Adhyaya 3

Verse 1

राजोवाच । किं दृष्टं भवता ब्रह्मन्नाश्चर्यं पथि कुत्र वा । तन्ममाख्याहि येनाहं कृतकृत्यत्वमाप्नुयाम्

राजा म्हणाला—हे ब्राह्मण, तुम्ही मार्गात कुठे आणि कोणते आश्चर्य पाहिले? ते मला सांगा, ज्यायोगे मीही कृतकृत्यत्व प्राप्त करीन.

Verse 2

गौतम उवाच । गोकर्णादहमागच्छन्क्वापि देशे विशांपते । जाते मध्याह्नसमये लब्ध वान्विमलं सरः

गौतम म्हणाले—हे प्रजाधिपती, मी गोकर्णाहून परत येत होतो. एका प्रदेशात, मध्यान्हसमयी, मला एक निर्मळ व स्वच्छ सरोवर मिळाले.

Verse 3

तत्रोपस्पृश्य सलिलं विनीय च पथिश्रमम् । सुस्निग्धशीतलच्छायं न्यग्रोधं समुपाश्रयम्

तेथे जलाला स्पर्श करून स्नान केले व प्रवासाचा थकवा दूर केला. मग स्नेहाळ, शीतल छाया देणाऱ्या वडाच्या झाडाखाली मी आश्रय घेतला.

Verse 4

अथाविदूरे चांडालीं वृद्धामंधां कृशाकृतिम् । शुष्यन्मुखीं निराहारां बहुरोगनिपीडिताम्

मग थोड्याच अंतरावर मला एक चांडाळ स्त्री दिसली—वृद्ध, अंध, कृश देहाची; तोंड कोरडे पडलेले, निराहार, आणि अनेक रोगांनी पीडित.

Verse 5

कुष्ठव्रणपरीतांगीमुद्यत्कृमिकुलाकुलाम् । पूयशोणितसंसक्तजरत्पटल सत्कटीम्

तिचे अंग कुष्ठरोगाच्या जखमांनी भरलेले होते, त्यात किडे वळवळत होते. पू आणि रक्ताने माखलेली तिची जीर्ण त्वचा आणि कंबर होती.

Verse 6

महायक्ष्मगलस्थेन कंठसंरोधविह्वलाम् । विनष्टदंतामव्यक्तां विलुठंतीं मुहुर्मुहुः

गळ्यातील महायक्ष्मा रोगामुळे कंठ दाटून आल्याने ती विव्हळ झाली होती. तिचे दात पडले होते, ती अस्पष्ट बोलत होती आणि वारंवार जमिनीवर लोळत होती.

Verse 7

चंडार्ककिरणस्पृष्टखरोष्णरजसाप्लुताम् । विण्मूत्रपूयदिग्धांगीमसृग्गंधदुरासदाम्

प्रखर सूर्यकिरणांनी तापलेल्या उष्ण धुळीने ती माखली होती. तिचे अंग मल, मूत्र आणि पू यांनी भरले होते आणि रक्ताच्या दुर्गंधीमुळे तिच्या जवळ जाणे कठीण होते.

Verse 8

कफरोगबहुश्वासश्लथन्नाडीबहुव्यथाम् । विध्वस्तकेशावयवामपश्यं मरणोन्मुखीम्

कफ विकार आणि धाप लागल्यामुळे तिच्या नाड्या शिथिल झाल्या होत्या आणि तिला खूप वेदना होत होत्या. तिचे केस आणि अवयव विस्कळीत झाले होते आणि ती मरणासन्न अवस्थेत होती.

Verse 9

तादृग्व्यथां च तां वीक्ष्य कृपयाहं परिप्लुतः । प्रतीक्षन्मरणं तस्याः क्षणं तत्रैव संस्थितः

तिची ती अवस्था पाहून मी दयेने भारावून गेलो. तिच्या मृत्यूची वाट पाहत मी क्षणभर तिथेच उभा राहिलो.

Verse 10

अथांतरिक्षपदवीं सिंचंतमिव रश्मिभिः । दिव्यं विमानमानीतमद्राक्षं शिवकिंकरैः

तेव्हा मी पाहिले की शिवकिंकरांनी आणलेले दिव्य विमान आपल्या किरणांनी जणू आकाशमार्गांना सिंचित करीत होते।

Verse 11

तस्मिन्रवींदुवह्नीनां तेजसामिव पंजरे । विमाने सूर्यसंकाशानपश्यं शिवकिंकरान्

त्या विमानात—जणू सूर्य, चंद्र व अग्नीच्या तेजाचे पिंजरेच—मी सूर्यसमान तेजस्वी शिवकिंकरांना पाहिले।

Verse 12

ते वै त्रिशूलखट्वांगटंकचर्मासिपाणयः । चंद्रार्धभूषणाः सांद्रचंद्रकुंदोरुवर्चसः

त्यांच्या हातांत त्रिशूल, खट्वांग, टंक, ढाल व तलवार होती; अर्धचंद्राने भूषित, त्यांचे तेज दाट चंद्रप्रकाश व कुंदफुलांच्या शुभ्रतेसारखे उजळ होते।

