Mahāviṣṇu-Mantras: Aṣṭākṣarī, Sudarśana-Astra, Nyāsa Systems, Āvaraṇa-Pūjā, and Prayogas
या अध्यायात सनत्कुमार नारदांना दुर्मिळ महाविष्णु-मंत्रांचे उपदेश करतात, जे सृष्टीला समर्थ करणारे मानले आहेत। अष्टाक्षरी “नारायण” मंत्राचा ऋषि-छंद-देवता-बीज-शक्ति-विनियोग सांगून पञ्चाङ्ग/षडङ्ग न्यास, द्वादशाक्षरी सुदर्शन-अस्त्र मंत्र व दिग्बंधन विधी विस्तारले आहेत। विभूति-पंजर न्यास, तत्त्वाभिध/तत्त्व-न्यास (आठ प्रकृती, बारा तत्त्वे) तसेच केशव-पद्मनाभ इत्यादी द्वादश मूर्तींची द्वादश आदित्यांशी जोडून स्थापना वर्णिली आहे। श्री-भू सहित नारायण ध्यान, जपफळाचा क्रम (लक्षांपासून मोक्षापर्यंत), होम व आसन-मंत्र, कमल-यंत्रात वासुदेव-संकरषण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध व शान्ति-श्री इत्यादी शक्तींची आवरण-पूजा सांगितली आहे। उत्तरार्धात विषनाश व सर्पदंश-शांती (गरुड/नृसिंह), आरोग्य-दीर्घायुष्य, समृद्धी व भूमिलाभ, तसेच पुरुषोत्तम, श्रीकर, आदि-वराह, धरणी, जगन्नाथ यांचे विशेष प्रयोग (आकर्षण/मोहन सहित) देऊन सिद्ध मंत्राने विष्णु-साम्यापर्यंत सर्वसिद्धी मिळते असे प्रतिपादन आहे।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये महाविष्णोर्मन्त्रान्लोकेषु दुर्लभान् । यान्प्राप्य मानवास्तूर्णं प्राप्नुवंति निजेप्सितम् ॥ १ ॥
सनत्कुमार म्हणाले—आता मी महाविष्णूचे लोकांत दुर्लभ असे मंत्र सांगतो; ते प्राप्त झाल्यावर मनुष्य शीघ्रच आपले अभिष्ट साध्य करतात.
Verse 2
ऽ । ब्रह्मादयोऽपि याञ्ज्ञात्वा समर्थाः स्युर्जगत्कृतौ ॥ २ ॥
ते तत्त्व जाणल्यावरच ब्रह्मा इत्यादीही जगताची सृष्टी घडविण्यास समर्थ होतात।
Verse 3
तारहृत्पूर्वकं ङेंतं नारायणपदं भवेत् । अष्टाक्षरो मनुश्चास्य साध्यो नारायणो मुनिः ॥ ३ ॥
‘तार’ अक्षर प्रथम ठेवून उरलेल्या अक्षरांशी जोडल्यास ‘नारायण’ हे पद होते। हाच अष्टाक्षरी मंत्र; याचा ऋषी नारायण मुनि आहे।
Verse 4
छन्दः प्रोक्तं च गायत्री देवता विष्णुख्ययः । ॐ बीजं यं च तथा शक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ ४ ॥
छंद गायत्री सांगितला आहे; देवता विष्णुनामधारी आहेत। बीज ‘ॐ’ आहे, तसेच ‘यं’ ही शक्ति म्हटली आहे; याचा विनियोग सर्वसिद्धीसाठी आहे।
Verse 5
क्रुद्धोल्काय हृदाख्यातं महोल्काय शिरः स्मृतम् । वीरोल्काय शिखा प्रोक्ता द्युल्काय कवचं मतम् ॥ ५ ॥
हृदय ‘क्रुद्धोल्का’चे सांगितले आहे; शिर ‘महो्ल्का’चे स्मरण केले आहे। शिखा ‘वीरोल्का’ची म्हटली आहे; आणि कवच ‘द्युल्का’चे मानले आहे।
Verse 6
महोल्कायेति चास्रं स्यादित्थं पंचांगकल्पना । पुनः षडंगमंत्रोत्थैः षड्वर्णैश्च समाचरेत् ॥ ६ ॥
अस्त्र ‘महो्ल्काय’ असे आहे; अशी पञ्चांग-कल्पना होते। नंतर षडंग-मंत्रांतून उत्पन्न षड्वर्णांनी पुन्हा आचरण करावे।
Verse 7
अवशिष्टौ न्यसेत्कुक्षिपृष्टयोर्मंत्रवर्णकौ । सुदर्शनस्य मंत्रेण कुर्याद्दिग्बन्धनं ततः ॥ ७ ॥
उरलेले दोन मंत्रवर्ण पोटावर व पाठीवर न्यास करावेत। नंतर सुदर्शन-मंत्राने सर्व दिशांचे दिग्बंधन (रक्षण-सील) करावे॥
Verse 8
तारो नमश्चतुर्थ्यंतं सुदर्शनपदं वदेत् । अस्त्रायफडिति प्रोक्तो मंत्रो द्वादशवर्णवान् ॥ ८ ॥
प्रणव ‘ॐ’ उच्चारून चतुर्थ्यंत ‘नमः’ (अस्त्राय) म्हणावे, मग ‘सुदर्शन’ पद उच्चारावे; शेवटी ‘अस्त्राय फट्’—हा द्वादशवर्णी अस्त्र-मंत्र सांगितला आहे॥
Verse 9
दशावृत्तिमय न्यासं वक्ष्ये विभूतिपञ्चरम् । मूलार्णान्स्वतनौ न्यस्येदाधारे हृदये मुखे ॥ ९ ॥
दश आवृत्तींचा ‘विभूति-पंजर’ न्यास मी सांगतो. साधकाने मूल बीजाक्षरे आपल्या देहात—आधार, हृदय आणि मुख येथे—न्यास करावीत॥
Verse 10
दोःपन्मूलेषु नासायां प्रथमावृत्तिरीरिता । गले नाभौ हृदि कुचपार्श्वपृष्टेषु तत्पराः ॥ १० ॥
भुजांच्या मुळाशी व नाकावर पहिली आवृत्ती सांगितली आहे. यामध्ये तत्पर साधकाने गळा, नाभी, हृदय तसेच स्तनांच्या बाजू, कटीप्रदेश व पाठीवरही न्यास करावा॥
Verse 11
मूर्द्धास्यनेत्रश्रवणघ्राणेषु च तृतीयकाः । दोःपादसंध्यंगुलिषु वेदावृत्त्या च विन्यसेत् ॥ ११ ॥
तिसरा (समूह) मस्तक-शिखा, मुख, नेत्र, कर्ण व नासिकेत न्यास करावा. तसेच वेद-आवृत्तीप्रमाणे भुजा-पायांच्या सांध्यांत व बोटांतही विन्यास करावा॥
Verse 12
धातुप्राणेषु हृदये विन्यसेत्तदनंतरम् । शिरोनेत्रा स्यहृत्कुक्षिसोरुजंघापदद्वये ॥ १२ ॥
त्यानंतर साधक धातू व प्राणांमध्ये, हृदयाला केंद्र मानून, मंत्रन्यास करावा. मग शिर, नेत्र, मुख, हृदय, उदर, ऊरू, जंघा आणि दोन्ही पायांवर क्रमाने न्यास स्थापावा.
