Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 93

Devanagari script

पंचभूतानि पञ्चैव कर्मज्ञानेंद्रियाणि च । पंच पंचापि विषया मनोबुद्ध्यहमेव च

Transliteration

paṃcabhūtāni pañcaiva karmajñāneṃdriyāṇi ca | paṃca paṃcāpi viṣayā manobuddhyahameva ca

Translation

पाच महाभूतें आहेत; तसेच पाच कर्मेंद्रिये व पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत. तसेच पाच विषय, आणि मन, बुद्धी व अहंकारही यांसह आहेत.

Word by Word

• पञ्चभूतानि: the five elements
• पञ्चभूतानि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पञ्च-भूत (प्रातिपदिक; पञ्च + भूत)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; समासः कर्मधारयः (पञ्चानि भूतानि)

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (प्रातिपदिक; संख्याशब्द)
• Form: अव्ययवत् संख्याशब्दः; अत्र नपुंसक-प्रथमा-बहुवचनार्थे विशेषणम् (पञ्च = five)

• एव: indeed/only
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle); अवधारणार्थकः (emphasis/only)

• कर्मज्ञानेंद्रियाणि: the organs of action and knowledge
• कर्मज्ञानेंद्रियाणि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कर्म-ज्ञान-इन्द्रिय (प्रातिपदिक; कर्म + ज्ञान + इन्द्रिय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (कर्मेन्द्रियाणि च ज्ञानेन्द्रियाणि च इति समाहारः)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (प्रातिपदिक; संख्याशब्द)
• Form: संख्याशब्दः; अत्र विशेषणम् (five)

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (प्रातिपदिक; संख्याशब्द)
• Form: संख्याशब्दः; अत्र विशेषणम् (five)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle); समुच्चय/अप्यर्थ (also/even)

• विषयाः: sense-objects
• विषयाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विषय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• मनः: mind
• मनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• बुद्धिः: intellect
• बुद्धिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• अहम्: I / ego (ahaṃkāra)
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, उत्तमपुरुषार्थक; प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle); अवधारणार्थकः

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

Speaker

Sutanu

Visual Art Cues

Scene: A contemplative sage or Skanda-teacher figure points to a subtle diagram of the body as a ‘house’ composed of elements, senses, and mind—rendered as concentric circles or lotus-petals labeled with tattvas.

Characters & Entities

• Pañcabhūta
• Karmendriya
• Jñānendriya
• Manas
• Buddhi
• Ahaṃkāra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The embodied being is a structured assembly of elements, faculties, and inner instruments—knowing this supports discernment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; this is a philosophical mapping of the human constitution.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it provides a framework used for contemplation and self-analysis.