Verse 13

किरीटकुंडलभ्राजन्महाहिवलयोज्ज्वलाः । शिवानुगा मया दृष्टा श्चत्वारः शुभलक्षणाः

मी शिवाचे चार शुभलक्षणी अनुचर पाहिले—किरीट व कुंडलांनी झळाळणारे, आणि महान सर्पवलयांसारख्या कड्यांनी उजळलेले।

Verse 14

तानापतत आलोक्य विमानस्थान्सुविस्मितः । उपसृत्यांतिके वेगादपृच्छं गगने स्थितान्

विमानात स्थित असूनही ते उतरू लागलेले पाहून मी फारच विस्मित झालो; वेगाने जवळ जाऊन, आकाशात स्थित त्यांना मी विचारले।

Verse 15

नमोनमो वस्त्रिदशोत्तमेभ्यस्त्रिलोचनश्रीचरणानुगेभ्यः । त्रिलोकरक्षाविधिमावहद्भ्यस्त्रिशूलचर्मासिगदाधरेभ्यः

त्रिदशांमध्ये श्रेष्ठ अशा तुम्हांला पुनःपुन्हा नमस्कार—त्रिलोचन प्रभूंच्या श्रीचरणांचे अनुगामी तुम्ही. त्रिलोकरक्षणाची व्यवस्था सांभाळणारे, त्रिशूळ, चर्म, खड्ग व गदा धारण करणारे तुम्ही.

Verse 16

अतोऽस्माभिरिहानीता निरयं यातु वा न वा । अनया साधितो बाल्ये पुण्यलेशोऽस्ति वा न वा

म्हणून आम्ही हिला इथे आणले आहे—हिला नरकास जावे की न जावे. सांगा, हिने बाल्यावस्थेत पुण्याचा अगदी सूक्ष्म अंश तरी साधला आहे का, नाही का?

Verse 17

उत सर्वजनाघौघविजयाय कृतोद्यमाः । ब्रूत कारुण्यतो मह्यं यस्माद्यूयमिहागताः

किंवा सर्व लोकांच्या पापांच्या प्रवाहावर विजय मिळविण्यासाठी तुम्ही उद्यत होऊन आला आहात काय? करुणेने मला सांगा, तुम्ही येथे कोणत्या कारणाने आला आहात.

Verse 18

शिवदूता ऊचुः । एषाग्रे दृश्यते वृद्धा चांडाली मरणोन्मुखी । एतामानेतुमायाताः संदिष्टा प्रभुणा वयम्

शिवदूत म्हणाले—पहा, समोर एक वृद्ध चांडाळी मृत्यूसन्मुख दिसते. प्रभूच्या आज्ञेने आम्ही हिला आणण्यासाठी आलो आहोत.

Verse 19

इत्युक्ते शिवदूतैस्तैरपृच्छं पुनरप्यहम् । विस्मयाविष्टचित्तस्तान्कृतांजलिरवस्थितः

त्या शिवदूतांनी असे सांगितल्यावर मी त्यांना पुन्हा विचारले. विस्मयाने चित्त भरून, मी हात जोडून त्यांच्या समोर उभा राहिलो.

Verse 20

अहो पापीयसी घोरा चांडाली कथमर्हति । दिव्यं विमानमारोढुं शुनीवाध्वरमंडलम्

अरेरे! ही महापापी आणि भयानक चांडाळी दिव्य विमानावर चढण्यास कशी पात्र ठरू शकते? जसे एखादी कुत्री यज्ञमंडपात जाण्यास अयोग्य असते.

Verse 21

आजन्मतोऽशुचिप्राया पापां पापा नुगामिनीम् । कथमेनां दुराचारां शिवलोकं निनीषथ

जी जन्मापासूनच अशुद्ध आहे, पापी आहे आणि पापाचेच आचरण करणारी आहे, अशा दुराचारी स्त्रीला तुम्ही शिवलोकात कसे नेऊ इच्छिता?

Verse 22

अस्या नास्ति शिवज्ञानं नास्ति घोरतरं तपः । सत्यं नास्ति दया नास्ति कथमेनां निनीषथ

जिच्याकडे शिवज्ञान नाही, जिने घोर तपश्चर्या केली नाही, जिच्यात सत्य नाही आणि दयाही नाही, तिला तुम्ही कसे नेऊ इच्छिता?

Verse 23

पशुमांसकृताहारा वारुणीपूरितोदराम् । जीवहिंसारतां नित्यं कथमेनां निनीषथ

जिचा आहार पशूंचे मांस आहे, जिचे पोट दारूने भरलेले असते आणि जी नेहमी जीवहिंसेत मग्न असते, तिला तुम्ही कसे नेऊ इच्छिता?

Verse 24

न च पंचाक्षरी जप्ता न कृतं शिवपूजनम् । न ध्यातो भगवाञ्छंभुः कथमेनां निनीषथ

जिने पंचाक्षरी मंत्राचा जप केला नाही, शिवपूजन केले नाही आणि भगवान शंभूचे ध्यानही केले नाही, तिला तुम्ही कसे नेऊ इच्छिता?

Verse 25

नोपोषिता शिवतिथिर्न कृतं शिवपूजनम् । भूतसौहृदं न जानाति न च बिल्वशिवार्पणम् । नेष्टापूर्तादिकं वापि कथमेनां निनीषथ

तिने शिवाच्या पवित्र तिथींना उपवास केला नाही, शिवपूजनही केले नाही. भूतमात्रांवरील सौहार्द तिला माहीत नाही, बिल्वपत्रांचे शिवाला अर्पणही नाही. इष्ट-पूर्तादी पुण्यकर्मेही केली नाहीत—मग तिला परम पदास कसे नेणार?