Verse 13
एकैकशो न्यसेद्वर्णान्मंत्रस्य क्रमतः सुधीः । न्यसेद्धृदंसोरुपदेष्वर्णान्वेदमितान्मनोः ॥ १३ ॥
सुधी साधकाने मंत्रातील वर्ण एकेक करून योग्य क्रमाने न्यास करावा. नंतर वेदविहित परिमाणानुसार त्या मंत्राचे वर्ण हृदय, खांदे, ऊरू आणि पायांवर स्थापावेत.
Verse 14
चक्रशं खगदांभोजपदेषु स्वस्वमुद्रया । शेषांश्च न्यासवर्योऽयं विभूतिपञ्जराभिधः ॥ १४ ॥
चक्र, शंख, खड्ग/गदा, कमळ आणि पाद-स्थानी त्यांच्या त्यांच्या मुद्रांनी न्यास करावा. हा उरलेला श्रेष्ठ न्यासक्रम ‘विभूति-पंजर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 15
न्यसेन्मूलार्णमेकैकं सचंद्रं तारसम्पुटम् । अथवा वै नमोंतेन न्यसेदित्यपरे जगुः ॥ १५ ॥
प्रत्येक मूलाक्षर एकेक करून, चंद्र (ं) सहित आणि तारा (ॐ) ने संपुटित करून, न्यास करावा. किंवा काहींच्या मते शेवटी ‘नमः’ जोडून न्यास करावा.
Verse 16
तत्त्वन्यासं ततः कुर्याद्धिष्णुभावप्रसिद्धये । अष्टार्णोऽष्टप्रकृत्यात्मा गदितः पूर्वसूरिभिः ॥ १६ ॥
त्यानंतर विष्णुभाव दृढ व्हावा म्हणून तत्त्वन्यास करावा. अष्टप्रकृतीस्वरूप अष्टाक्षरी मंत्र पूर्वसूरींनी सांगितला आहे.
Verse 17
पृथिव्यादीनि भूतानि ततोऽहंकारमेव च । महांश्च प्रकृतिश्चैवेत्यष्टौ प्रकृतयो मताः ॥ १७ ॥
पृथ्वी इत्यादी भूतें, त्यानंतर अहंकार, तसेच महत् व प्रकृती—या आठ प्रकृती मानल्या आहेत.
Verse 18
पादे लिंगे हृदि मुखे मूर्ध्नि वक्षसि हृत्स्थले । सर्वांगे व्यापकं कुर्यादेकेन साधकोत्तमः ॥ १८ ॥
पायांमध्ये, लिंगस्थानी, हृदयात, मुखात, मस्तकी, वक्षस्थळी व हृदयप्रदेशी (मंत्रशक्ती) न्यास करून, उत्तम साधक एकाच मंत्राने ती सर्वांगात व्यापवो.
Verse 19
मंत्रार्णहृत्परायाद्यमात्मने हृदयांतिमम् । तत्तन्नाम समुच्चार्य्य न्यसेत्तत्तत्स्थले बुधः ॥ १९ ॥
मंत्रातील अक्षरांपासून आरंभ करून हृदयापर्यंत नेऊन, आणि आत्म्यासाठी हृदयप्रदेशाच्या शेवटी अंतिम (अक्षर) स्थापावे; तत्तत् नाम उच्चारून, बुध साधकाने तत्तत् स्थानी न्यास करावा.
Verse 20
अयं तत्त्वाभिधो न्यासः सर्वन्यासोत्तमोत्तमः । मूर्तीर्न्यसेद्द्वादश वै द्वादशादित्यसंयुताः ॥ २० ॥
हा ‘तत्त्वाभिध’ नावाचा न्यास असून सर्व न्यासांमध्ये परम श्रेष्ठ आहे. द्वादश आदित्यांनी संयुक्त अशा बारा मूर्तींचा निश्चयाने न्यास करावा.
Verse 21
द्वादशाक्षरवर्णाद्या द्वादशादित्यसंयुताः । अष्टार्णोऽयं मनुश्चाष्टप्रकृत्यात्मा समीरितः ॥ २१ ॥
द्वादशाक्षर मंत्राच्या वर्णांपासून आरंभ करून द्वादश आदित्यांनी संयुक्त—हा अष्टाक्षर मंत्रही सांगितला आहे; त्याचे स्वरूप अष्ट-प्रकृती-आत्मक आहे.
Verse 22
तासामात्मचतुष्कस्य योगादर्काक्षरो भवेत् । ललाटकुक्षिहृत्कंठदक्षपार्श्वांसकेषु च ॥ २२ ॥
त्या तत्त्वांचा आत्म-चतुष्काशी योग झाल्यावर ‘अर्क’ हा अक्षर उत्पन्न होतो; त्याचा न्यास ललाट, कुक्षी, हृदय, कंठ तसेच उजव्या पार्श्व व खांद्यावर करावा।
Verse 23
गले च वामपार्श्वांसगलपृष्टेष्वनंतरम् । ककुद्यपि न्यसेन्मंत्री मूर्तीर्द्वादश वै क्रमात् ॥ २३ ॥
मग गळ्यावर, डाव्या पार्श्वावर, खांद्यावर आणि त्यानंतर गळ्याच्या पाठीमागील भागावर; तसेच ककुद् (वरच्या पाठीवर)ही—मंत्रज्ञ साधकाने क्रमाने द्वादश मूर्तींचा न्यास करावा।
Verse 24
धात्रा तु केशवं न्यस्यार्यम्ण नारायणं पुनः । मित्रेण माधवं न्यस्य गोविंदं वरुणेन च ॥ २४ ॥
धाता युक्त केशवाचा न्यास करावा; पुन्हा अर्यमन् युक्त नारायणाचा; मित्र युक्त माधवाचा न्यास करावा आणि वरुण युक्त गोविंदाचाही।
Verse 25
विष्णुं चैवांशुना युक्तं भगेन मधुसूदनम् । न्यसेद्विवस्वता युक्तं त्रिविक्रममतः परम् ॥ २५ ॥
अंशु युक्त विष्णूचा न्यास करावा; भग युक्त मधुसूदनाचा। त्यानंतर विवस्वान् युक्त त्रिविक्रमाचा न्यास करावा।
Verse 26
वामनं च तथाद्रण पूष्णा श्रीधरमेव च । हृषीकेशं न्यसेत्पश्चात्पर्जन्येन समन्वितम् ॥ २६ ॥
नंतर पूषन् युक्त वामनाचा, तसेच द्रणाचाही न्यास करावा; आणि श्रीधराचाही। त्यानंतर पर्जन्य युक्त हृषीकेशाचा न्यास करावा।
Verse 27
त्वष्ट्रा युतं पद्मनाभं दामोदरं च विष्णुना । द्वादसार्णं ततो मंत्रं समस्ते शिरसि न्यसेत् ॥ २७ ॥
त्यानंतर साधकाने शिरावर द्वादशाक्षरी मंत्राचा न्यास करावा—त्वष्ट्यासहित पद्मनाभ आणि विष्णूसहित दामोदर यांचे आवाहन करून।
Verse 28
व्यापकं विन्यसेत्पश्चात्किरीटमनुना सुधीः । ध्रुवःकिरीटकेयूरहारांते मकरेतिच ॥ २८ ॥
यानंतर व्यापक-न्यास करावा; मग किरीट-मंत्राने मुकुट स्थापावे. ध्रुव, किरीट, केयूर आणि हाराच्या शेवटी ‘मकर’ याचाही न्यास करावा।
Verse 29
कुंडलांते चक्रशंखगदांतेंऽभोजहस्ततः । पीतांबरांते श्रीवत्सां कितवक्षः स्थलेति च ॥ २९ ॥
त्याला कुंडलधारी, चक्र-शंख-गदाधारी, पद्महस्त; पीतांबरधारी आणि वक्षःस्थळी श्रीवत्स-चिन्हयुक्त—असे वर्णावे।
