Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच । ततोऽहं धर्मवर्माणं प्रोच्य तिष्ठेद्धनं त्वयि । कृत्यकाले ग्रहीष्यामीत्यागमं रैवतं गिरिम्

नारद म्हणाले—मग मी धर्मवर्माला सांगितले, “धन तुझ्याजवळच राहू दे; योग्य वेळी मी घेईन.” असे म्हणून मी रैवत पर्वताकडे गेलो.

Verse 2

आसं प्रमुदितश्चाहं पश्यंस्तं गिरिसत्तमम् । आह्वयानं नरान्साधून्भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्

त्या श्रेष्ठ पर्वताला पाहून मी अत्यंत आनंदित झालो—तो जणू पृथ्वीचा उंचावलेला भुजेसारखा, आणि साधुजनांना हाक देत असल्यासारखा भासत होता.

Verse 3

यस्मिन्नानाविधा वृक्षाः प्रकाशंते समंततः । साधुं गृहपतिं प्राप्य पुत्रभार्यादयो यथा

ज्या ठिकाणी नानाविध वृक्ष सर्व बाजूंनी तेजस्वी होऊन शोभतात—तसेच सद्गुणी गृहस्थ मिळाल्यावर पुत्र, पत्नी इत्यादी आश्रित फुलून-फळून वाढतात।

Verse 4

मुदिता यत्र संतृप्ता वाशंते कोकिलादयः । सद्गुरोर्ज्ञानसंपन्ना यथा शिष्यगणा भुवि

जिथे आनंदित व तृप्त होऊन कोकिळा इत्यादी पक्षी मधुर स्वरात गातात—तसेच सद्गुरूमुळे ज्ञानसमृद्ध झालेले शिष्यगण भूमीवर हर्षित राहतात।

Verse 5

यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या यथेप्सितमवाप्नुयुः । श्रीमहादेवमासाद्य भक्तो यद्वन्मनोरथम्

जिथे मर्त्य तप करून इच्छित फल प्राप्त करतात—तसेच भक्त श्रीमहादेवांना शरण जाऊन हृदयातील प्रिय मनोरथ साध्य करतो।

Verse 6

तस्याहं च गिरेः पार्थ समासाद्य महाशिलाम् । शीतसौरभ्यमंदेन प्रीणीतोऽचिंतयं हृदि

मग, हे पार्थ, मी त्या पर्वतावरील एका विशाल शिळेजवळ पोहोचलो। शीतल, सुगंधी मंद वाऱ्याने तृप्त होऊन मी हृदयात विचार करू लागलो।

Verse 7

तावन्मया स्थानमाप्तं यदतीव सुदुर्लभम् । इदानीं ब्राह्मणार्थेऽहं कुर्वे तावदुपक्रमम्

अशा रीतीने मी अत्यंत दुर्मिळ असे स्थान प्राप्त केले. आता ब्राह्मणांच्या हितासाठी आवश्यक उपक्रमाचा आरंभ करीत आहे।

Verse 8

ब्राह्मणाश्च विलोक्य मे ये हि पात्रतमा मताः । तथा हि चात्र श्रूयंते वचांसि श्रुतिवादिनाम्

ब्राह्मणांना पाहून मी त्यांनाच सर्वश्रेष्ठ दानपात्र मानले. आणि या विषयात वेदवक्त्या आचार्यांची वचनेही येथे ऐकू येतात.

Verse 9

न जलोत्तरणे शक्ता यद्वन्नौः कर्णवर्जिता । तद्वच्छ्रेष्ठोऽप्यनाचारो विप्रो नोद्धरणक्षमः

जशी पतवार नसलेली नौका पाणी पार करू शकत नाही, तशीच श्रेष्ठ असला तरी अनाचारयुक्त ब्राह्मण उद्धार करण्यास समर्थ होत नाही.

Verse 10

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

जो ब्राह्मण वेदाध्ययन करत नाही तो तो तृणाग्नीप्रमाणे विझून जातो. त्याला हव्य देऊ नये; कारण भस्मात आहुती घातली जात नाही.

Verse 11

दानपात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रदीयते । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

दानपात्राला वगळून जे अपात्राला दिले जाते, ते दूध देणाऱ्या गायीला सोडून गाढवाला चारा घालण्यासारखे आहे.

Verse 12

ऊषरे वापितं बीजं भिन्नभांडे च गोदुहम् । भस्मनीव हुतं हव्यं मूर्खे दानमशाश्वतम्

ऊसर जमिनीत पेरलेले बी, फुटलेल्या भांड्यात ओतलेले दूध, आणि भस्मात दिलेली आहुती—तसेच मूर्खाला दिलेले दान शाश्वत फल देत नाही.

Verse 13

विधिहीने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं पुण्यं प्रणश्यति

जो विधिहीन व अपात्रास दान देतो, त्याचे केवळ त्या दानाचे पुण्यच नाही तर उरलेला संचित पुण्यसंचयही नष्ट होतो।

Verse 14

भूराप्ता गौस्तथा भोगाः सुवर्णं देहमेव च । अश्वश्चक्षुस्तथा वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

भूमी, जल, गायी, भोग, सुवर्ण, अगदी देहही; घोडे, दृष्टी, वस्त्र, तूप, तेज, तीळ व संतती—कुप्रतिग्रह व कुदानामुळे हे सर्व बाधित होते।

Verse 15

घ्नंति तस्मादविद्वांस्तु बिभियाच्च प्रतिग्रहात् । स्वल्पक केनाप्यविद्वांस्तु पंके गौरिव सीदति

म्हणून अविद्वानाने प्रतिग्रहास घाबरावे, कारण तो त्याचा नाश करतो. थोड्याशा दानानेही अज्ञानी पंकेत गायीप्रमाणे बुडतो।

Verse 16

तस्माद्ये गूढतपसो गूढस्वाध्यायसाधकाः । स्वदारनिरताः शांतास्तेषु दत्तं सदाऽक्षयम्

म्हणून जे गूढ तप व गूढ स्वाध्याय साधतात, स्वधर्मपत्नीमध्ये रत व शांत असतात—त्यांना दिलेले दान सदैव अक्षय फल देणारे ठरते।

Verse 17

देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्

देश, काळ व योग्य उपायाने, श्रद्धेसह जे द्रव्य पात्राला दिले जाते—तेच सर्वथा धर्मलक्षण ठरते।

Verse 18

न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तिमिमे चोभे तद्वि पात्रं प्रचक्षते

केवळ विद्या किंवा केवळ तप यांमुळेच दान घेण्याची पात्रता होत नाही। ज्या ठिकाणी सद्वर्तन आणि हे गुण दोन्ही एकत्र असतात, तोच खरा पात्र मानला जातो।