Verse 26

न च स्नातानि तीर्थानि न दानानि कृतानि च । न च व्रतानि चीर्णानि कथमेनां निनीषथ

तिने तीर्थस्नान केले नाही, दानही दिले नाही; व्रतांचे आचरणही केले नाही—मग तिला उच्च ध्येयापर्यंत कसे नेणार?

Verse 27

ईक्षणे परिहर्त्तव्या किमु संभाषणादिषु । सत्संगरहितां चंडां कथमेनां निनीषथ

ती तर केवळ पाहण्यातही टाळावी—मग संभाषण वगैरे तर दूरच. सत्संगरहित, कठोर व पतिता—तिला परम गतीस कसे नेणार?

Verse 28

जन्मांतरार्जितं किंचिदस्याः सुकृतमस्ति वा । तत्कथं कुष्ठरोगण कृमिभिः परिभूयते

हिच्याकडे पूर्वजन्मी कमावलेले काही पुण्य आहे काय? असेल तर मग कुष्ठरोगाने व कृमींनी ती कशी पराभूत होऊन त्रस्त होते?

Verse 29

अहो ईश्वरचर्येयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । पापात्मानोऽपि नीयंते कारुण्यात्परमं पदम्

अहो! ईश्वराची ही लीला देहधाऱ्यांना दुर्विचार्य आहे. त्याच्या करुणेने पापीही परम पदास नेले जातात.

Verse 30

इत्युक्तास्ते मया दूता देवदेवस्य शूलिनः । प्रत्यूचुर्मामथ प्रीत्या सर्वसंशयभेदिनः

मी असे सांगितल्यावर देवदेव त्रिशूलधारीचे ते दूत प्रेमाने मला प्रत्युत्तर देऊ लागले; ते सर्व संशयांचा भेद करणारे होते।

Verse 31

शिवदूता ऊचुः । ब्रह्मन्सुमहदाश्चर्यं शृणु कौतूहलं यदि । इमामुद्दिश्य चांडालीं यदुक्तं भवताधुना

शिवदूत म्हणाले—हे ब्राह्मण, तुला कुतूहल असेल तर हे अतिमहान आश्चर्य ऐक; या चांडालीविषयी तू आत्ताच जे बोललास त्याबद्दल।

Verse 32

आसीदियं पूर्वभवे काचिद्ब्राह्मणकन्यका । सुमित्रानाम संपूर्णसोमबिम्बसमानना

पूर्वजन्मी ही एक ब्राह्मणकन्या होती, सुमित्रा नावाची; तिचे मुख पूर्णचंद्रबिंबासारखे होते।

Verse 33

उत्फुल्लमल्लिकादामसुकुमारांगलक्षणा । कैकेयद्विजमुख्यस्य कस्यचित्तनया सती

उमललेल्या मल्लिकेच्या हारासारखी कोमल अंगलक्षणे तिची होती; ती कैकेय देशातील एका श्रेष्ठ द्विजाची सती कन्या होती।

Verse 34

तां सर्वलक्षणोपेतां रतेर्मूर्तिमिवापराम् । वर्द्धमानां पितुर्गेहे वीक्ष्यासन्विस्मिता जनाः

सर्व शुभलक्षणांनी युक्त, जणू रतीची दुसरी मूर्ती—तिला पित्याच्या घरी वाढताना पाहून लोक विस्मित झाले।

Verse 35

दिनेदिने वर्धमाना बंधुभिर्लालिता भृशम् । सा शनैर्यौवनं भेजे स्मरस्येव महाधनुः

दिवसेंदिवस वाढत ती कन्या बंधूंनी अत्यंत प्रेमाने लाडकी केली; आणि हळूहळू ती यौवनात प्रवेशली—जणू स्मर (कामदेव) याचे महाधनुष्य कार्यासाठी सज्ज होत आहे।

Verse 36

अथ सा बंधुवर्गैश्च समेतेन कुमारिका । पित्रा प्रदत्ता कस्मैचिद्विधिना द्विजसूनवे

त्यानंतर ती कुमारिका बंधुवर्गासह, पित्याने विधिपूर्वक एका ब्राह्मणपुत्रास अर्पण केली।

Verse 37

सा भर्त्तारमनुप्राप्य नवयौवनशालिनी । कंचित्कालं शुभाचारा रेमे बंधुभिरावृता

पतीला प्राप्त होऊन नवयौवनाने शोभणारी ती स्त्री काही काळ शुभ आचरणाने, बंधूंनी वेढलेली, आनंदाने राहिली।

Verse 38

अथ कालवशात्तस्याः पतिस्तीव्र रुजार्दितः । रूपयौवनकांतोपि पंचत्वमगमन्मुने

मग काळाच्या वशाने तिचा पती तीव्र वेदनेने पीडित झाला; आणि रूप-यौवन-कांती असूनही, हे मुने, पंचत्वास गेला (म्हणजे मरण पावला)।

Verse 39

मृते भर्त्तरि दुःखेन विदग्धहदया सती । उवास कतिचिन्मासान्सुशीला विजितें द्रिया

पती मरण पावल्यानंतर ती सती दुःखाने दग्ध हृदयाची होऊन, काही महिने सुशीला व जितेंद्रिय अशी राहिली।