Verse 30
श्रीभूमिसहितस्वात्मज्योतिर्द्वयमतः परम् । वदेद्दीप्तिकरायांति सहस्रादित्यतेजसे ॥ ३० ॥
श्री व भूमिसहित परम तत्त्व हे स्वात्म-ज्योतीचे द्विरूप आहे असे घोषित करावे; त्या उच्चाराने दीप्तिदाता सहस्र सूर्यांचे तेज प्राप्त करतो।
Verse 31
नमोंतो बाणषङ्वर्णैः किरीटमनुरीरितः । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेन्नारायणं विभुम् ॥ ३१ ॥
‘नमो’पासून आरंभ होऊन ‘बाण’ व ‘षङ्’ वर्णसमूहांसह जो किरीट-मंत्र सांगितला आहे; असा न्यासविधी करून सर्वव्यापी नारायणाचे ध्यान करावे।
Verse 32
उद्यत्कोट्यर्कसदृशं शंखं चक्रं गदांबुजम् । दधतं च करैर्भूमिश्रीभ्यां पार्श्वद्वयांचितम् ॥ ३२ ॥
उदयास येणाऱ्या कोट्यवधी सूर्यांसारखा तेजस्वी, शंख-चक्र-गदा-पद्म धारण करणाऱ्या प्रभूचे स्मरण करावे; ज्याच्या दोन्ही बाजूंनी भूमिदेवी व श्रीलक्ष्मी विराजमान आहेत।
Verse 33
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । हारकेयूरवलयांगदं पीतांबरं स्मरेत् ॥ ३३ ॥
ज्याच्या वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आहे, कंठी तेजस्वी कौस्तुभमणी शोभतो, जो हार-केयूर-वलय-अंगदांनी अलंकृत असून पीतांबर धारण करतो—त्या हरिचे ध्यान करावे।
Verse 34
वर्णलक्षं जपेन्मंत्रं विधिवन्नियतेंद्रियः । प्रथमेन तु लक्षेण स्वात्मशुद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
इंद्रिये संयमित ठेवून विधिपूर्वक मंत्राचा एक लक्ष वर्णांचा जप करावा; पहिल्या लक्ष जपाने निश्चयच आत्मशुद्धी होते।
Verse 35
लक्षद्वयजपेनाथ मंत्रशुद्धिमवाप्नुयात् । लक्षत्रयेण जप्तेन स्वर्लोकमधिगच्छति ॥ ३५ ॥
दोन लक्ष जपाने साधकाला मंत्रशुद्धी प्राप्त होते; आणि तीन लक्ष जप केल्याने स्वर्लोकाची प्राप्ती होते।
Verse 36
विष्णोः समीपमाप्नोति वेदलक्षजपान्नरः । तथा च निर्मलं ज्ञानं पंचलक्षजपाद्भवेत् ॥ ३६ ॥
वेदाचा एक लक्ष जप केल्याने मनुष्य विष्णूच्या सान्निध्याला पोहोचतो; तसेच पाच लक्ष जपाने निर्मळ ज्ञान प्रकट होते।
Verse 37
लक्षषष्टेन चाप्नोति मंत्री विष्णौ स्थिरा मतिम् । सप्तलक्षजपान्मंत्री विष्णोः सारूप्यमाप्नुयात् ॥ ३७ ॥
एक लक्ष साठ हजार जपाने मंत्रसाधकाची बुद्धी विष्णूमध्ये स्थिर होते; आणि सात लक्ष जपाने तो विष्णूचे सारूप्य प्राप्त करतो.
Verse 38
अष्टलक्षं जपेन्मंत्री निर्वाणमधिगच्छति । एवं जप्त्वा ततः प्राज्ञो दशांशं सरसीरुहैः ॥ ३८ ॥
आठ लक्ष जप करणारा मंत्रसाधक निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त करतो. असे जप पूर्ण करून प्राज्ञ पुरुषाने कमळफुलांनी दशांश अर्पण करावा.
Verse 39
मधुराक्तैः प्रजुहुयात्संस्कृते हव्यवाहने । मंडूकात्परतत्वांतं पीठे संपूज्य यत्नतः ॥ ३९ ॥
मधुर द्रव्यांनी युक्त हविर्द्रव्य संस्कारित हव्यवाहन (अग्नी) मध्ये आहुती द्यावी. नंतर पीठावर मण्डूकापासून आरंभ करून परतत्त्वापर्यंत यत्नपूर्वक पूजन करावे.
Verse 40
विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा ततः परा । प्रह्वी सत्या तथेशाननुग्रहा नवमी मता ॥ ४० ॥
नवमी शक्ती अशी मानली आहे—विमलोत्कर्षिणी, ज्ञाना, क्रिया, योगा, त्यानंतर परा; तसेच प्रह्वी, सत्या आणि ईशान-अनुग्रहा (भगवंताची कृपा).
Verse 41
तारो नमनो भगवते विष्णवे सर्वभू ततः । तात्मने वासुदेवाय सर्वात्मेति पदं वदेत् ॥ ४१ ॥
प्रथम ‘तार’ (ॐ) उच्चारावे, मग ‘नमनः’; त्यानंतर ‘भगवते विष्णवे’; मग ‘सर्वभू’; मग ‘तात्मने’; ‘वासुदेवाय’; आणि शेवटी ‘सर्वात्मा’—सर्वांचा आत्मा—हे पद म्हणावे.
Verse 42
संयोगयोगपद्मांते पीठाय हृदयांतिमः । षड्विंशदक्षरः पीठमंत्रोऽनेनासनं दिशेत् ॥ ४२ ॥
संयोग-योग पद्माच्या शेवटी पीठासाठी हृदय-मंत्राचा अंतिम अक्षर जोडावा. छब्बीस अक्षरी हा पीठ-मंत्र यानेच आसनाचे विन्यास/निर्देशन करावे.
Verse 43
मूर्तिं संकल्प्य मूलेन तस्यामावाह्य पूजयेत् । आदौ चांगानि संपूज्य मंत्राणां केशरेषु च ॥ ४३ ॥
मूल-मंत्राने देवमूर्तीचा संकल्प करून, त्यात आवाहन करून पूजन करावे. प्रथम अङ्गांचे विधिपूर्वक पूजन करावे आणि नंतर मंत्रांचेही त्यांच्या ‘केसर’ स्थानांत पूजन करावे.
Verse 44
प्रागादिदिग्दले वासुदेवं संकर्षणं तथा । प्रद्युम्नमनिरुद्धं च शक्तीः कोणेष्वथार्चयेत् ॥ ४४ ॥
पूर्व इत्यादी दिशांच्या दलांमध्ये वासुदेव तसेच संकर्षण, प्रद्युम्न व अनिरुद्ध यांचे पूजन करावे; नंतर कोनांत त्यांच्या शक्तींचे अर्चन करावे.
Verse 45
शांतिं श्रियं सरस्वत्या रतिं संपूजयेत्क्रमात् । हेमपीततमालेंद्रनीलाभाः पीतवाससः ॥ ४५ ॥
क्रमाने शान्ति, श्री, सरस्वती आणि रति यांचे पूजन करावे. त्या अनुक्रमे सुवर्णवर्ण, पीतवर्ण, तमालवृक्षासारख्या गडद निळ्या व नीलाभ वर्णाच्या असून पीतवस्त्रधारिणी आहेत.