Verse 19

तेषां त्रयाणां मध्ये च विद्या मुख्यो महागुणः । विद्यां विनांधवद्विप्राश्चक्षुष्मंतो हि ते मताः

या तिघांमध्ये विद्या हा मुख्य महागुण आहे। विद्येविना विप्रही अंधासारखे मानले जातात—जरी नावाने ‘चक्षुष्मंत’ म्हणवले तरी।

Verse 20

तस्माच्चक्षुष्मतो विद्वान्देशे देशे परीक्षयेत् । प्रश्रान्ये मम वक्ष्यंति तेभ्यो दास्याम्यहं ततः

म्हणून खरा विवेक असलेला विद्वान देशोदेशी (पात्रांची) परीक्षा करील। जे माझ्या प्रश्नांना उत्तर देतील, त्यांनाच मी पुढे दान देईन।

Verse 21

इति संचिंत्य मनसा तस्माद्देशात्समुत्थितः । आश्रमेषु महर्षीणां विचराम्यस्मि फाल्गुन

मनात असे चिंतन करून तो त्या ठिकाणाहून उठला. फाल्गुन महिन्यात तो महर्षींच्या आश्रमांमध्ये फिरू लागला.

Verse 22

इमाञ्छ्लोकान्गायमानः प्रश्ररूपाञ्छृणुष्व तान् । मातृकां को विजानाति कतिधा कीदृशाक्षराम्

प्रश्नरूपाने मी जे श्लोक गात आहे, ते ऐका. मातृका (वर्णमाला) खरोखर कोण जाणतो—ती किती आहे आणि कशा प्रकारच्या अक्षरांनी युक्त आहे?

Verse 23

पंचपंचाद्भुतं गेहं को विजानाति वा द्विजः । बहुरूपां स्त्रियं कर्तुमेकरूपां च वत्ति कः

पाच-पाच अद्भुतांनी युक्त असे हे ‘गृह’ कोण द्विज खरेच जाणतो? आणि बहुरूपिणी स्त्रीला एकरूप, स्थिर व एकनिष्ठ करणे कोणास ठाऊक आहे?

Verse 24

को वा चित्रकथाबंधं वेत्ति संसारगोचरः । को वार्णवमहाग्राहं वेत्ति विद्यापरायणः

संसाराच्या परिघात वावरणारा कोण चित्र-विचित्र कथाबंध समजतो? आणि विद्यापरायण कोण समुद्रातील त्या महाग्राहास (महाबलवान ग्राहीस) जाणतो?

Verse 25

को वाष्टविधं ब्राह्मण्यं वेत्ति ब्राह्मणसत्तमः । युगानां च चतुर्णां वा को मूलदिवसान्वदेत्

ब्राह्मणांतील श्रेष्ठ कोण ब्राह्मण्याचे अष्टविध स्वरूप जाणतो? आणि चारही युगांचे मूल दिवस—आधारमान—कोण सांगू शकेल?

Verse 26

चतुर्दशमनूनां वा मूलवासरं वेत्ति कः । कस्मिंश्चैव दिने प्राप पूर्वं वा भास्करो रथम्

चौदा मनूंचा मूल वासर (प्रथम दिवस) कोण जाणू शकतो? आणि कोणत्या दिवशी भास्कराने प्रथम रथ प्राप्त केला—हे कोण जाणतो?

Verse 27

उद्वेजयति भूतानि कृष्णाहिरिववेत्ति कः । को वास्मिन्घोरसंसारे दक्षदक्षतमो भवेत्

कृष्ण सर्पासारखे जे भूतप्राण्यांना उद्विग्न व भयभीत करते, ते कोण जाणतो? आणि या घोर संसारचक्रात अति-दक्षांमध्येही परम दक्ष कोण होऊ शकेल?

Verse 28

पंथानावपि द्वौ कश्चिद्वेत्ति वक्ति च ब्राह्मणः । इति मे द्वादश प्रश्रान्ये विदुर्ब्राह्मणोत्तमाः

दोन मार्गांपैकीही एखादा विरळा ब्राह्मण जाणतो व सांगू शकतो. हे माझे बारा प्रश्न आहेत; ते ब्राह्मणोत्तमांनाच समजतात.

Verse 29

ते मे पूज्यतमास्तेषामहामाराधकश्चिरम् । इत्यहं गायमानो वै भ्रमितः सकलां महीम्

ते मला अत्यंत पूज्य आहेत; मी दीर्घकाळ त्यांचा महान् आराधक आहे. असे म्हणत व गात मी संपूर्ण पृथ्वीवर भ्रमण करीत राहिलो.

Verse 30

ते चाहुर्दुःखदाः ख्याताः प्रश्रास्ते कुर्महे नमः । इत्यहं सकलां पृथ्वीं विचिंत्यालब्धब्राह्मणः

आणि ते म्हणाले—‘हे प्रश्न दुःखदायक म्हणून प्रसिद्ध आहेत; त्या प्रश्नांना आम्ही नमस्कार करतो.’ असे म्हणून मी संपूर्ण पृथ्वीचा विचार केला, तरी तसा ब्राह्मण मला मिळाला नाही.

Verse 31

हिमाद्रिशिखरासीनो भूयश्चिंतामवाप्तवान् । सर्वे विलोकिता विप्राः किमतः कर्तुमुत्सहे

हिमालयाच्या शिखरावर बसून मी पुन्हा चिंतेत पडलो—‘सर्व ब्राह्मणांना पाहिले; आता मी काय करावे, कशाचे धैर्य धरावे?’

Verse 32

ततो मे चिंतयानस्य पुनर्जातामतिस्त्वियम् । अद्यापि न गतश्चाहं कलापग्राममुत्तमम्

तेव्हा विचार करत असताना माझ्या मनात पुन्हा हा विचार उत्पन्न झाला—‘अद्याप मी कलाप नावाच्या उत्तम ग्रामास गेलो नाही.’