Verse 40

अथ यौवनभारेण जृंभमाणेन नित्यशः । बभूव हृदयं तस्याः कंदपर्परिकंपितम्

मग यौवनाचा भार दिवसेंदिवस वाढू लागला; कंदर्पाच्या प्रेरणेने तिचे हृदय थरथर कापू लागले।

Verse 41

सा गुप्ता बन्धुवर्गेण शासितापि महोत्तमैः । न शशाक मनो रोद्धं मदनाकृष्टमंगना

ती बंधुवर्गाने जपली आणि श्रेष्ठ वृद्धांनी समजावली तरीही, मदनाने ओढलेल्या मनाला आवरू शकली नाही।

Verse 42

सा तीव्रमन्मथाविष्टा रूपयौवनशालिनी । विधवापि विशेषेण जारमार्गरताभवत्

ती तीव्र मन्मथावेगाने ग्रासलेली, रूप-यौवनसंपन्न; विधवा असूनही विशेषतः जारमार्गात आसक्त झाली।

Verse 43

न ज्ञाता केनचिदपि जारिणीति विचक्षणा । जुगूहात्मदुराचारं कंचित्कालमसत्तमा

ती चतुर स्त्री कोणालाही ‘जारिणी’ म्हणून कळली नाही; त्या अधर्मिणीने काही काळ आपला दुराचार लपवून ठेवला।

Verse 44

तां दोहदसमाक्रांतां घननीलमुखस्तनीम् । कालेन बंधुवर्गोपि बुबोध विटदूषिताम्

दोहदाने व्याकुळ, मुख व स्तन घनश्याम झालेले—अशी ती; काळानुसार बंधूंनाही कळले की ती विटाने दूषित झाली आहे।

Verse 45

इति भीतो महाक्लेशाच्चिंता लेभे दुरत्ययाम् । स्त्रियः कामेन नश्यंति ब्राह्मणा हीनसेवया

असे म्हणत तो महाक्लेशाने भयभीत होऊन दुस्तर चिंतेत पडला—“स्त्रिया कामाने नाश पावतात, आणि ब्राह्मण हीनांची सेवा करून (अधम आश्रयाने) नाश पावतात।”

Verse 46

राजानो ब्रह्मदंडेन यतयो भोगसंग्रहात् । लीढं शुना तथैवान्नं सुरया वार्पितं पयः

राजे ब्राह्मण-दंडाच्या शास्तीने नष्ट होतात, आणि यती भोगांचा संग्रह केल्याने पतित होतात। जसे कुत्र्याने चाटलेले अन्न व सुरेने दूषित झालेले दूध—तसेच हे अपवित्र मानावे।

Verse 47

रूपं कुष्ठरुजाविष्टं कुलं नश्यति कुस्त्रिया । इति सर्वे समालोच्य समेताः पतिसोदराः

“रूप कुष्ठरोगाच्या वेदनेने ग्रस्त होते; दुष्टा स्त्रीमुळे कुल नष्ट होते”—असा विचार करून पतीचे सर्व भाऊ एकत्र जमले।

Verse 48

तत्यजुर्गोत्रतो दूरं गृहीत्वा सकचग्रहम् । सघटोत्सर्गमुत्सृष्टा सा नारी सर्वबन्धुभिः

त्यांनी तिला गोत्रापासून दूर टाकून, तिचे केश-गृह (सामान) घेऊन; घट-उत्सर्ग (औपचारिक त्याग) करून सर्व नातलगांनी त्या स्त्रीला हाकलून दिले।

Verse 49

विचरंती च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया । सा ययौ स्त्री बहिर्यामा दृष्टा शूद्रेण केनचित्

शूद्रासोबत भटकत, रतिप्रिया व भोगात रमलेली ती स्त्री रात्री बाहेर गेली; आणि एका शूद्राने तिला पाहिले।

Verse 50

स तां दृष्ट्वा वरारोहां पीनोन्नतपयोधराम् । गृहं निनाय साम्ना च विधवां शूद्रनायकः । सा नारी तस्य महिषी भूत्वा तेन दिवानिशम्

तिला पाहून—सुंदर देहयष्टीची, उन्नत व भरदार स्तनांची—शूद्रनायकाने मधुर वचनांनी त्या विधवेला समजावून आपल्या घरी नेले. ती स्त्री त्याची महिषी होऊन दिवस-रात्र त्याच्याबरोबर राहू लागली.

Verse 51

रममाणा क्वचिद्देशे न्यवसद्गृहवल्लभा । तत्र सा पिशिताहारा नित्यमापीतवारुणी

कुठल्यातरी प्रदेशात घरची लाडकी बनून ती भोगात रमून राहू लागली. तेथे ती मांसाहार करू लागली आणि नित्य मद्यपान करू लागली.

Verse 52

लेभे सुतं च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया । कदाचिद्भर्त्तरि क्वापि याते पीतसुरा तु सा

भोगात रमलेली, रतीची आसक्त अशी ती स्त्री शूद्रापासून एक पुत्रही प्रसवली. एकदा तिचा पती कुठेतरी गेल्यावर तिने मद्य पिले.