Verse 46
चतुर्भुजाः शंखचक्रगदांभघोजधरा इमे । सितकांचनगोदुग्धदूर्वावर्णाश्च शक्तयः ॥ ४६ ॥
या शक्ती चतुर्भुजा असून शंख, चक्र, गदा व पद्म धारण करतात. त्यांचे वर्ण अनुक्रमे श्वेत, कांचन, गोदुग्ध व दूर्वा-तृणासारखे आहेत.
Verse 47
दलाग्रेषु चक्रशंखगदापंकजकौस्तुभान् । पूजयेन्मुसलं खङ्गं वनमालां यथाक्रमात् ॥ ४७ ॥
पाकळ्यांच्या अग्रभागी यथाक्रम चक्र, शंख, गदा, पद्म व कौस्तुभ मणी यांचे पूजन करावे; तसेच क्रमाने मुसळ, खड्ग आणि वनमाळेचेही अर्चन करावे।
Verse 48
रक्ताजपीतकनकश्यामकृष्णासितार्जुनान् । कुंकुमाभं समभ्यर्च्येद्वहिरग्रे खगेश्वरम् ॥ ४८ ॥
रक्त, कपिश, सुवर्ण, श्याम, कृष्ण, नीलाभ व अर्जुनवर्ण—या प्रकारांचे विधिपूर्वक अर्चन करून, वह्नीच्या अग्रभागी कुंकुमप्रभ खगेश्वर (गरुड) याचे पूजन करावे।
Verse 49
पार्श्वयोः पूजयेत्पश्चांखपद्मनिधी क्रमात् । मुक्तामाणिक्यसंकाशौ पश्चिमे ध्वजमपर्चयेत् ॥ ४९ ॥
नंतर दोन्ही पार्श्वभागी क्रमाने शंख व पद्म या निधींचे पूजन करावे. पश्चिम दिशेस मोती व माणिक्यासारखा तेजस्वी ध्वज अर्चावा।
Verse 50
रक्तं विघ्नं तथाग्नेये श्याममार्यं च राक्षसे । दुर्गां श्यामां वायुकोणे सेनान्यं पीतमैश्वरे ॥ ५० ॥
आग्नेय कोपऱ्यात ‘विघ्न’ नावाचा रक्तवर्ण रूप ठेवावे. नैऋत्य (राक्षस) कोपऱ्यात श्याम व आर्य ठेवावेत. वायव्य कोपऱ्यात दुर्गा व श्यामा ठेवाव्यात. ईशान कोपऱ्यात पिवळ्या वर्णाचा ‘सेनानी’ स्थापावा।
Verse 51
लोकेशा नायुधैर्युक्तान्बहिः संपूजयेत्सुधीः । एवमावरणैर्युक्तं योऽर्चजयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ ५१ ॥
सुधी साधकाने मुख्य मंडलाबाहेर लोकपालांचे, आयुधरहित रूप मानून, विधिपूर्वक पूजन करावे. अशा प्रकारे आवरणांसहित अव्यय विष्णूचे अर्चन करणारा खरा पूर्णविधी उपासक होय।
Verse 52
भुक्त्वेहसकलान्भोगानंते विष्णुपदं व्रजेत् । क्षेत्रधान्यसुवर्णानां प्राप्तये धारणीं स्मरेत् ॥ ५२ ॥
इथे सर्व भोग भोगून अखेरीस साधक विष्णुपदास जातो। क्षेत्र, धान्य व सुवर्णप्राप्तीसाठी धारणि मंत्राचे स्मरण-जप करावा।
Verse 53
देवीं दूर्वादलश्यामां दधानां शालिमंजरीम् । चिंतयेद्भारतीं देवीं वीणापुस्तकधारिणीम् ॥ ५३ ॥
दूर्वादलासारखी श्यामवर्णा, शालीमंजरी धारण करणारी, वीणा व पुस्तक धारण करणारी देवी भारतीचे ध्यान करावे।
Verse 54
दक्षिणे देवदेवस्य पूर्णचंद्रनिभाननाम् । क्षीराब्धिफेनपुंजाभे वसानां श्वेतवाससी ॥ ५४ ॥
देवाधिदेवाच्या उजव्या बाजूस पूर्णचंद्रासारख्या मुखाची देवी उभी आहे; ती क्षीरसागरातील फेनराशीप्रमाणे उज्ज्वल असून श्वेत वस्त्रे परिधान करते।
Verse 55
भारत्या सहितं यो वै ध्यायेद्द्वेवं परात्परम् । वेदवेदार्थतत्त्वज्ञो जायते सर्ववित्तमः ॥ ५५ ॥
जो भक्त देवी भारतीसह त्या परात्पर देवाचे खरे ध्यान करतो, तो वेद व वेदार्थाचे तत्त्व जाणणारा होऊन सर्वज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असा जन्म पावतो।
Verse 56
नारसिंहमिवात्मानं देवं ध्यात्वातिभैरवम् । शश्त्रं संमंत्र्य मंत्रेण शब्रून्हत्वा निवर्तते ॥ ५६ ॥
अतिभयंकर नरसिंहरूप देवाचे ध्यान करून, मंत्राने शस्त्र अभिमंत्रित करून, शत्रूंना संहारून मग साधक निवृत्त होतो।
Verse 57
नारसिंहेन बीजेन मंत्रं संयोज्य साधकः । शतमष्टोत्तरं जपत्वा वामहस्ताभिमंत्रिताः ॥ ५७ ॥
नृसिंहबीज मंत्रास जोडून साधकाने तो मंत्र एकशे आठ वेळा जपावा. नंतर डाव्या हाताने अभिमंत्रित केलेले द्रव्य विधिपूर्वक सिद्ध होते.
Verse 58
पुनः पुनरपः सिंचेत्सर्पदष्टोऽपि जीवति । गारुडेन च संयोज्य पंचार्णेन जपेत्तदा ॥ ५८ ॥
पुन्हा पुन्हा पाणी शिंपडावे; सर्पदंश झालेलाही जिवंत राहू शकतो. मग गारुड मंत्रास जोडून त्या वेळी पंचाक्षरी मंत्र जपावा.
Verse 59
निर्विषीकरणे ध्यायेद्विष्णुं गरुडवाहनम् । अशोकफलके तार्क्ष्यमालिख्याशोकसंहतौ ॥ ५९ ॥
विष निवारणासाठी गरुडवाहन भगवान विष्णूचे ध्यान करावे. आणि अशोक लाकडी फलकावर तार्क्ष्य (गरुड) रेखाटून अशोकपान/पुष्पगुच्छाने ते बांधावे.
Verse 60
अशोकपुष्पैः संपूज्य भगवंतं तदग्रतः । जुहुयात्तानि पुष्पाणि त्रिसंध्यं सप्तपत्रकम् ॥ ६० ॥
अशोकफुलांनी भगवंताची विधिपूर्वक पूजा करून, त्यांच्याच समोर ती फुले होमात अर्पण करावीत. त्रिसंध्येला, सप्तपत्रकासह, हा होम करावा.
Verse 61
प्रत्यक्षो जायते पक्षी वरमिष्टं प्रयच्छति । गाणपत्येन संयोज्य जपेल्लक्षं पयोव्रतः ॥ ६१ ॥
तेव्हा पक्षी प्रत्यक्ष प्रकट होऊन इच्छित वर देतो. गाणपत्य विधीस जोडून, पयोव्रत पाळणाऱ्याने एक लक्ष जप करावा.