Verse 33

यस्मिन्विप्राः संवसंति मूर्तानीव तपांसि च । चतुराशीतिसाहस्राः श्रुताध्ययनशालिनः

त्या स्थानी विप्र निवास करितात—जणू तपश्चर्या मूर्तिमंतच; ते चौर्‍याऐंशी हजार, श्रुती-ज्ञान व वेदाध्ययनाने समृद्ध आहेत।

Verse 34

स्थाने तस्मिन्गमिष्यामीत्युक्त्वाहं चलितस्तदा । खेचरो हिममाक्रम्य परं पारं गतस्ततः

‘मी त्या स्थानी जाईन’ असे म्हणत मी तेव्हा निघालो; आकाशमार्गे हिमाच्छादित पर्वतरांग ओलांडून, पुढील पारावर पोहोचलो।

Verse 35

अद्राक्षं पुण्यभूमिस्थं ग्रामरत्नमहं महत् । शतयोजनविस्तीर्णं नानावृक्षसमाकुलम्

मी पुण्यभूमीवर वसलेले एक महान ग्रामरत्न पाहिले—ते शतयोजन विस्तारलेले व नानाविध वृक्षांनी दाटलेले होते।

Verse 36

यत्र पुण्यवतां संति शतशः प्रवराश्रमाः । सर्वेषामपि जीवानां यत्रान्योन्यं न दुष्टता

जिथे पुण्यवानांचे शेकडो श्रेष्ठ आश्रम आहेत, आणि जिथे सर्व जीवांमध्ये परस्पर दुष्टता मुळीच नाही।

Verse 37

यज्ञभाजां मुनीनां यदुपकारकरं सदा । सतां धर्मवतां यद्वदुपकारो न शाम्यति

जे यज्ञभागी मुनींस सदैव उपकारक आहे; आणि जसे सत्पुरुष व धर्मनिष्ठ यांचा परोपकारभाव कधीही क्षीण होत नाही।

Verse 38

मुनीनां यत्र परमं स्थानं चाप्यविनाशकृत् । स्वाहास्वधावषट्कारहन्तकारो न नश्यति

जिथे मुनींचे परम धाम आहे, विनाश दूर करणारे पवित्र स्थान आहे; जिथे ‘स्वाहा’, ‘स्वधा’ व ‘वषट्’ हे पावन उच्चार आणि विघ्नहंता कधीही नष्ट होत नाहीत।

Verse 39

यत्र कृतयुगस्तार्थं बीजं पार्थावशिष्यते । सूर्यस्य सोमवंशस्य ब्राह्मणानां तथैव च

जिथे कृतयुगाच्या सत्यार्थाचे बीज पृथ्वीवर शिल्लक राहते; तिथेच सूर्यवंश, सोमवंश आणि ब्राह्मणांचे बीजही टिकून राहते।

Verse 40

स्थानकं तत्समासाद्य प्रविष्टोऽहं द्विजाश्रमान् । तत्र ते विविधान्वादान्विवदंते द्विजोत्तमाः

ते पवित्र स्थान गाठून मी द्विजांच्या आश्रमांत प्रवेश केला. तेथे श्रेष्ठ ब्राह्मण नानाविध वाद-विवाद करीत होते।

Verse 41

परस्परं चिंतयाना वेदा मूर्तिधरा यथा । तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैः प्रपूरितम्

ते परस्पर चिंतन करीत असे भासत होते की जणू वेदच मूर्तिमान झाले आहेत. तेथे काही मेधावी जन इतरांनी अपूर्ण ठेवलेला अर्थ पूर्ण करीत.

Verse 42

विचिक्षिपुर्महात्मानो नभोगतमिवामिषम् । तत्रा हं करमुद्यम्य प्रावोचं पूर्यतां द्विजाः

ते महात्मे वाद असे उधळीत होते जणू आकाशात मांस फेकले आहे. तेव्हा मी हात उंचावून म्हणालो— ‘हे द्विजांनो, निर्णय होऊ दे!’

Verse 43

काकारावैः किमतैर्वो यद्यस्ति ज्ञानशालिता । व्याकुरुध्वं ततः प्रश्रान्मम दुर्विषहान्बहून्

तुमच्यात खरे ज्ञान असेल तर या कावळ्यासारख्या कर्कश आरोळ्या व वादांचा काय उपयोग? म्हणून माझे अनेक, दुर्धर प्रश्न स्पष्ट करून सांगा।

Verse 44

ब्राह्मणा ऊचुः । वद ब्राह्मण प्रश्रान्स्वाञ्छ्रुत्वाऽधास्यामहे वयम् । परमो ह्येष नो लाभः प्रक्षान्पृच्छति यद्भवान्

ब्राह्मण म्हणाले—हे ब्राह्मण, तुझे प्रश्न सांग; ते ऐकून आम्ही उत्तर देऊ. तू प्रश्न विचारतोस, हाच आमचा परम लाभ आहे।

Verse 45

अहं पूर्विकया ते वै न्यषेधंत परस्परम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति वीरा यथा रणे

‘मी आधी’ या गर्वाने ते एकमेकांना अडवू लागले; ‘मी आधी बोलेन, मी आधी’—जसे रणांगणातील वीर।

Verse 46

ततस्तान्ब्रवं प्रश्रानहं द्वादश पूर्वकान् । श्रुत्वा ते मामवो चंत लीलायंतो मुनीश्वराः

मग मी त्या बारा ज्येष्ठांना माझे प्रश्न सांगितले. मला ऐकून मुनिश्रेष्ठांनी जणू खेळत-खेळत उत्तर दिले।

Verse 47

किं ते द्विज बालप्रश्नैरमीभिः स्वल्पकैरपि । अस्माकं यन्निहीनं त्वं मन्यसे स ब्रवीत्वमून्

हे द्विज, या लहानशा बालसुलभ प्रश्नांनी तुला काय साध्य होईल? आमच्यात काही उणीव आहे असे तुला वाटत असेल तर ते स्पष्ट सांग।

Verse 48

ततोति विस्मितश्चाहं मन्यमानः कृतार्थताम् । तेषां निहीनं संचिंत्य प्रावोचं प्रब्रवीत्वयम्

तेव्हा मी विस्मित झालो, माझे प्रयोजन सिद्ध झाले असे मानून। त्यांच्यात काही न्यून आहे का असे विचारून मी बोलून आपले मत मांडले।

Verse 49

ततः सुतनुनामा स बालोऽबालोऽभ्युवाच माम् । मम मंदायते वाणी प्रश्नैः स्वल्पैस्तव द्विज । तथापि वच्मि मां यस्मान्निहीनं मन्यते भवान्

मग सुतनु नावाचा तो बालक—वयाने लहान तरीही साधा बाल नव्हता—मला म्हणाला: “हे द्विज, तुझ्या थोड्याशा प्रश्नांनी माझी वाणी मंदावते; तरीही तू मला न्यून मानतोस म्हणून मी सांगतो।”

Verse 50

सुतनुरुवाच । अक्षरास्तु द्विपं चाशन्मातृकायाः प्रकीर्तिताः

सुतनु म्हणाला—मातृकेची अक्षरे संख्येने बावन्न (५२) अशी प्रकीर्तित आहेत।

Verse 51

ओंकारः प्रथमस्तत्र चतुर्दश स्वरास्तथा । स्पर्शाश्चैव त्रयस्त्रिं शदनुस्वारस्तथैव च

त्यांत प्रथम ओंकार; नंतर चौदा स्वर. ‘स्पर्श’ वर्गातील व्यंजने तेहेतीस, आणि अनुस्वारही तसेच आहे.

