်သူတို့ ပျက်စီးသွားသည်။ မင်းသည် ဓမ္မ၊ အတ္ထ (စည်းစိမ်) နှင့် ကာမ (ပျော်ရွှင်မှု)—ဤသုံးပါး၏ အမြစ်ဖြစ်သဖြင့် အပြည့်အဝ သတိရှိကာ အမြဲတမ်း ပြည်သူကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရမည်။ ပြည်သူဝင်ငွေ၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို အခွန်အဖြစ်ယူပြီး ကိုယ်တိုင် သုံးစွဲသော်လည်း ပြည်သူကို ကောင်းစွာ မကာကွယ်နိုင်သူသည် မင်းတို့အနက် “သူခိုးမင်း” ဖြစ်၏။
Verse 101
दत्त्वाभयं यः स्वयमेव राजा न तत् प्रमाणं कुरुते<र्थलो भात् । स सर्वलोकादुपलभ्य पाप॑ सो<धर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति,जो प्रजाको अभयदान देकर धनके लोभसे स्वयं ही उसका पालन नहीं करता, वह पापबुद्धि राजा सारे जगत्का पाप बटोरकर नरकमें जाता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်—ပြည်သူတို့အား ကိုယ်တိုင် “အဘယ” (ကြောက်ရွံ့မှုကင်းစေသော ကာကွယ်မှု) ပေးပြီးနောက် ငွေကြေးလောဘကြောင့် ထိုကတိကို မထိန်းသိမ်းသူ မင်းသည် ကမ္ဘာလောက၏ အပြစ်အားလုံးကို စုဆောင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ အဓမ္မစိတ်ဖြင့် နရကသို့ သွားရ၏။
Verse 102
दत्त्वाभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि । स सर्वसुखकृज्ज्ञेय: प्रजा धर्मेण पालयन्
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်— မင်းတစ်ပါးသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြည်သူတို့အား «အဘယဒာန» (ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်းသော လုံခြုံမှု) ကို ပေးအပ်ပြီးနောက် မိမိ၏အကျင့်ကိုပင် တရားမှန်၏ စံနှုန်းအဖြစ် ထူထောင်နိုင်လျှင်၊ ထိုမင်းသည် ဓမ္မအတိုင်း ပြည်သူကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နေသမျှ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ချမ်းသာသုခကို ဖန်တီးပေးသူဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 103
जो अभयदान देकर प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करते हुए स्वयं ही अपनी प्रतिज्ञाको सत्य प्रमाणित कर देता है, वह राजा सबको सुख देनेवाला समझा जाता है ।। माता पिता गुरु्गोप्ता वल्निवैश्रवणो यम: । सप्त राज्ञो गुणानेतान् मनुराह प्रजापति:,प्रजापति मनुने राजाके सात गुण बताये हैं, और उन्हींके अनुसार उसे माता, पिता, गुरु, रक्षक, अग्नि, कुबेर और यमकी उपमा दी है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်— အဘယဒာနကို ပေးအပ်၍ ဓမ္မအတိုင်း ပြည်သူကို စောင့်ရှောက်ကာ မိမိ၏အကျင့်ဖြင့်ပင် မိမိကတိကို အမှန်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သော မင်းသည် လူအားလုံးကို ချမ်းသာပျော်ရွှင်စေသူဟု မှတ်ယူကြသည်။ ပရာဇာပတိ မနုသည် မင်း၏ အရည်အချင်း ခုနစ်ပါးကို ကြေညာခဲ့ပြီး ထိုအရည်အချင်းများအရ မင်းကို မိခင်၊ ဖခင်၊ ဆရာ၊ ကာကွယ်သူ၊ မီး၊ ကုဗေရ (ဝိုင်ශ්ရဝဏ) နှင့် ယမ တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားသည်။