Verse 53

इयेष पिशिताहारं मदिरामदविह्वला । अथ मेषेषु बद्धेषु गोभिः सह बहिर्व्रजे

मद्याच्या नशेने व्याकुळ होऊन तिला मांसाहाराची इच्छा झाली. मग मेंढ्या बांधलेल्या असताना ती गायींसह बाहेर गोठ्याकडे गेली.

Verse 54

ययौ कृपाणमादाय सा तमींधे निशामुखे । अविमृश्य मदावेशान्मेषबुद्ध्यामिषप्रिया

रात्रीच्या प्रारंभी ती कृपाण घेऊन अंधारात शिरली. मद्याच्या आवेशाने विचार न करता, मांसलोभी ती त्याला मेंढा समजून बसली.

Verse 55

एकं जघानं गोवत्सं क्रोशंतं निशि दुर्भगा । निहतं गृहमानीय ज्ञात्वा गोवत्समंगना

रात्री रडत असलेल्या एका गोवतात्साला त्या दुर्भागिणीने ठार केले. मारलेला वत्स घरात आणून त्या स्त्रीने ओळखले की हा गो-वत्स आहे.

Verse 56

भीता शिवशिवेत्याह केनचित्पुण्यकर्मणा । सा मुहूर्तमिति ध्यात्वा पिशितासवलालसा

भीतीने, पूर्वपुण्याच्या काही प्रभावाने ती “शिव! शिव!” असे म्हणाली. पण क्षणभर विचार करून, मांस व मद्याची लालसा धरून ती पुन्हा आपल्या हेतूकडे वळली.

Verse 57

छित्त्वा तमेव गोवत्सं चकाराहारमीप्सितम् । गोवत्सार्धशरीरेण कृताहाराथ सा पुनः

त्याच गोवतात्साला कापून तिने इच्छित भोजन तयार केले. गोवतात्साच्या अर्ध्या देहाने भोजन करून ती पुन्हा पुढे निघाली.

Verse 58

तदर्धदेहं निक्षिप्य बहिश्चुक्रोश कैतवात् । अहो व्याघ्रेण भग्नोऽयं जग्धो गोवत्सको व्रजे

अर्धा देह बाहेर टाकून ती कपटाने ओरडली—“अहो! व्रजात या गोवतात्साला वाघाने फाडून खाल्ले!”

Verse 59

इति तस्याः समाक्रंदः सर्वगेहेषु शुश्रुवे । अथ सर्वे शूद्रजनाः समागम्यांतिके स्थिताः

असा तिचा आक्रोश सर्व घरांत ऐकू आला. मग सर्व शूद्रजन एकत्र येऊन जवळ उभे राहिले.

Verse 60

हतं गोवत्समालोक्य व्याघ्रेणेति शुचं ययुः । गतेषु तेषु सर्वेषु व्युष्टायां च ततो निशि

मारलेला वासरू पाहून “वाघानेच मारले” असे समजून ते शोकाकुल झाले. सर्वजण निघून गेल्यावर ती रात्र सरून पहाट झाली.

Verse 61

तद्भर्ता गृहमागत्य दृष्टवान्गृहविड्वरम् । एवं बहुतिथे काले गते सा शूद्ववल्लभा

तिचा पती घरी आला आणि घरातील घाण पाहिली. अशा रीतीने बराच काळ गेल्यावर ती शूद्राची प्रिय स्त्री (परिणामास पोहोचली).

Verse 62

कालस्य वशमापन्ना जगाम यममंदिरम् । यमोपि धर्ममालोक्य तस्याः कर्म च पौर्विकम्

काळाच्या अधीन होऊन ती यमाच्या धामास गेली. यमानेही धर्म पाहून आणि तिचे पूर्वकर्म विचारून (निर्णय केला).

Verse 63

निर्वत्र्य निरयावासाञ्चक्रे चंडालजातिकाम् । सापि भ्रष्टा यमपुराच्चांडालीगर्भमाश्रिता

नरकातील वास ठरवून त्याने तिला चांडाल-जातीत घातले. आणि ती यमपुरीतून पतित होऊन चांडाळीच्या गर्भात प्रविष्ट झाली.

Verse 64

ततो बभूव जात्यंधा प्रशांतांगारमेचका । तत्पिता कोपि चांडालो देशे कुत्रचिदास्थितः

मग ती जन्मांध झाली, विझलेल्या निखाऱ्यासारखी काळसर. तिचा पिता कुणीतरी चांडाल होता, जो कुठल्यातरी प्रदेशात राहत होता.

Verse 65

तां तादृशीमपि सुतां कृपया पर्यपोषयत् । अभोज्येन कदन्नेन शुना लीढेन पूतिना

ती कन्या अशी दयनीय अवस्थेत असूनही त्याने करुणेने तिचे पालन केले—अभोज्य, निकृष्ट अन्न देऊन; ते कुत्र्याने चाटलेले, मलिन व अपवित्र होते।

Verse 66

अपेयैश्च रसैर्मात्रा पोषिता सा दिनेदिने । जात्यंधा सापि कालेन बाल्ये कुष्ठरुजार्दिता

आईने तिला दिवसेंदिवस अपेय रसांनीही पोसले; आणि ती जन्मांध होतीच, काळानुसार बाल्यावस्थेतच कुष्ठरोगाच्या वेदनेनेही पीडित झाली।

Verse 67

ऊढा न केनचिद्वापि चांडालेनातिदुर्भगा । अतीतबाल्ये सा काले विध्वस्तपितृमातृका

अतिदुर्भाग्यवती ती कोणाकडूनही विवाहिता झाली नाही; केवळ एका चांडाळाने तिला स्वीकारले. बाल्य संपता संपता काळाने तिचे माता-पिता नष्ट (मृत) झाले.