Verse 62
महागणपतिं देवं प्रत्यक्षमिह पश्यति । वाणिबीजेन संयुक्तं षण्मासं योजयेन्नरः ॥ ६२ ॥
याच जन्मातच तो देव महागणपतीचे प्रत्यक्ष दर्शन घेतो। वाणी (सरस्वती)च्या बीजमंत्रासह मनुष्याने सहा महिने साधना करावी।
Verse 63
महाकविवरो भूत्वा मोहयेत्सकलं जगत् । हुत्वा गुङ्चीशकलान्यर्द्धागुलमितानि च ॥ ६३ ॥
महाकवींमध्ये श्रेष्ठ होऊन तो सर्व जगाला मोहित करू शकतो—यज्ञाग्नीत गुंजा बियांचे अर्ध्या अंगुळाएवढे तुकडे आहुती देऊन।
Verse 64
दधिमध्वाज्ययुक्तानि मृत्युं जयति साधकः । शनैश्वर दिने सम्यक् स्पृष्ट्वा श्वत्थं च पाणिना ॥ ६४ ॥
दही, मध आणि तूपयुक्त आहुतींनी साधक मृत्यूवर विजय मिळवतो; आणि शनैश्वर (शनिवार) दिवशी विधिपूर्वक हाताने पवित्र अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाला स्पर्श केल्याने ती विजय-सिद्धी होते।
Verse 65
जप्त्वा चाष्टशतं युद्धे ह्यपमृत्युं जयत्यसौ । पञ्चविंशतिधा जप्त्वा नित्यं प्रातः पिबेज्जलम् ॥ ६५ ॥
युद्धात याचा एकशे आठ वेळा जप केल्यास तो अकाली मृत्यूवर निश्चयच विजय मिळवतो। आणि पंचवीस वेळा जप करून दररोज सकाळी पाणी प्यावे।
Verse 66
सर्वपापविनिर्मुक्तो ज्ञानवान् रोगवर्जितः । कुंभं संस्थाप्य विधिवदापूर्य शुद्धवारिणा ॥ ६६ ॥
सर्व पापांपासून मुक्त, ज्ञानवान आणि रोगरहित होऊन—विधिपूर्वक कुंभाची स्थापना करून तो शुद्ध पाण्याने भरावा।
Verse 67
जप्त्वायुतं ततस्तेनाभिषेकः सर्वरोगनुत् । चंद्रसूर्योपरागे तु ह्युपोष्याष्टसहस्रकम् ॥ ६७ ॥
त्याचा दहा हजार जप करून, त्याच्याच द्वारा अभिषेक करावा; तो सर्व रोगांचा नाश करणारा आहे. आणि चंद्र वा सूर्यग्रहणकाळी उपवास करून आठ हजार जप करावा.
Verse 68
स्पृष्ट्वा ब्राह्मीधृतं जप्त्वा पिबेत्साधकसत्तमः । मेधां कवित्वं वाक्सिद्धिं लभते नात्र संशयः ॥ ६८ ॥
ब्राह्मीयुक्त तूप स्पर्श करून मंत्र जपून श्रेष्ठ साधकाने ते पावे; तो मेधा, कवित्व आणि वाक्सिद्धी प्राप्त करतो—यात संशय नाही.
Verse 69
जुहुयादयुतं विल्वैर्महाधनपतिर्भवेत् । नारायणस्य मन्त्रोऽयं सर्वमंत्रोत्तमोत्तमः ॥ ६९ ॥
बिल्वपत्रांनी दहा हजार आहुती द्यावी; तो महाधनपति होतो. हा नारायणमंत्र सर्व मंत्रांमध्ये उत्तमोत्तम आहे.
Verse 70
आलयः सर्वसिद्धीनां कथितस्तव नारद । नारायणाय शब्दांते विद्महे पदमीरयेत् ॥ ७० ॥
हे नारद, तू यास सर्वसिद्धींचे आलय असे सांगितले आहेस. उच्चाराच्या शेवटी ‘विद्महे’ म्हणावे आणि मग नारायणासाठी पद (समाप्त वाक्य) म्हणावे.
Verse 71
वासुदेवपदं ङेंतं धीमहीति ततो वदेत् । तन्नो विष्णुः प्रचोवर्णान्संवदेञ्चोदयादिति ॥ ७१ ॥
मग ‘वासुदेवपद’ असे उच्चारून, त्यानंतर ‘धीमहि’ म्हणावे. ‘तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्’—विष्णु आमच्या वर्णांना व त्यांच्या शुद्ध उच्चाराला प्रेरणा देवो, आमची वाणी प्रबुद्ध करो.
Verse 72
एषोक्ता विष्णुगायत्री सर्वपापप्रणाशिनी । तारो हृद्भगवान् ङेंतो वासुदेवाय कीर्तितः ॥ ७२ ॥
अशी विष्णु-गायत्री सांगितली आहे—ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे। ‘तार’ (ॐ) हा हृदयस्थ भगवान् असून, तो वासुदेवासाठीच कीर्तित आहे।
Verse 73
द्वादशार्णो महामन्त्रो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः । स्त्रीशूद्राणां वितारोऽयं सतारस्तु द्विजन्मनाम् ॥ ७३ ॥
द्वादशाक्षरी महामंत्र भोग व मोक्ष दोन्ही देणारा आहे। स्त्री व शूद्रांना हा प्रणव (तार) वगळून द्यावा; द्विजांना मात्र तारसहित शिकवावा।
Verse 74
प्रजापतिर्मुनिश्चास्य गायत्री छन्द ईरितः । देवता वासुदेवस्तु बीजं शक्तिर्ध्रुवश्च हृत् ॥ ७४ ॥
या मंत्राचा ऋषि प्रजापती, छंद गायत्री आणि देवता वासुदेव आहेत। याचे बीज व शक्ती सांगितली आहे; ध्रुव हृदयात आधाररूपे विन्यस्त करावा।
Verse 75
चन्द्राक्षिवेदपञ्चर्णैः समस्तेनांगकल्पनम् । मूर्ध्नि भाले दृशोरास्ये गले दोर्हृदये पुनः ॥ ७५ ॥
‘चंद्र-अक्षि-वेद’ या पंचार्णाच्या समस्त मंत्राने अंगकल्पना (न्यास) करावी—मस्तकावर, कपाळावर, डोळ्यांवर, मुखावर, कंठावर, भुजांवर आणि पुन्हा हृदयावर।
Verse 76
कुक्षौ नाभौ ध्वजे जानुद्वये पादद्वये तथा । न्यासेत्क्रमान् मन्त्रवर्णान्सृष्टिन्यासोऽयमीरितः ॥ ७६ ॥
मंत्राचे वर्ण क्रमाने कुक्षीत, नाभीत, ध्वज-प्रदेशात, दोन्ही गुडघ्यांत आणि दोन्ही पायांत न्यास करावेत। हाच ‘सृष्टी-न्यास’ म्हणून सांगितला आहे।
Verse 77
हृदादिमस्तकांतं तु स्थितिन्यासं प्रचक्षते । पादादारभ्य मूर्द्धानं न्यासं संहारकं विदुः ॥ ७७ ॥