Verse 104
पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजानां यो5नुकम्पन: । तस्मिन् मिथ्याविनीतो हि तिर्यग् गच्छति मानव:,जो राजा प्रजापर सदा कृपा रखता है, वह अपने राष्ट्रके लिये पिताके समान है। उसके प्रति जो मिथ्याभाव प्रदर्शित करता है, वह मनुष्य दूसरे जन्ममें पशु-पक्षीकी योनिमें जाता है
ပြည်သူတို့အပေါ် အမြဲကရုဏာထားသော မင်းသည် မိမိနိုင်ငံအတွက် ဖခင်နှင့်တူ၏။ ထိုမင်းအပေါ် မမှန်ကန်သောစိတ်ထား၊ လိမ်လည်သောအပြုအမူကို ပြသသူသည် နောက်ဘဝ၌ တိရစ္ဆာန်ဘဝသို့ ကျရောက်သွားသည်။
Verse 105
सम्भावयति मातेव दीनमप्युपपद्यते । दहत्यग्निरिवानिष्टान् यमयन्नसतो यम:
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်— သင့်လျော်သည့်အခါတိုင်း မင်းသည် မိခင်ကဲ့သို့ ဂရုစိုက်လေးစား၍ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သူကိုတောင် ချီးမြှောက်ကူညီတတ်၏။ သို့သော် မီးကဲ့သို့ မလိုလားအပ်သောအရာတို့ကို လောင်ကျွမ်းဖျက်ဆီးတတ်ပြီး၊ ယမကဲ့သို့ အဓမ္မကို ထိန်းချုပ်တားဆီးတတ်၏။
Verse 106
राजा दीन-दुःखियोंकी भी सुधि लेता और सबका पालन करता है, इसलिये वह माताके समान है। अपने और प्रजाके अप्रियजनोंको वह जलाता रहता है; अतः अग्निके समान है और दुष्टोंका दमन करके उन्हें संयममें रखता है; इसलिये यम कहा गया है ।। इष्टेषु विसृजन्नर्थान् कुबेर इव कामद: । गुरुर्धमोपदेशेन गोप्ता च परिपालयन्,प्रियजनोंको खुले हाथ धन लुटाता है और उनकी कामना पूरी करता है, इसलिये कुबेरके समान है। धर्मका उपदेश करनेके कारण गुरु और सबका संरक्षण करनेके कारण रक्षक है
ဗြဟ္မဒတ္တက ပြောသည်— မင်းသည် ဆင်းရဲသူ၊ ဒုက္ခရောက်သူတို့ကိုတောင် သတိထားကြည့်ရှု၍ အားလုံးကို ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်သဖြင့် မိခင်နှင့်တူ၏။ မိမိအတွင်း၌လည်းကောင်း၊ ပြည်သူတို့အတွင်း၌လည်းကောင်း အန္တရာယ်ဖြစ်စေသော မနှစ်သက်ဖွယ်အရာတို့ကို မီးကဲ့သို့ လောင်ကျွမ်းဖယ်ရှားသဖြင့် မီးနှင့်တူ၏။ ဆိုးယုတ်သူတို့ကို ထိန်းချုပ်၍ အပြစ်ပေးကာ စည်းကမ်းအောက်တွင် ထားသဖြင့် ယမဟု ခေါ်၏။ မိမိကို ချစ်ခင်သောသူတို့အပေါ် ဥစ္စာကို လက်ဖွင့်ပေး၍ သူတို့၏ ဆန္ဒကို ဖြည့်ဆည်းသဖြင့် ဥစ္စာပေးသူ ကုဗေရနှင့်တူ၏။ ဓမ္မကို သင်ကြားသဖြင့် ဆရာ (ဂုရု) ဖြစ်ပြီး၊ အားလုံးကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းသဖြင့် အုပ်ထိန်းသူ ဖြစ်၏။
Verse 107