Verse 68

दुर्भगेति परित्यक्ता बंधुभिश्च सहोदरैः । ततः क्षुधार्दिता दीना शोचन्ती विगतेक्षणा

‘दुर्भागी’ म्हणून नातेवाईकांनी व सहोदरांनीही तिला टाकून दिले. मग ती भुकेने व्याकुळ, दीन होऊन, शोक करीत करीत, दृष्टिहीन भटकू लागली.

Verse 69

गृहीतयष्टिः कृच्छ्रेण संचचाल सलोष्टिका । पत्तनेष्वपि सर्वेषु याचमाना दिनेदिने

काठी हातात घेऊन, छोटीशी गाठोडी बाळगून, ती कष्टाने चालत असे; आणि दिवसेंदिवस सर्व पत्तनांत भिक्षा मागत फिरत असे.

Verse 70

चांडालोच्छिष्टपिंडेन जठराग्निमतर्पयत् । एवं कृच्छ्रेण महता नीत्वा सुबहुलं वयः

चांडाळाच्या उच्छिष्ट कणांनीच ती कसाबसा पोटातील अग्नी शांत करी। अशा महान् कष्टांनी तिने दीर्घ आयुष्य कंठिले।

Verse 71

जरया ग्रस्तसर्वांगी दुःखमाप दुरत्ययम् । निरन्नपानवसना सा कदाचिन्महाजनान्

जरेने तिचे सर्व अंग जर्जर झाले आणि ती दुर्धर दुःखात पडली. अन्न-पाणी-वस्त्राविना ती कधीतरी महाजनसमूहास भेटली.

Verse 72

आयास्यंत्यां शिवतिथौ गच्छतो बुबुधेऽध्वगान् । तस्यां तु देवयात्रायां देशदेशांतयायिनाम्

पवित्र शिवतिथीला यात्रा निघाली असता तिने रस्त्यावर जाणारे प्रवासी पाहिले. त्या देवयात्रेस देशोदेशी व दूरदेशांतून लोक येत होते.

Verse 73

विप्राणां साग्निहोत्राणां सस्त्रीकाणां महात्मनाम् । राज्ञां च सावरोधानां सहस्तिरथवाजिनाम्

तेथे अग्निहोत्र पाळणारे महात्मा ब्राह्मण पत्नींसह होते; तसेच राजेही अंतःपुरासह, हत्ती-रथ-घोड्यांसह उपस्थित होते.

Verse 74

सपरीवारघोषाणां यानच्छत्रादिशोभिनाम् । तथान्येषां च विट्शूद्रसंकीर्णानां सहस्रशः

परिवारजनांच्या घोषाने दुमदुमणाऱ्या, याने व छत्रादि अलंकारांनी शोभणाऱ्या मिरवणुका होत्या; तसेच वैश्य-शूद्रांसह मिश्र जनसमूहही हजारोंनी होते.

Verse 75

हसतां गायतां क्वापि नृत्यतामथ धावताम् । जिघ्रतां पिबतां कामाद्गच्छतां प्रतिगर्जताम्

काही जण हसत होते, काही कुठेतरी गात होते; काही नाचत नाचत धावत होते. काही वास घेत होते, काही मनासारखे पित होते; तर काही चालता चालता परस्परांना गर्जून उत्तर देत होते.

Verse 76

संप्रयाणे मनुष्याणां संभ्रमः सुमहानभूत् । इति सर्वेषु गच्छत्सु गोकर्णं शिवमंदिरम्

लोक निघताच मोठा गोंधळ उडाला. अशा रीतीने सर्वजण चालत चालत गोकर्णातील शिवमंदिराकडे निघाले.

Verse 77

पश्यंति दिविजाः सर्वे विमानस्थाः सकौतुकाः । अथेयमपि चांडाली वसनाशनतृष्णया

विमानांत बसलेले सर्व देव कुतूहलाने पाहत होते. तेव्हा ती चांडाळी स्त्रीही वस्त्र व अन्नाच्या तृष्णेने प्रेरित होऊन निघाली.

Verse 78

महाजनान्याचयितुं चचाल च शनैःशनैः । करावलंबेनान्यस्याः प्राग्जन्मार्जितकर्मणा । दिनैः कतिपयैर्याती गोकर्णं क्षेत्रमाययौ

महाजनांकडून भिक्षा मागण्यासाठी ती हळूहळू चालू लागली; दुसऱ्याच्या हाताचा आधार घेत, पूर्वजन्मीच्या संचित कर्माने प्रेरित. काही दिवसांच्या प्रवासानंतर ती गोकर्ण-क्षेत्रात पोहोचली.

Verse 79

ततो विदूरे मार्गस्य निषण्णा विवृतांजलिः । याचमाना मुहुः पांथान्बभाषे कृपणं वचः

मग ती रस्त्यापासून थोडी दूर बसली, हात पसरून; वाटसरूंना वारंवार मागत दीनवाणीने करुण शब्द बोलू लागली.