Verse 52

विसर्ज्जनीयश्च परो जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय एवापि द्विपंचाशदमी स्मृताः

आणि विसर्जनीय, ‘पर’ ध्वनी, जिह्वामूलीय व उपध्मानीय—हेही धरून बावन्न (५२) अशी स्मृती आहे.

Verse 53

इति ते कथिता संख्या अर्थं चैषां श्रृणु द्विज । अस्मिन्नर्थे चेति हासं तव वक्ष्यामि यः पुरा

अशी मी तुला त्यांची संख्या सांगितली; आता हे द्विजा, त्यांचा अर्थ ऐक. याच अर्थाविषयी मी तुला पूर्वीची एक उपदेशपूर्ण, कधी हास्य उत्पन्न करणारी कथा सांगतो।

Verse 54

मिथिलायां प्रवृत्तोऽभूद्ब्राह्मणस्य निवेशने । मिथिलायां पुरा पुर्यां ब्राह्मणः कौथुमाभिधः

पूर्वी मिथिला नगरीत कौथुम नावाचा एक ब्राह्मण आपल्या निवासस्थानी राहात होता।

Verse 55

येन विद्याः प्रपठिता वर्तंते भुवि या द्विज । एकत्रिंशत्सहस्राणि वर्षाणां स कृतादरः

हे द्विजा, जगात प्रचलित असलेल्या सर्व विद्यांचा त्याने नीट अभ्यास केला. एकाग्र आदराने तो एकतीस हजार वर्षे त्यात रत होता।

Verse 56

क्षणमप्यनवच्छिन्नं पठित्वा गेहवानभूत् । ततः केनापि कालेन कौथुमस्याभवत्सुतः

क्षणभरही खंड न पडू देता अध्ययन करून तो गृहस्थ झाला. नंतर काही काळाने कौथुमाला एक पुत्र झाला.

Verse 57

जडवद्वर्त्तमानः स मातृकां प्रत्यपद्यत । पठित्वा मातृकामन्यन्नाध्येति स कथंचन

तो जडासारखा वागत फक्त वर्णमालेपर्यंतच पोहोचला. अक्षरे शिकूनही तो कशाही प्रकारे पुढील अध्ययन करू शकला नाही.

Verse 58

ततः पिता खिन्नरूपी जडं तं समभाषत । अधीष्व पुत्रकाधीष्व तव दास्यामि मोदकान्

तेव्हा पिता खिन्न मुखाने त्या जडबुद्धी पुत्रास म्हणाला— “वत्सा, अभ्यास कर, अभ्यास कर; मी तुला मोदक देईन।”

Verse 59

अथान्यस्मै प्रदास्यामि कर्णावुत्पाटयामि ते

नाहीतर मी ते दुसऱ्याला देईन, आणि तुझे कान उपटून टाकीन।

Verse 60

पुत्र उवाच । तात किं मोदकार्थाय पठ्यते लोभहेतवे । पठनंनाम यत्पुंसां परामार्थं हि तत्स्मृतम्

पुत्र म्हणाला— “तात, मोदकासाठी लोभाने का वाचन केले जाते? माणसांचे अध्ययन हे परमार्थासाठीच मानले गेले आहे।”

Verse 61

कौथुम उवाच । एवं ते वदमानस्य आयुर्भवतु ब्रह्मणः । साध्वी बुद्धिरियं तेऽस्तु कुतो नाध्येष्यतः परम्

कौथुम म्हणाला— “असे बोलणाऱ्या तुला ब्रह्म्याएवढे आयुष्य लाभो. तुझी ही बुद्धी साध्वी असो; मग तू पुढील उच्च अध्ययन का करणार नाहीस?”

Verse 62

पुत्र उवाच । तात सर्वं परिज्ञेयं ज्ञानमत्रैव वै यतः । ततः परं कंठशोषः किमर्थं क्रियते वद

पुत्र म्हणाला— “तात, जाणण्याजोगे सर्व ज्ञान इथेच आहे; मग पुढे कंठ शोषून घेणारे पठण कशासाठी करतात? सांगा, त्याचा हेतू काय?”

Verse 63

पितोवाच । विचित्रं भाषसे बाल ज्ञातोऽत्रार्थश्च कस्त्वया । ब्रूहि ब्रूहि पुनर्वत्स श्रोतुमिच्छामि ते गिरम्

पिता म्हणाला—बाळा, तू विलक्षण बोलतोस. येथे तू कोणता अर्थ जाणलास? सांग, पुन्हा सांग वत्सा; तुझे वचन ऐकावयास मला इच्छा आहे.

Verse 64

पुत्र उवाच । एकत्रिंशत्सहस्राणि पठित्वापि त्वया पितः । नानातर्कान्भ्रांतिरेव संधिता मनसिस्वके

पुत्र म्हणाला—पिता, एकतीस हजार (श्लोक/उपदेश) वाचूनही तू अनेक तर्कांनी आपल्या मनात केवळ भ्रमच शिवून ठेवला आहेस.

Verse 65

अयमयं चायमिति धर्मो यो दर्शनोदितः । तेषु वातायते चेतस्तव तन्नाशयामि ते

‘हा-हा आणि हा’—दर्शनांनी सांगितलेला जो धर्म, त्यांत तुझे चित्त वाऱ्यासारखे भटकते; तो भ्रम मी तुझ्यासाठी नष्ट करीन.

Verse 66

उपदेशं पठस्येव नैवार्थज्ञोऽसि तत्त्वतः । पाठमात्रा हि ये विप्रा द्विपदाः पशवो हि ते

तू फक्त उपदेशाचे पठण करतोस; पण तत्त्वतः त्याचा अर्थ जाणत नाहीस. जे विप्र केवळ पाठांतरावर आहेत, ते खरेच दोन पायांचे पशू आहेत.