यस्तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान् गुणौ: । न तस्य भ्रमते राज्यं स्वयं धर्मानुपालनात्,जो राजा अपने गुणोंसे नगर और जनपदके लोगोंको प्रसन्न रखता है, उसका राज्य कभी डावाँडोल नहीं होता क्योंकि वह स्वयं धर्मका निरन्तर पालन करता रहता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ဆိုသည်— မိမိ၏ ဂုဏ်သတ္တိများဖြင့် မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးလက်ပြည်သူတို့ကို စိတ်ချမ်းသာစေသော မင်းသည် အာဏာပိုင်မှု မလှုပ်ရှားမယိမ်းယိုင်။ အကြောင်းမှာ မင်းသည် ကိုယ်တိုင် ဓမ္မကို အစဉ်မပြတ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်နေသဖြင့် ထိုကိုယ်တိုင်စည်းကမ်းတည်ကြည်မှုကြောင့် နိုင်ငံတော်သည် တည်ငြိမ်ခိုင်မာနေသည်။
Verse 108
स्वयं समुपजानन् हि पौरजानपदार्चनम् । स सुखं प्रेक्षते राजा इह लोके परत्र च,जो स्वयं नगर और गाँवोंके लोगोंका सम्मान करना जानता है, वह राजा इहलोक और परलोकमें सर्वत्र सुख-ही-सुख देखता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ဆိုသည်— မိမိစိတ်ဆန္ဒဖြင့် မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးလက်ပြည်သူတို့ကို ဂုဏ်ပြုလေးစားရမည်ကို နားလည်ကာ လက်တွေ့ကျင့်သုံးသော မင်းသည် ဤလောက၌လည်း နောက်လောက၌လည်း နေရာတိုင်း၌ ချမ်းသာကို မြင်ရသည်။ ပြည်သူကို လေးစားခြင်းသည် ဤလောကတွင် တည်ငြိမ်သော အုပ်ချုပ်မှု၏ အခြေခံဖြစ်ပြီး၊ နောက်လောကတွင်လည်း ကုသိုလ်အဖြစ် ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းသည်။
Verse 109
नित्योद्धिग्ना: प्रजा यस्य करभारप्रपीडिता: । अनर्थवविप्रलुप्पन्ते स गच्छति पराभवम्
ဗြဟ္မဒတ္တက ဆိုသည်— အခွန်အလေးအနက်ကြောင့် ပြည်သူတို့ အမြဲတမ်း စိုးရိမ်ပူပန်ကာ ဖိနှိပ်ခံရပြီး၊ သူတို့၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို အကျိုးမဲ့ရာများတွင် ဖြုန်းတီးပျက်စီးစေသော အုပ်ချုပ်သူသည် မလွဲမသွေ ပျက်စီးရာသို့ ရောက်သည်။
Verse 110
जिसकी प्रजा सर्वदा करके भारसे पीड़ित हो नित्य उद्विग्न रहती है और नाना प्रकारके अनर्थ उसे सताते रहते हैं, वह राजा पराभवको प्राप्त होता है ।। प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् | स सर्वफलभाग राजा स्वर्गलोके महीयते,इसके विपरीत जिसकी प्रजा सरोवरमें कमलोंके समान विकास एवं वृद्धिको प्राप्त होती रहती है, वह सब प्रकारके पुण्यफलोंका भागी होता है और स्वर्गलोकमें भी सम्मान पाता है
ဗြဟ္မဒတ္တက ဆိုသည်— ပြည်သူတို့သည် အမြဲတမ်း အလေးအနက်များကြောင့် ဖိနှိပ်ခံရ၍ စိတ်မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေကာ မကောင်းမှုအမျိုးမျိုးက ဆက်တိုက်နှိပ်စက်နေသော မင်းသည် ပျက်စီးရာသို့ ရောက်သည်။ သို့သော် ပြည်သူတို့သည် ရေကန်ထဲ၌ ကြာပန်းကြီးများ ပွင့်လန်းကြီးထွားသကဲ့သို့ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးနေသော မင်းသည် ကုသိုလ်ဖလအမျိုးမျိုးကို ဝေမျှခံစားရပြီး၊ ကောင်းကင်ဘုံ၌ပင် ဂုဏ်သိက္ခာတင်မြှောက်ခံရသည်။
Verse 111
बलिना विग्रहो राजन् न कदाचित् प्रशस्यते । बलिना विग्रहो यस्य कुतो राज्यं कुत: सुखम्,राजन्! बलवानके साथ युद्ध छेड़ना कभी अच्छा नहीं माना जाता। जिसने बलवानके साथ झगड़ा मोल ले लिया, उसके लिये कहाँ राज्य है और कहाँ सुख?