हृदयापासून मस्तक-शिखेपर्यंत जो न्यास केला जातो तो ‘स्थिति-न्यास’ म्हणतात. आणि पायांपासून आरंभ करून शिरापर्यंत जो न्यास होतो तो ‘संहार-न्यास’ म्हणून ओळखला जातो॥
Verse 78
तत्त्वन्यासं ततः कुर्यात्सर्वतंत्रेषु गोपितम् । बीवं प्राणं तथा चित्तं हृत्पद्मं सूर्यमण्डलम् ॥ ७८ ॥
त्यानंतर सर्व तंत्रांत गुप्त ठेवलेला तत्त्व-न्यास करावा—बीजमंत्र, प्राण, चित्त, हृदय-कमळ आणि सूर्य-मंडळ यांचे अंतःस्थापन करून॥
Verse 79
चन्द्राग्निमण्डले चैव वासुदेवं ततः परम् । संकर्षणं च प्रद्युम्नमनिरुद्धं ततः परम् ॥ ७९ ॥
चंद्र-मंडळ व अग्नि/सूर्य-मंडळातही परम वासुदेवाचे स्मरण करावे. त्यापलीकडे संकर्षण व प्रद्युम्न, आणि त्यांच्याही पलीकडे परम अनिरुद्ध आहे॥
Verse 80
नारायणं चक्रमतस्तत्त्वानि द्वादशैव तु । मूलार्णहृत्परायाद्यमात्मने हृदयांतिमम् ॥ ८० ॥
चक्रधारी नारायणासाठी खरोखर बारा तत्त्वे आहेत. मूलाक्षरापासून आरंभ करून हृदयाच्या अंतिम अंतरसारापर्यंत ती आत्मस्वरूपात विन्यस्त करावीत॥
Verse 81
तत्त्वे नाम समुञ्चर्य्य न्यसेन्मूर्द्धादिषु क्रमात् । पूर्वोक्तं ध्यानमत्रापि भानुलक्षजपो मनोः ॥ ८१ ॥
नाम तत्त्वात सम्यक् एकत्र करून, मस्तकादी अंगांवर क्रमाने न्यास करावा. येथेही पूर्वोक्त ध्यान करावे आणि मंत्राचा एक लक्ष जप करावा॥
Verse 82
तदृशांशं तिलैराज्यलोलितैर्हवनं चरेत् । पीठे पूर्वोदिते मन्त्री मूर्ति संकल्प्य मूलतः ॥ ८२ ॥
विधिपूर्वक ठरविलेला अंश घेऊन तुपात भिजविलेल्या तिळांनी हवन करावे। नंतर पूर्वोक्त पीठावर मंत्रज्ञाने मूलापासून देवमूर्तीचा संकल्प करून मनोप्रतिष्ठा करावी।
Verse 83
तस्यामावाह्य देवेशं वासुदेवं प्रपूजयेत् । अङ्गानि पूर्वमभ्यर्च्य वासुदेवादिकास्ततः ॥ ८३ ॥
त्यात देवेश वासुदेवाचे आवाहन करून परम श्रद्धेने पूजन करावे। प्रथम त्याच्या अङ्गांचे विधिपूर्वक अर्चन करून, नंतर वासुदेव आदि रूपांची पूजा करावी।
Verse 84
शांत्यादिशक्तयः पूज्याः प्राग्वद्दिक्षु विदिक्षु च । तृतीयावरणे पूज्याः प्रोक्ता द्वादश मूर्तयः ॥ ८४ ॥
शांती आदि शक्तींची पूर्ववत् दिशांत व विदिशांत पूजा करावी. तृतीय आवरणात सांगितलेल्या द्वादश मूर्तींची पूजा करावी।
Verse 85
इंद्राद्यानायुधैर्युक्तान् पूजयेद्धरणीगृहे । एवमावरणैरिष्ट्वा पञ्चभिर्विष्णुमव्ययम् ॥ ८५ ॥
धरणीगृहात इंद्र आदि देवतांची त्यांच्या आयुधांसह पूजा करावी. अशा रीतीने पाच आवरणांनी यजन करून अव्यय विष्णूची पूजा करावी।
Verse 86
प्राप्नुयात्सकलानर्थानन्ते विष्णुपदे व्रजेत् । पुरुषोत्तमसंज्ञस्य विष्णोर्भेदचतुष्टयम् ॥ ८६ ॥
तो सर्व अभिष्ट अर्थ प्राप्त करतो आणि शेवटी विष्णुपदास जातो. पुरुषोत्तम-संज्ञक विष्णूचा हा चतुर्विध भेद आहे।
Verse 87
त्रैलोक्यमोहनस्तेषां प्रथमः परिकीर्तितः । श्रीकरश्च हृषीकेशः कृषअणश्चात्र चतुर्थकः ॥ ८७ ॥
त्यांमध्ये पहिला ‘त्रैलोक्यमोहन’ (त्रैलोक्याला मोहित करणारा) असा कीर्तित आहे। नंतर ‘श्रीकर’ व ‘हृषीकेश’; आणि येथे चौथा ‘कृष्ण’ असा निर्देश आहे॥
Verse 88
तारः कामो रमा पश्चान् ङेंतः स्यात्पुरुषोत्तमः । वर्मास्त्राण्यग्निप्रियांतो मन्त्रो वह्नीन्दुवर्णवान् ॥ ८८ ॥
त्यानंतर ‘तार’, ‘काम’ आणि ‘रमा’ असा जप करावा. पुढे नासिकान्त ‘ङेंत’ जोडल्यास तो ‘पुरुषोत्तम’ मंत्ररूप होतो. हा कवच-रक्षा व अस्त्र-मंत्रांनी युक्त, ‘अग्निप्रिया’ येथे समाप्त, आणि अग्नी व चंद्रासारख्या वर्णाचा म्हटला आहे॥
Verse 89
ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छन्दः प्रोक्तोऽथ देवता । पुरुषोत्तमसंज्ञोऽत्र बीजशक्तीस्मरंदिरे ॥ ८९ ॥
येथे ब्रह्मा ऋषी (मुनी) असे सांगितले आहे; गायत्री हे छंद म्हटले आहे; आणि देवता ‘पुरुषोत्तम’ अशी संज्ञा आहे. या मंत्रात बीज, शक्ती व स्मर (कीलक) हेही आपापल्या स्थानी प्रतिष्ठित आहेत असे जाणावे॥
Verse 90
भूचंद्रैकरसाक्ष्यक्षिमंत्रवर्णोर्विभागतः । कृत्वांगानि ततो ध्यायेद्विधिवत्पुरुषोत्तमम् ॥ ९० ॥
भू-चंद्र-एक-रस-आक्ष्य इत्यादी मंत्रवर्णांचे विभाग करून अंगन्यास करावा; त्यानंतर विधिपूर्वक पुरुषोत्तमाचे ध्यान करावे॥
Verse 91
समुद्यदादित्यनिभं शंखचक्रगदांबुजैः । लसत्करं पीतवस्रं स्मरेच्छ्रीपुरुषोत्तमम् ॥ ९१ ॥
उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, शंख-चक्र-गदा- पद्म धारण करणारे उज्ज्वल कर असलेले, पीतांबरधारी श्री पुरुषोत्तम स्मरावा॥
Verse 92
महारत्नौघखचितस्फुरत्तोरणमंडपे । मौक्तिकौघशमदमविराजितवितानके ॥ ९२ ॥