Verse 80

प्राग्जन्मार्जितपापौघैः पीडितायाश्चिरं मम । आहारमात्रदानेन दयां कुरुत भो जनाः

पूर्वजन्मीच्या संचित पापसमूहांनी मी दीर्घकाळ पीडित आहे। हे जनहो, केवळ थोडेसे अन्न दान करून माझ्यावर दया करा।

Verse 82

वसनाशनहीनायां स्वपितायां महीतले । महापांसुनिमग्नायां दयां कुरुत भो जनाः

वस्त्र व अन्न नसताना, भूमीवर झोपलेली, मोठ्या धुळीच्या ढिगाऱ्यात रुतलेली—हे जनहो, माझ्यावर दया करा।

Verse 83

महाशीतातपार्त्तायां पीडितायां महारुजा । अन्धायां मयि वृद्धायां दयां कुरुत भो जनाः

तीव्र थंडी व कडक उन्हाने व्याकुळ, मोठ्या वेदनेने पीडित—मी अंध व वृद्ध आहे; हे जनहो, माझ्यावर दया करा।

Verse 84

चिरोपवासदीप्तायां जठराग्निविवर्धनैः । संदह्यमानसर्वांग्यां दयां कुरुत भो जनाः

दीर्घ उपवासाने जठराग्नी प्रज्वलित झाला आहे; माझे सर्व अंग जळत आहेत। हे जनहो, माझ्यावर दया करा।

Verse 85

अनुपार्जितपुण्यायां जन्मांतरशतेष्वपि । पापायां मंदभाग्यायां दयां कुरुत भो जनाः

शेकडो जन्मांतरीही मी पुण्य साठवले नाही; मी पापी व मंदभाग्य आहे। हे जनहो, माझ्यावर दया करा।

Verse 86

एवमभ्यर्थयंत्यास्तु चांडाल्याः प्रसृतेंऽजलौ । एकः पुण्यतमः पांथः प्राक्षिपद्बिल्वमंजरीम्

अशी विनवणी करणाऱ्या चांडाळ स्त्रीच्या पसरलेल्या अंजलीत एका परम पुण्यवान पांथस्थाने बिल्वपुष्पांची मंजिरी टाकली।

Verse 87

तामंचलौ निपतितां सा विमृश्य पुनः पुनः । अभक्ष्येत्येव मत्वाथ दूरे प्राक्षिपदातुरा

अंजलीत पडलेली ती वस्तू तिने पुन्हा पुन्हा पाहून विचार केला; मग ‘हे भक्षणयोग्य नाही’ असे मानून व्याकुळ होऊन दूर फेकून दिले।

Verse 88

तस्याः करेण निर्मुक्ता रात्रौ सा बिल्वमंजरी । पपात कस्यचिद्दिष्ट्या शिवलिंगस्य मस्तके

रात्री तिच्या हातातून सुटलेली ती बिल्वमंजिरी कोणाच्या तरी भाग्ययोगाने शिवलिंगाच्या मस्तकी पडली।

Verse 89

सैवं शिवचतुर्दश्यां रात्रौ पांथजनान्मुहुः । याचमानापि यत्किंचिन्न लेभे दैवयोगतः

अशा रीतीने शिवचतुर्दशीच्या (शिवरात्रीच्या) रात्री ती पांथस्थांना पुन्हा पुन्हा मागत राहिली, तरी दैवयोगाने तिला काहीच मिळाले नाही।

Verse 90

तत्रोषितानया रात्रिर्भद्रकाल्यास्तु पृष्ठतः । किंचिदुत्तरतः स्थानं तदर्धेनातिदूरतः

तिने ती रात्रि तिथेच काढली—भद्रकालीच्या देवळाच्या पाठीमागे—थोडीशी उत्तरेकडे, फार दूर नाही (अंदाजे अर्ध्या अंतरावर) अशा ठिकाणी।

Verse 91

ततः प्रभाते भ्रष्टाशा शोकेन महताप्लुता । शनैर्निववृते दीना स्वदेशायैव केवला

मग पहाट होताच, आशा भंग पावून महान शोकाने व्याकुळ झालेली ती दीन स्त्री हळूहळू एकटीच आपल्या देशाकडे परतली।

Verse 92

श्रांता चिरोपवासेन निपतन्ती पदेपदे । क्रंदंती वहुरोगार्ता वेपमाना भृशातुरा

दीर्घ उपवासाने थकलेली ती पावलोपावली कोसळत होती; मोठ्याने रडत, अनेक रोगांनी पीडित, थरथरत आणि अत्यंत व्याकुळ होती।

Verse 93

दह्यमानार्कतापेन नग्नदेहा सयष्टिका । अतीत्यैतावतीं भूमिं निपपात विचेतना

सूर्यतापाने होरपळत, नग्न देह व काठीच्या आधाराने, एवढेसे अंतर पार करून ती बेशुद्ध होऊन कोसळली।

Verse 94

अथ विश्वेश्वरः शंभुः करुणामृतवारिधिः । एनामानयतेत्त्यस्मान्युयुजे सविमानकान्

तेव्हा विश्वेश्वर शंभू—करुणामृताचा सागर—तिला त्या स्थानाहून आणण्यासाठी विमानांसह दिव्य सेवकांना नेमून दिले।