အို မင်းကြီး— အင်အားကြီးသူနှင့် စစ်ပွဲသို့ ဝင်ရောက်ခြင်းကို မည်သည့်အခါမျှ မချီးမွမ်းကြ။ အင်အားကြီးသူနှင့် ရန်ကို မိုက်မဲစွာ ချီတက်မိသူအတွက် ဘယ်မှာ နိုင်ငံတော်ရှိမည်နည်း၊ ဘယ်မှာ ချမ်းသာရှိမည်နည်း။
Verse 112
भीष्म उवाच सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मुदत्तं नराधिप । राजानं समनुज्ञाप्य जगामाभीप्सितां दिशम्,भीष्मजी कहते हैं--नरेश्वर! राजा ब्रह्मदत्तसे ऐसा कहकर वह पूजनी चिड़िया उनसे विदा ले अभीष्ट दिशाको चली गयी
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဤသို့ဆိုပြီးနောက် ဘြဟ္မဒတ္တ မင်းထံ၌ ထိုအလေးအမြတ်ထားရသော ငှက်သည် သင့်လျော်သကဲ့သို့ ခွင့်ပြုချက်ကိုခံယူကာ လေးစားစွာ နှုတ်ဆက်လျက် မိမိလိုလားသည့် အရပ်သို့ ထွက်ခွာသွားလေ၏»။
Verse 113
एतत् ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् | मयोक्तं नृपतिश्रेष्ठ किमन्यच्छोतुमिच्छसि,नृपश्रेष्ठ! राजा ब्रह्मदत्तका पूजनी चिड़ियाके साथ जो संवाद हुआ था, यह मैंने तुम्हें सुना दिया। अब और क्या सुनना चाहते हो?
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို မင်းတို့အထဲ၌ အမြတ်ဆုံးသော မင်းကြီး၊ ဘြဟ္မဒတ္တ မင်းနှင့် အလေးအမြတ်ထားရသော ငှက် ပူဇနျာ တို့၏ စကားဝိုင်းကို ငါသည် သင့်အား ပြောပြပြီးပြီ။ ထပ်မံ၍ ဘာကို ကြားလိုသနည်း»။
Verse 131
ततो<गच्छत् परां वृद्धिं राजपुत्र: फलाशनात् । ततः स धात्र्या कक्षेण उह्मुमानो नृपात्मज:
ထို့နောက် သစ်သီးတို့ကိုသာ စားသောက်၍ မင်းသားသည် အလွန်တိုးတက်ကောင်းမွန်လာပြီး ခန္ဓာကိုယ်လည်း ခိုင်မာသန်စွမ်းလာ၏။ ထို့နောက် မင်း၏သားတော်ကို နို့မိခင်က ရင်ခွင်၌ ကပ်လျက် ချီဆောင်ကာ သေချာစွာ ပြုစုထိန်းသိမ်းလျက် ကျန်းမာသန်မာလာသည့်အတိုင်း ဆက်လက်သယ်ဆောင်သွားလေ၏။
Verse 138
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें चूढ़े और बिलावका संवादविषयक एक सौ अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော အာပဒ္ဓမ္မပရဝ၌ “ကြွက်နှင့် ကြောင်၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှု” ကို အကြောင်းအရာထားသည့် အခန်း တစ်ရာသုံးဆယ့်ရှစ် ပြီးဆုံးလေ၏။
Verse 139
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि आपद्धार्मपर्वणि ब्रह्मुदत्तपूजन्यो: संवाद एकोनचत्वारिंशदिधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ အထူးသဖြင့် အာပဒ္ဓမ္မပရဝ၌ ဘြဟ္မဒတ္တနှင့် ပူဇနျာ တို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှု ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤသည်မှာ အခန်း တစ်ရာလေးဆယ့်ကိုး ၏ အဆုံးသတ် ဖြစ်၏။
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira’s dilemma is how to enforce order against organized lawbreakers without committing injustice—seeking the boundary (maryādā) that prevents either wrongful harm to the protected or negligent tolerance of harmful actors.
Political Dharma is context-sensitive: a ruler must apply buddhi to balance competing duties—protection and restraint—because a single rigid rule cannot govern complex social realities.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary appears as epistemic caution—warnings about distorted learning and misread Dharma—implying that correct governance depends on disciplined interpretation and qualified counsel.