Verse 67

तत्ते ब्रवीमि तद्वाक्यं मोहमार्तंडमद्भुतम्

म्हणून मी तुला ते वचन सांगतो—मोह नष्ट करणारे, सूर्याप्रमाणे अद्भुत।

Verse 68

अकारः कथितो ब्रह्मा उकारो विष्णुरुच्यते । मकारश्च स्मृतो रुद्रस्त्रयश्चैते गुणाः स्मृताः

‘अ’ हा ब्रह्मा असे कथिले आहे, ‘उ’ हा विष्णु असे म्हणतात। ‘म’ हा रुद्र म्हणून स्मृत आहे; हे तिघेही त्रिगुणरूपानेही स्मरणीय आहेत।

Verse 69

अर्धमात्रा च या मूर्ध्नि परमः स सदाशिवः । एवमोंकारमाहात्म्यं श्रुतिरेषा सनातनी

आणि जी अर्धमात्रा मस्तकाच्या शिखरी स्थित आहे, तोच परम सदाशिव आहे। अशा प्रकारे ओंकाराचे माहात्म्य—ही श्रुतीची सनातन वाणी आहे।

Verse 70

ओंकारस्य च माहात्म्यं याथात्म्येन न शक्यते । वर्षाणामयुतेनापि ग्रंथकोटिभिरेव वा

ओंकाराचे माहात्म्य यथार्थपणे सांगणे शक्य नाही—दहा हजार वर्षांनीही नाही, किंवा कोट्यवधी ग्रंथांनीही नाही।

Verse 71

पुनर्यत्सारसर्वस्वं प्रोक्तं तच्छ्रूयतां परम् । अःकारांता अकाराद्या मनवस्ते चतुर्दश

आता जे सांगितले त्याचे परम सार पुन्हा ऐका। ‘अ’ पासून आरंभ होऊन ‘अः’ येथे समाप्त होणारे ते चौदा मनु आहेत।

Verse 72

स्वायंभुवश्च स्वारोचिरौत्तमो रैवतस्तथा । तामसश्चाक्षुषः षष्ठस्तथा वैवस्वतोऽधुना

स्वायंभुव, स्वारोचिष, उत्तम आणि रैवत; त्यानंतर तामस, सहावा चाक्षुष; आणि आता वैवस्वत (मनु) आहे।

Verse 73

सावर्णिर्ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । दक्षसावर्णिरेवापि धर्मसावर्णिरेव च

सावर्णि, ब्रह्म-सावर्णि व रुद्र-सावर्णि; तसेच दक्ष-सावर्णि आणि धर्म-सावर्णि ही (नावे) आहेत.

Verse 74

रौच्यो भौत्यस्तथा चापि मनवोऽमी चतुर्दश । श्वेतः पांडुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः

रौच्य व भौत्यही—हे मनु एकूण चौदा आहेत. (त्यांचे) वर्ण: श्वेत, पांडु, रक्त, ताम्र, पीत आणि कापिल.

Verse 75

कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुपिशंगः पिशंगकः । त्रिवर्णः शबलो वर्णैः कर्कंधुर इति क्रमात्

मग कृष्ण, श्याम, धूम्र, सुपिशंग, पिशंग; पुढे त्रिवर्ण आणि अनेकवर्णी शबल—अशा क्रमाने (अंती) कर्कंधुर.

Verse 76

वैवस्वतः क्षकारश्च तात कृष्णः प्रदृश्यते । ककाराद्य हकारांतास्त्रयस्त्रिंशच्च देवताः

‘वैवस्वत’ हा ‘क्ष’ या अक्षराने दर्शविला जातो; आणि, प्रिय, ‘कृष्ण’ही (त्यात) दिसून येतो. ‘क’ पासून ‘ह’ पर्यंत—हे तेहेतीस देवता मानले आहेत.

Verse 77

ककाराद्याष्ठकारांता आदित्या द्वादश स्मृताः । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणाश्चांशुरेव च

‘क’ पासून ‘ठ’ पर्यंत—हे बारा आदित्य स्मृत आहेत: धाता, मित्र, अर्यमा, शक्र, वरुण आणि अंशुही.

Verse 78

भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते

आदित्यांमध्ये भगा, विवस्वान, पूषा आणि दहावा सविता; अकरावा त्वष्टा, आणि बारावा विष्णू असे सांगितले आहे.

Verse 79

जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः । डकाराद्या बकारांता रुद्राश्चैकादशैव तु

जो शेवटी उत्पन्न झाला तो सर्व आदित्यांमध्ये गुणांनी श्रेष्ठ आहे. डकारापासून आरंभ होऊन बकारापर्यंत—हेच अकरा रुद्र आहेत.

Verse 80

कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः । अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चण्डो भवस्तथा

कपाली, पिंगल, भीम, विरूपाक्ष, विलोहित, अजक, शासन, शास्ता, शंभू, चंड तसेच भव—हे रुद्र मानले जातात.

Verse 81

भकाराद्याः षकारांता अष्टौ हि वसवो मताः । ध्रुवो घोरश्च सोमश्च आपश्चैव नलोऽनिलः

भकारापासून षकारापर्यंत—हे आठ वसु मानले आहेत: ध्रुव, घोर, सोम, आप, नल आणि अनिल.

Verse 82

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च अष्टौ ते वसवः स्मृताः । सौ हश्चेत्यश्विनौ ख्यातौ त्रयस्त्रिंशदिमे स्मृताः

प्रत्यूष आणि प्रभास—अशा रीतीने ते आठ वसु स्मरणात आहेत. ‘सौ’ आणि ‘ह’ असे दोन अश्विन प्रसिद्ध आहेत. अशा प्रकारे हे तैंतीस देव स्मृत आहेत.

Verse 83

अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय इत्येते जरायुजास्तथांडजाः

अनुस्वार, विसर्ग, जिह्वामूलीय आणि उपध्मानीय—हेच (चिन्ह) सांगितले आहेत; आणि येथे ते गर्भज व अंडज प्राण्यांशीही संबद्ध मानले आहेत.

Verse 84

स्वेदजाश्चोद्भिजाश्चेति तत जीवाः प्रकीर्तिताः । भावार्थः कथितश्चायं तत्त्वार्थं श्रृणु सांप्रतम्

स्वेदज आणि उद्भिज—असे जीवही प्रकीर्तित झाले. हा भावार्थ सांगितला; आता तत्त्वार्थ ऐक.

Verse 85

ये पुमांसस्त्वमून्देवान्समाश्रित्य क्रियापराः । अर्धमात्रात्मके नित्ये पदे लीनास्त एव हि

जे पुरुष या देवांचा आश्रय घेऊन क्रियापरायण राहतात, तेच ‘अर्धमात्रा’स्वरूप नित्य पदात लीन होतात.

Verse 86

चतुर्णां जीवयोनीनां तदैव परिमुच्यते । यदाभून्मनसा वाचा कर्मणा च यजेत्सुरान्

चारही जीवयोनींच्या बंधनातून तेव्हाच तत्काळ मुक्ती मिळते, जेव्हा मन, वाणी आणि कर्माने देवांचे यजन-पूजन केले जाते.