त्या मंडपात महा-रत्नसमूहांनी जडविलेले झळाळते तोरण होते आणि मोत्यांच्या राशींनी शोभलेला वितान होता; म्हणून तो अत्यंत तेजस्वी भासत होता।
Verse 93
नृत्यद्देवांगनावृंदक्वणात्किंकिणिनूपुरे । लसन्माणिक्यवेद्यां तु दीत्पार्कायुततेजसि ॥ ९३ ॥
तेथे नृत्य करणाऱ्या देवांगनांच्या समूहांच्या किंकिणी-नूपुरांचा किणकिणाट भरून राहिला होता; आणि झळाळत्या माणिक्यांनी जडविलेल्या दीप्त वेदीवर तो दहा लक्ष सूर्यांसारख्या तेजाने चमकत होता।
Verse 94
वृंदारकव्रातकिरीटाग्ररत्नाभिचर्चिते । नवलक्षं जपेन्मंत्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ ९४ ॥
देवगणांच्या मुकुटांच्या शिखरावरील रत्नांनी पूजिलेल्या त्या देवस्वरूपात मंत्राचा नऊ लक्ष वेळा जप करावा; आणि नंतर त्याच्या दशांश इतका होम करावा।
Verse 95
उत्फुल्लैः कमलैः पीठे पूर्वोक्ते वैष्णवेऽर्चयेत् । एवमाराध्य देवेशं प्राप्नोति महतीं श्रियम् ॥ ९५ ॥
पूर्वी सांगितलेल्या वैष्णव पीठावर उमललेल्या कमळांनी देवेशाचे अर्चन करावे। अशा प्रकारे देवेशाची आराधना केल्याने महान् श्री—समृद्धी प्राप्त होते।
Verse 96
पुत्रान्पौत्रान्यशः कांतिं भुक्तिं मुक्तिं च विंदति । उत्तिष्टेति पदं पश्चाच्छ्रीकराग्निप्रियांतिमः ॥ ९६ ॥
तो पुत्र, पौत्र, यश, कांती, भोग आणि मुक्तीही प्राप्त करतो. त्यानंतर समापन-वचन ‘उत्तिष्ठ’ (उठ) हे पद आहे; जे श्रीकर व अग्निप्रिय यांना विशेष प्रिय आहे।
Verse 97
अष्टार्णोऽस्य मुनिर्व्यासः पंक्तिश्छंद उदाहृतम् । श्रीकाराख्यो हरिः प्रोक्तो देवता सकलेष्टदः ॥ ९७ ॥
हा अष्टाक्षरी मंत्र आहे; याचा ऋषी मुनि व्यास, छंद पंक्ती असे सांगितले आहे. ‘श्रीकार’ नामक हरि हा देवता असून तो सर्व इष्ट फल देणारा आहे.
Verse 98
भीषयद्वितयं हृत्स्यात् त्रासयद्वितयं शिरः । शिखा प्रमर्द्दयद्वंद्वं वर्म प्रध्वंसयद्वयम् ॥ ९८ ॥
‘भीषयत्’ हे युग्म हृदयात न्यासावे, आणि ‘त्रासयत्’ हे युग्म शिरावर। ‘शिखा-प्रमर्द्य’ हे द्वंद्व शिखेत, तसेच ‘वर्म-प्रध्वंसय’ हे युग्मही विन्यसावे.
Verse 99
अस्रं रक्षद्वयं सर्वे हुमंताः समुदीरिताः । मस्तके नेत्रयोः कंठहृदये नाभिदेशके ॥ ९९ ॥
सर्व ‘अस्त्र’ रक्षामंत्र व द्विविध रक्षा ‘हुम्’ असा उच्चार करून म्हणावी. मग मस्तक, नेत्र, कंठ, हृदय आणि नाभीप्रदेश येथे न्यास करावा.
Verse 100
ऊरूजंघांयुग्मेषु मंत्रवर्णान्क्रमान्न्यतसेत् । ततः पुरुषसूक्तोक्तमंत्रैर्न्यासं समाचरेत् ॥ १०० ॥
ऊरू व जंघा यांच्या युग्मांवर मंत्रवर्ण क्रमाने न्यासावेत. त्यानंतर पुरुषसूक्तात सांगितलेल्या मंत्रांनी विधिपूर्वक न्यास करावा.
Verse 101
मुखे न्यसेद्ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीदिमं मनुम् । बाहुयुग्मे तथा बाहूंराजन्य इति विन्यसेत् ॥ १०१ ॥
मुखावर ‘ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्’ हा मंत्र न्यासावा. तसेच बाहूंच्या युग्मावर ‘बाहू राजन्यः’ या मंत्राने विन्यास करावा.
Verse 102
ऊरू तदस्य यद्वैश्य इममूरुद्वये न्यसेत् । न्यसेत्पादद्वये मंत्री पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ १०२ ॥
वैश्याला त्यांच्या दोन्ही ऊरूंवर स्थापन करावे. मंत्र्याला त्यांच्या दोन्ही चरणांवर न्यास करावा; चरणांपासूनच शूद्र उत्पन्न झाला.
Verse 103
चक्रं शंखं गदां पद्मं कराग्रेष्वथ विन्यसेत् । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेत्पूर्वोक्तमण्डपे ॥ १०३ ॥
नंतर बोटांच्या अग्रभागी चक्र, शंख, गदा व पद्म यांचा न्यास करावा. असा न्यासविधी करून पूर्वोक्त मंडपात ध्यान करावे.
Verse 104
अरुणाब्जासनस्थस्य तार्क्ष्यस्योपरि संस्थितम् । पूर्वोक्तरूपिणं देवं श्रीकरं लोकमोहनम् ॥ १०४ ॥
अरुण कमलासनावर विराजमान, तार्क्ष्य (गरुड) याच्या वर स्थित, पूर्वोक्त रूपधारी त्या देवाचे ध्यान करावे—जो श्रीदायक व लोकमोहन आहे.
Verse 105
ध्यात्वैवं पूजयेदष्टलक्षं मंत्री दशांशतः । रक्तांबुजैः समिद्भिश्च विल्वक्षीरिद्रुमोद्भवैः ॥ १०५ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्रसाधकाने अष्टलक्ष (जप/पूजा) पूजन करावे; नंतर त्याचा दशांश हवन करावा—रक्तकमळांनी व बिल्व तसेच क्षीरिवृक्षांपासून झालेल्या समिधांनी.
Verse 106
पयोऽन्नैः सर्पिषा हुत्वा प्रत्येकं सुसमाहितः । अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटाः क्षीरिद्रुमाः स्मृता ॥ १०६ ॥
दूध, अन्न व तुपाने प्रत्येक कर्मात सुसमाहित होऊन आहुती द्यावी. अश्वत्थ, उदुंबर, प्लक्ष व वट—हे ‘क्षीरी’ (दुग्धरसयुक्त) वृक्ष म्हणून स्मृत आहेत.