Verse 96

एषा प्रवृत्तिश्चांडाल्यास्तवेह परिकीर्त्तिता । तथा संदर्शिता शंभोः कृपणेषु कृपालुता । कर्मणः परिपाकोत्थां गतिं पश्य महामते । अधमापि परं स्थानमारोहति निरामयम्

येथे तुला चांडाळ स्त्रीचा हा सर्व वृत्तांत सांगितला आहे; यात शंभूची कृपणांवरील कृपा स्पष्ट दिसते। हे महामते, कर्मपरिपाकातून उद्भवणारी गती पाहा—अधमही परम, निरामय पदावर आरूढ होऊ शकतो।

Verse 97

यदेतया पूर्वभवे नान्नदानादिकं कृतम् । क्षुत्पिपासादिभिः क्लेशैस्तस्मादिह निपीड्यते

पूर्वजन्मी तिने अन्नदान इत्यादी दान केले नाही; म्हणून या जन्मी ती भूक‑तहान वगैरे क्लेशांनी पीडित होते।

Verse 98

यदेषा मदवेगांधा चक्रे पापं महोल्बणम् । कर्मणा तेन जात्यंधा बभूवात्रैव जन्मनि

मदाच्या वेगाने अंध झालेली ती अत्यंत घोर पाप करीत होती; त्या कर्मफळानेच या जन्मी ती जन्मांध झाली।

Verse 99

अपि विज्ञाय गोवत्सं यदेषाऽभक्षयत्पुरा । कर्मणा तेन चांडाली बभूवेह विगर्हिता

गोवत्स आहे हे जाणूनही तिने पूर्वी त्याचे भक्षण केले; त्या कर्माने येथे ती निंद्य चांडाली झाली।

Verse 100

यदेषार्यपथं हित्वा जारमार्गरता पुरा । तेन पापेन केनापि दुर्वृत्ता दुर्भगापि वा

आर्यपथ सोडून ती पूर्वी जारमार्गात रमली; त्या पापामुळे येथे ती दुर्वृत्ती व दुर्भाग्यवती झाली।

Verse 101

यदाश्लिष्य मदाविष्टा जारेण विधवा पुरा । तेन पापेन महता बहुकुष्ठव्रणान्विता

विधवा असून मदाने आविष्ट होऊन तिने पूर्वी जाराला आलिंगन दिले; त्या महापापामुळे ती अनेक कुष्ठव्रणांनी युक्त झाली।

Verse 110

बुधो न कुरुते पापं यदि कुर्यात्स आत्महा । देहोऽयं मानुषो जंतोर्बहुकर्मैकभाजनम्

बुद्धिमान पाप करीत नाही; जर केले तर तो स्वतःच्या आत्म्याचा घातक ठरतो. हा मानवी देह जीवासाठी अनेक कर्मे व पुण्यसाधना करण्याचे एकमेव पात्र आहे.

Verse 120

अथापि नरकावासं प्रायशो नेयमर्हति । किंतु गोवत्सकं हत्वा विमृश्यागतसाध्वसा

तरीही ती बहुधा नरकवासास पात्र नव्हती; पण वासरू मारून, नंतर विचार करता ती भयाने (पश्चात्तापाने) ग्रासली गेली.

Verse 130

श्रीगोकर्णे शिवतिथावुपोष्य शिवमस्तके । कृत्वा जागरणं ह्येषा चक्रे बिल्वार्पणं निशि

पवित्र गोकर्ण येथे शिवतिथीला तिने उपवास केला; रात्रौ जागरण करून शिवलिंगाच्या मस्तकी बिल्वपत्रे अर्पण केली.

Verse 140

अहो ईश्वरपूजाया माहात्म्यं विस्मयावहम् । पत्रमात्रेण संतुष्टो यो ददाति निजं पदम्

अहो! ईश्वरपूजेचे माहात्म्य किती विस्मयकारक आहे। जो केवळ एका पानाने संतुष्ट होऊन आपले परम पद प्रदान करतो.

Verse 150

प्रत्याहारासन ध्यानप्राणसंयमनादिभिः । यत्र योगपथैः प्राप्तुं यतते योगिनः सदा

ज्या परम अवस्थेला योगी सदैव प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्न करतात—प्रत्याहार, आसन, ध्यान आणि प्राणसंयम इत्यादी योगमार्गांनी.

Verse 160

इत्यामन्त्र्य मुनिः प्रीत्या गौतमो मिथिलां ययौ । सोऽपि हृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत

अशा रीतीने प्रेमाने निरोप घेऊन मुनी गौतम मिथिलेला गेले. आणि तो राजा देखील हर्षित मनाने गोकर्णाकडे प्रस्थान करू लागला.

Verse 164

इति कथितमशेषं श्रेयसामादिबीजं भवशतदुरितघ्नं ध्वस्तमोहांधकारम् । चरितममरगेयं मन्मथारेरुदारं सततमपि निषेव्यं स्वस्तिमद्भिश्च लोकैः

अशा प्रकारे सर्व श्रेयाचे आदिबीज, शेकडो जन्मांच्या पापांचा नाश करणारे व मोहांधकार दूर करणारे—देवांनी गायिलेले मन्मथारि (शिव) यांचे उदात्त चरित्र पूर्णपणे सांगितले. स्वस्तिमान धर्मशील लोकांनी याचे सतत सेवन व आचरण करावे.