Verse 87

यस्मिञ्छास्त्रे त्वमी देवा मानिता नैव पापिभिः । तच्छास्त्रं हि न मंतव्यं यदि ब्रह्मा स्वयं वदेत्

ज्या शास्त्रात या देवांचा मान नाही आणि जे पापी लोक मानतात, ते शास्त्र मानू नये—जरी स्वयं ब्रह्मदेव बोलले तरीही.

Verse 88

अमी च देवाः सर्वत्र श्रौते मार्गे प्रतिष्ठिताः । पाषण्डशास्त्रे सर्वत्र निषिद्धाः पापकर्मभिः

हे देव सर्वत्र श्रौत (वैदिक) मार्गात प्रतिष्ठित आहेत; परंतु पाषंड-शास्त्रांत पापकर्मांमुळे ते सर्वत्र निषिद्ध मानले जातात।

Verse 89

तदमून्ये व्यतिक्रम्य तपो दानमथो जपम् । प्रकुर्वंति दुरात्मानो वेपते मरुतः पथि

त्या देवतांचा अवमान करून दुरात्मे लोक तप, दान व जप करतात; तरी त्यांच्या कृत्यांमुळे मरुताचा पथ—धर्मव्यवस्था—सुद्धा थरथरतो।

Verse 90

अहो मोहस्य माहात्म्यं पश्यताविजितात्मनाम् । पठंति मातृकां पापा मन्यंते न सुरानिह

अहो! आत्मसंयम न जिंकलेल्या लोकांत मोहाचे किती सामर्थ्य—पापी ‘मातृका’चा पाठ करतात, तरी इथे देवांना मानतच नाहीत।

Verse 91

सुतनुरुवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा पिताभूदतिविस्मितः । पप्रच्छ च बहून्प्रश्रान्सोप्य वादीत्तथातथा

सुतनु म्हणाला—त्याचे वचन ऐकून पिता अत्यंत विस्मित झाला. त्याने अनेक प्रश्न विचारले, आणि तोही तसे तसे उत्तर देऊ लागला।

Verse 92

मयापि तव प्रोक्तोऽयं मातृकाप्रश्र उत्तमः । द्वितीयं श्रृणु तं प्रश्नं पंचपंचाद्भुतं गृहम्

हा उत्तम ‘मातृका’विषयक प्रश्न मीही तुला सांगितला आहे. आता दुसरा प्रश्न ऐक—पाच आणि पाच यांनी बनलेले ते अद्भुत ‘गृह’ याविषयी।

Verse 93

पंचभूतानि पञ्चैव कर्मज्ञानेंद्रियाणि च । पंच पंचापि विषया मनोबुद्ध्यहमेव च

पाच महाभूतें आहेत; तसेच पाच कर्मेंद्रिये व पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत. तसेच पाच विषय, आणि मन, बुद्धी व अहंकारही यांसह आहेत.

Verse 94

प्रकृतिः पुरुषश्चैव पञ्चविंशः सदाशिवः । पञ्चपञ्चभिरेततैस्तु निष्पन्नं गृहमुच्यते

प्रकृती व पुरुष, आणि पंचविसावे तत्त्व म्हणून सदाशिव—या पाच-पाच समूहांनी हे ‘गृह’ म्हणजे देह-रचना सिद्ध होते असे म्हटले आहे.

Verse 95

देहमेतदिदं वेद तत्त्वतो यात्यसौ शिवम् । बहुरूपां स्त्रियं प्राहुर्बुद्धिं वेदांतवादिनः

जो हा देह तत्त्वतः जाणतो, तो शिवप्राप्ती करतो. वेदान्तवादी आचार्य बुद्धीला बहुरूपिणी ‘स्त्री’ असे म्हणतात, जी नाना रूपे धारण करते.

Verse 96

सा हि नानार्थभजनान्नानारूपं प्रपद्यते । धर्मस्यैकस्य संयोगाद्बहुधाप्येकिकैव सा

ती (बुद्धी) अनेक हेतूंनी अनेक रूपे धारण करते; पण एकाच धर्माशी संयोग असल्याने, बहुधा दिसली तरी ती मूलतः एकच राहते.

Verse 97

इति यो वेदे तत्त्वार्थं नासौ नरकमाप्नुयात् । मुनिभिर्यश्च न प्रोक्तं यन्न मन्येत दैवतान्

जो हा तत्त्वार्थ जाणतो, तो नरकास जात नाही. आणि जे मुनिंनी सांगितलेले नाही, त्याला दैवत मानू नये.

Verse 98

वचनं तद्बुधाः प्रहुर्बंधं चित्रकथं त्विति । यच्च कामान्वितं वाक्यं पंचमं वाप्यतः श्रुणु

अशी वाणी ज्ञानी बंधन म्हणतात—केवळ रंगीत कथामात्र. आता पाचव्या प्रकारचे वचन ऐक—जे कामनेने प्रेरित होऊन उच्चारले जाते.

Verse 99

एको लोभो महान्ग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते । लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते

लोभ हा एकच महान् ग्रास घेणारा शिकारी आहे. लोभातून पाप प्रवृत्त होते; लोभातून क्रोध उत्पन्न होतो; लोभातून कामना वाढत जाते.

Verse 100

लोभान्मोहश्च माया च मानः स्तम्भः परेष्सुता । अविद्याऽप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते

लोभातून मोह व माया, मान व हट्टी स्तंभ, परांबद्दल वैर; अविद्या व विवेकशून्यता—हे सर्व लोभातूनच प्रवर्तते.

Verse 101

हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् । साहसानां च सर्वेषामकार्याणआं क्रियास्तथा

परधनाचे हरण, परस्त्रीचा अपमान/दूषण, आणि सर्व प्रकारची हिंसक धाडसी कुकर्मे—ही निषिद्ध कृत्येही (त्याच दोषातून) उद्भवतात.

Verse 102

स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना । दम्भो द्रोहश्च निंदा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा

तो लोभ—मोहासह—जितात्म्याने अवश्य जिंकावा. त्यातून दंभ, द्रोह, निंदा, पैशुन्य आणि मत्सरही उत्पन्न होतात.

Verse 103

भवन्त्येतानि सर्वाणि लुब्धानामकृतात्मनाम् । सुमहां त्यपि सास्त्राणि धारयंति बहुश्रुताः

लोभी व असंयमी मनाच्या लोकांत हे सर्व दोष उत्पन्न होतात. पुष्कळ शास्त्र ऐकून, महान ग्रंथ धारण करणारेही शेवटी याच दोषांत पडतात.

Verse 104

छेत्तारः संशयानां च लोभग्रस्ता व्रजंत्यधः । लोभक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः

संशय छेदणारे असले तरी लोभाने ग्रस्त झाले की ते अधःपाताला जातात. लोभ व क्रोधात आसक्त होऊन ते शिष्टाचारातून बहिष्कृत होतात.

Verse 105

अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्धन्नास्तृणौरिव । कुर्वते ये बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलन्विताः

आतून ते क्षुरासारखे तीक्ष्ण, पण वाणी मधुर; जणू गवताने झाकलेला विहीर. जे अनेक (छलयुक्त) मार्ग निर्माण करतात, ते कारण-युक्ती व बळ यांच्या साहाय्याने एकामागून एक तसे करतात.

Verse 106

सर्वमार्गं विलुंमपंति लोभाज्जातिषु निष्ठुराः । धर्मावतंसकाः क्षुद्रा मुष्णंति ध्वजिनो जगत्

लोभामुळे कठोरहृदयी लोक विविध जातींत प्रकट होऊन सर्व मार्ग लुटतात. क्षुद्र जन ‘धर्म’ हा अलंकार करून, ध्वज घेऊन मिरवत जगालाच लुबाडतात.

Verse 107

एतेऽतिपापिनो ज्ञेया नित्यं लोभसमन्विताः । जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित्

हे अतिशय पापी म्हणून जाणावे, जे नित्य लोभाने युक्त होते—जनक, युवनाश्व, वृषादर्भि आणि प्रसेनजित्.

Verse 108

लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः । तस्मात्त्यजंति ये लोभं तेऽतिक्रामंति सागरम्

लोभाचा क्षय झाल्याने राजांनी स्वर्ग प्राप्त केला; तसेच इतरांनीही. म्हणून जे लोभाचा त्याग करतात ते संसार-सागर पार करतात.

Verse 109

संसाराख्यमतोऽनये ये ग्राहग्रस्ता न संशयः । अथ ब्राह्मणभेदांस्त्वमष्टो विप्रावधारय

जे या ‘संसार’ नावाच्या प्रवाहात ग्रासले गेले आहेत, ते निःसंशय मगराच्या पकडीत पडल्यासारखे आहेत. आता, हे ब्राह्मण, माझ्याकडून ब्राह्मणांचे आठ भेद जाणून घे.

Verse 110

मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परम् । अनूचानस्तथा भ्रूण ऋषिकल्प ऋषिर्मुनिः

ते असे—मात्र, ब्राह्मण, श्रोत्रिय; त्यानंतर अनूचान; तसेच भ्रूण, ऋषिकल्प, ऋषि आणि मुनि.

Verse 111

एते ह्यष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं श्रुतौ । तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्तविशेषतः

श्रुतीपरंपरेत हे आठ प्रकारचे ब्राह्मण प्रथम सांगितले आहेत. त्यांमध्ये विद्या व आचरणाच्या विशेषतेमुळे प्रत्येक पुढचा, मागच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

Verse 112

ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यदा भवेत् । अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते

जो ब्राह्मणकुळात जन्मूनही केवळ जन्मामुळेच ब्राह्मण ठरतो—उपनयनरहित व कर्तव्यकर्मांपासून वंचित—तो ‘मात्र’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 113

एकोद्देश्यमतिक्रम्य वेदस्याचारवानृजुः । स ब्राह्मण इति प्रोक्तो निभृतः सत्यवाग्घृणी

जो वेदाच्या केवळ एका धड्यापुरता न थांबता पुढे गेलेला, सदाचारयुक्त व सरळ—स्वभावाने शांत, वाणीने सत्य आणि करुणाशील—तोच ‘ब्राह्मण’ असे सांगितले आहे.

Verse 114

एकां शाखां सकल्पां च षड्भिरंगैरधीत्य च । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियोनाम धर्मवित्

जो विप्र एक वेदशाखा कल्पासहित व षडंगांसह अध्ययन करून षट्कर्मांत निरत असतो, तो ‘श्रोत्रिय’—धर्मज्ञ—असा कहलातो.

Verse 115

वेदवेदांगतत्त्वज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः । श्रेष्ठः श्रोत्रियवान्प्राज्ञः सोऽनूचान इति स्मृतः

जो वेद व वेदांगांचा तत्त्वार्थ जाणतो, ज्याचे अंतःकरण शुद्ध व पापरहित आहे—जो श्रेष्ठ, श्रोत्रियविद्येने संपन्न व प्राज्ञ आहे—तो ‘अनूचान’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 116

अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययंत्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेंद्रियः

अनूचानगुणांनी युक्त, यज्ञ व स्वाध्यायाने संयमित, हव्य-शेषभोजी आणि इंद्रियजयी—असा पुरुष शिष्टांनी ‘भ्रूण’ म्हणून संबोधिला आहे.

Verse 117

वैदिकं लौकिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः । आश्रमस्थो वशी नित्यमृषिकल्प इति स्मृतः

जो वैदिक व लौकिक असे सर्व ज्ञान प्राप्त करून, आपल्या आश्रमात स्थित राहून नित्य संयमी असतो, तो ‘ऋषिकल्प’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 118

ऊर्ध्वरेता भवत्यग्र्यो नियताशी नसंश यी । शापानुग्रहयोः शक्तः सत्यसंधो भवेदृषिः

जो ऊर्ध्वरेता होऊन संयमित आहार करतो, संशयरहित राहतो; शाप व अनुग्रह देण्यास समर्थ आणि सत्यसंकल्पी—तोच ऋषी होय.

Verse 119

निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः । ध्यानस्थानिष्क्रियो दांतस्तुल्यमृत्कांचनो मुनिः

जो विषयांपासून निवृत्त, सर्वतत्त्वज्ञ, काम-क्रोधरहित; ध्यानस्थ, निष्क्रिय, इंद्रियनिग्रही आणि माती व सोनं समान मानतो—तोच मुनि होय.

Verse 120

एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्लानाम विप्रेंद्राः पूज्यन्ते सवनादिषु

अशा रीतीने वंशपरंपरा व विद्या, तसेच उत्तम आचरण यांमुळे उन्नत झालेले त्रिशुक्ल-वर्गातील श्रेष्ठ ब्राह्मण सवनादी यज्ञकर्मांत पूजिले जातात.

Verse 121

इत्येवंविधविप्रत्वमुक्तं श्रृणु युगादयः । नवमी कार्तिके शुक्ला कृतादिः परिकीर्तिता

अशा प्रकारचे ब्राह्मण-श्रेष्ठत्व सांगितले. आता युगादि ऐका—कार्तिक शुक्ल नवमी ही कृतयुगाची सुरुवात म्हणून कीर्तिली आहे.

Verse 122

वैशाखस्य तृतीया या शुक्ला त्रेतादिरुच्यते । माघे पञ्चदशीनाम द्वापरादिः स्मृता बुधैः

वैशाख शुक्ल तृतीया ही त्रेतायुगाची सुरुवात म्हणतात; आणि माघ पौर्णिमा (पंचदशी) ही द्वापरयुगाची सुरुवात म्हणून बुध मानतात.

Verse 123

त्रयोदशी नभस्ये च कृष्णा सा हि कलेः स्मृता । युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः

नभस्य मासातील कृष्णपक्षाची त्रयोदशी कलीयुगाचा आरंभ म्हणून स्मृत आहे. या तिथींना ‘युगादि’ म्हणतात; या दिवशी केलेले दान अक्षय फल देणारे ठरते.

Verse 124

एताश्चतस्रस्तिथयो युगाद्या दत्तं हुतं चाक्षयमाशु विद्यात् । युगेयुगे वर्षशतेन दानं युगादिकाले दिवसेन तत्फलम्

या चार तिथी ‘युगादि’ आहेत—हे लवकर जाणावे की या दिवशी केलेले दान व हवन अक्षय होते. प्रत्येक युगात शंभर वर्षे केलेल्या दानाचे जे फळ, तेच युगादिकाळी एका दिवसात मिळते.

Verse 125

युगाद्याः कथिता ह्येता मन्वाद्याः श्रृणु सांप्रतम् । अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिके तथा

युगादि तिथी सांगितल्या; आता मन्वादि ऐका—आश्वयुज महिन्यातील शुक्ल नवमी आणि कार्तिक महिन्यातील द्वादशी.

Verse 126

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा

चैत्र महिन्याची तृतीया आणि भाद्रपद महिन्याचीही तृतीया; फाल्गुनची अमावस्या व पौष महिन्याची एकादशीही (पवित्र तिथी आहेत).

Verse 127

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा

आषाढ महिन्याची दशमी, माघ महिन्याची सप्तमी, श्रावणातील कृष्ण अष्टमी, तसेच आषाढी पौर्णिमा हीही (विशेष पुण्यदायी तिथी आहेत).

Verse 128

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठे पञ्चदशी सिता । मन्वंतरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारकाः

कार्तिक, फाल्गुन व चैत्र पौर्णिमा, तसेच ज्येष्ठ शुक्लपक्षातील पंधरावी तिथी; आणि मन्वंतरादि दिवस—हे सर्व दानाचे फळ अक्षय करणारे सांगितले आहेत.

Verse 129

यस्यां तिथौ रथं पूर्वं प्राप देवो दिवाकरः । सा तिथिः कथिता विप्रैर्माघे या रथसप्तमी

ज्या तिथीस प्राचीनकाळी देव दिवाकर (सूर्य) यांनी रथ प्राप्त केला, तीच तिथी विप्रांनी माघ महिन्यातील रथसप्तमी म्हणून कथिली आहे.

Verse 130

तस्यां दत्तं हुतं चेष्टं सर्वमेवाक्षयं मतम् । सर्वदारिद्र्यशमनं भास्करप्रीतये मतम्

त्या तिथीस जे काही दान दिले, होमात अर्पण केले किंवा जे धर्मकर्म केले, ते सर्व फलाने अक्षय मानले जाते. भास्कराच्या प्रीत्यर्थ केलेले हे कर्म सर्व दारिद्र्य शमविते असे म्हटले आहे.

Verse 131

नित्योद्वेजकमाहुर्यं बुधास्तं श्रृणु तत्त्वतः । यश्च याचनिको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम्

बुद्धिमान त्याला ‘नित्य उद्वेजक’ म्हणतात—ते तत्त्वतः ऐक: जो नेहमी याचक होऊन मागत राहतो, तो स्वर्गाचा पात्र ठरत नाही.

Verse 132

उद्वेजयति भूतानि यथा चौरास्तथैव सः । नरकं याति पापात्मा नित्योद्वेगकरस्त्वसौ

जसे चोर प्राण्यांना भयभीत करतात, तसेच तोही उद्वेग निर्माण करतो. म्हणून तो पापात्मा—नित्य उद्वेग करणारा—नरकास जातो.

Verse 133

इहोपपत्तिर्मम केन कर्मणा क्व च प्रयातव्यमितो मयेति । विचार्य चैवं प्रतिकारकारी बुधैः स चोक्तो द्विज दक्षदक्षः

“मला ही अवस्था कोणत्या कर्माने मिळाली, आणि येथून मला कुठे जावे?”—जो असा विचार करून योग्य प्रतिकार/प्रायश्चित्त करतो, त्याला ज्ञानीजन खरेच कर्तव्य-निपुण समर्थ द्विज म्हणतात।

Verse 134

मासैरष्टभिरह्ना च पूर्वेण वयसायुषा । तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनांते सुखमेधते

आयुष्याच्या पूर्वभागात—महिन्यांनी, दिवसांनी आणि यौवनाच्या आरंभीच्या अवस्थेतही—मनुष्य असेच कर्म करावे की ज्याने आयुष्याच्या शेवटी सुख वाढते।

Verse 135

अर्चिर्धूमश्च मार्गौ द्वावाहुर्वेदांतवादिनः । अर्चिषा याति मोक्षं च धूमेनावर्तते पुनः

वेदान्ताचार्य दोन मार्ग सांगतात—अर्चि (प्रकाश) आणि धूम (धूर). अर्चि-मार्गाने मोक्ष मिळतो, धूम-मार्गाने जीव पुन्हा परत येतो।

Verse 136

यज्ञैरासाद्यते धूमो नैष्कर्म्येणार्चिराप्यते । एतयोरपरो मार्गः पाखंड इति कीर्त्यते

यज्ञकर्मांनी ‘धूम’च मिळतो, आणि नैष्कर्म्याने (निष्काम/अकर्मभावाने) ‘अर्चि’ प्राप्त होते. या दोन्ही मार्गांखेरीज जो मार्ग, तो ‘पाखंड’ म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 137

यो देवान्मन्यते नैव धर्मांश्च मनुसूचितान् । नैतौ स याति पंथानौ तत्त्वार्थोऽयं निरूपितः

जो देवांना मानत नाही आणि मनूने सांगितलेले धर्मही स्वीकारत नाही, तो या दोन्ही मार्गांपैकी कोणत्याही मार्गाने जात नाही—हा तत्त्वार्थ स्पष्ट ठरविला आहे।

Verse 138

इते ते कीर्तिताः प्रश्राः शक्त्या ब्राह्मणसत्तम । साधु वाऽसाधु वा ब्रूही ख्यापयात्मानमेव च

हे ब्राह्मणसत्तम! मी यथाशक्ती हे प्रश्न मांडले आहेत. आता सांगा—हे योग्य की अयोग्य; आणि आपली ओळखही प्रकट करा.