Verse 107
पूजयेद्वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । अंगावरणदिक्पालहेतिभिः सहितं विभुम् ॥ १०७ ॥
वैष्णव पीठावर मुळापासून मूर्तीचा संकल्प करून सर्वव्यापी प्रभूची पूजा करावी; त्यांच्या अंग-आवरणांसह, दिक्पाल व दिव्य आयुधांसहित समर्चन करावे।
Verse 108
इत्थं सिद्धे मनौ मत्री प्रयोगान्पूर्ववञ्चरेत् । तारो हृद्भगवान् ङेंतो वराहेति ततः परम् ॥ १०८ ॥
अशा रीतीने मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधकाने पूर्वोक्त क्रमाने प्रयोग करावा—प्रथम ‘तार’ (ॐ), मग ‘हृत्’ (हृदय) बीज, मग ‘भगवान्’, मग ‘ङेन्त’ (अंत्य) पद, आणि नंतर ‘वराह’ नाम।
Verse 109
रूपाय भूर्भुवः स्वः स्याल्लोहितकामिका च ये । भूपतित्वं च मे देहि ददापय शुचिप्रिया ॥ १०९ ॥
रूप-सौंदर्यासाठी ‘भूः भुवः स्वः’ या व्याहृतींचा जप करावा, तसेच ‘लोहितकामिका’ही. ‘मला राजसत्ता दे; हे शुचिप्रिये, ती मिळवून दे’ अशी प्रार्थना करावी।
Verse 110
रामाग्निवर्णो मंत्रोऽयं भार्गवोऽस्य मुनिर्मतः । छन्दोऽनुष्टुब्देवतादिवराहः समुदीरितः ॥ ११० ॥
हा मंत्र ‘राम’ व ‘अग्नि’ वर्णाचा आहे; याचा ऋषी भार्गव मानला आहे. छंद अनुष्टुप् आणि देवता आदिवराह—असे सांगितले आहे।
Verse 111
एकदंष्ट्राय हृदयं व्योमोल्कायग शिरः स्मृतम् । शिखा तेजोऽधिपतये विश्वरूपाय वर्म च ॥ १११ ॥
हृदय ‘एकदंष्ट्र’ला अर्पण करावे; शिर ‘व्योमोल्कायग’चे असे स्मृत आहे. शिखा ‘तेजोऽधिपति’ला द्यावी आणि कवच ‘विश्वरूपा’ला समर्पित करावे।
Verse 112
महादंष्ट्राय चास्त्रं स्यात्पञ्चांगमिति कल्पयेत् । अथवा गिरिषट्सप्तबाणैर्वसुभिरक्षरैः ॥ ११२ ॥
महादंष्ट्रा देवतेसाठी अस्त्र-मंत्र पंचांग स्वरूपात कल्पावा. किंवा ‘गिरि, षट्, सप्त, बाण, वसु’ या संख्यावाचक शब्दांनी सूचित अक्षरांनी त्याचा विन्यास करावा.
Verse 113
विभक्तैर्मंत्रवर्यस्य पञ्चागांनि प्रकल्पयेत् । ततौ ध्यायेदनेकार्कनिभमादिवराहकम् ॥ ११३ ॥
श्रेष्ठ मंत्राचे विभाग करून त्याची पंचांगे निश्चित करावीत. त्यानंतर अनेक सूर्यांसारखा तेजस्वी आदिवराह ध्यानात धरावा.
Verse 114
आं ह्रीं स्वर्णनिभं जान्वोरधो नाभेः सितप्रभम् । इष्टाभीतिगदाशंखचक्रशक्त्यसिखेटकान् ॥ ११४ ॥
‘आं’ व ‘ह्रीं’ या बीजांसह ध्यान करावे—गुडघ्यांखाली सुवर्णप्रभा, नाभेखाली श्वेतदीप्ती. इष्ट-वर व अभय देणारा, गदा, शंख, चक्र, शक्ति, खड्ग व खेटक धारण करणारा.
Verse 115
दधतं च करैर्दंष्ट्राग्रलसद्धरणिं स्मरेत् । एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं सरसीरुहैः ॥ ११५ ॥
हातांनी धरणी धारण करणारा आणि दंष्ट्रांच्या अग्रभागी झळकणारी धरणी असलेला प्रभू स्मरावा. असे ध्यान करून एक लक्ष जप करावा व त्याचा दशांश कमळपुष्पांनी होमात अर्पावा.
Verse 116
मध्वक्तैर्जुहयात्पीठे पूर्वोक्ते वैष्णवे यजेत् । मूलेन मूर्तिं सङ्कल्प्य तस्यां सम्पूजयेद्विभुम् ॥ ११६ ॥
पूर्वोक्त वैष्णव पीठावर मधु व घृताने आहुती द्यावी आणि तेथेच यजन-पूजन करावे. मूलमंत्राने प्रभूची मूर्ती संकल्पून, त्यात सर्वव्यापी विभूचे सम्यक् सम्पूजन करावे.
Verse 117
अङ्गावरणदिक्पालहेतियंत्रप्रसिद्धये । जपादेवावर्नि दद्याद्धनं धान्यं महीं श्रियम् ॥ ११७ ॥
अंग-आवरण, दिक्पाल, आयुध व यंत्र यांची सिद्धी व प्रसिद्धी यासाठी केवळ जपानेच देवता प्रसन्न होऊन धन, धान्य, भूमी व श्रीसमृद्धी देतात।
Verse 118
सिंहार्के सितपक्षस्याष्टम्यां गव्येषु पञ्चसु । शिलां शुद्धां विनिक्षिप्य स्पृष्ट्वा तामयुतं जपेत् ॥ ११८ ॥
सूर्य सिंह राशीत असताना, शुक्लपक्षातील अष्टमीला, गोपंचगव्यामध्ये शुद्ध शिळा ठेवून ती स्पर्श करून मंत्राचा दहा हजार जप करावा।
Verse 119
उदङ्मुखस्वतो मंत्री तां शिलां लिखनेद्भुवि । भूतप्रेताहिचौरादिकृतां बाधां निवारयेत् ॥ ११९ ॥
उत्तराभिमुख होऊन मंत्रसाधक ती शिळा भूमीवर अंकित करील; ती भूत-प्रेत, सर्प, चोर इत्यादींनी केलेली बाधा दूर करते।
Verse 120
प्रातर्भृगुदिने साध्यभूतलान्मृदमाहरेत् । मंत्रितां मूलमंत्रेण विभजेत्तां त्रिधा पुनः ॥ १२० ॥
शुक्रवारी सकाळी शुद्ध जागेची माती आणावी. ती मूलमंत्राने अभिमंत्रित करून ती माती पुन्हा तीन भागांत विभागावी।
Verse 121
चुल्ल्यामेकं समालिप्याप्यपरं पाकभाजने । गोदुग्धे परमालोड्य शोधितांस्तंदुलान् क्षिपेत् ॥ १२१ ॥
चूल समारून (लीपून) आणि शिजवण्याचे दुसरे भांडे ठेवून, गोदूध नीट घुसळून त्यात शुद्ध केलेले तांदूळ घालावेत।
Verse 122
सम्यक् शुद्धे शुचिः केशे जपन्मंत्रं पचेञ्चरुम् । अवतार्य चरुं पश्चाद्वह्नौ देयं यथाविधि ॥ १२२ ॥
सम्यक शुद्ध होऊन व केश स्वच्छ ठेवून, मंत्रजप करीत चरु शिजवावा। नंतर तो उतरवून विधिपूर्वक पवित्र अग्नीत अर्पण करावा।
Verse 123
सम्पूज्य धूपदीपाद्यैः पश्चादाज्यप्लुतं चरुम् । जुहुयात्संस्कृते वह्नौ अष्टोत्तरशतं सुधीः ॥ १२३ ॥
धूप-दीप इत्यादींनी विधिपूर्वक पूजन करून, नंतर तुपाने सिक्त चरु संस्कारित अग्नीत सुज्ञाने एकशे आठ आहुती द्याव्यात।
Verse 124
एवं प्रजुहुयान्मंत्री कविवारेषु सप्तसु । विरोधो नश्यति क्षेत्रे शत्रुचौराद्युपद्रवाः ॥ १२४ ॥
अशा रीतीने मंत्रज्ञाने सात गुरुवार हवन करावे; मग क्षेत्रातील विरोध नष्ट होतो आणि शत्रू-चोर इत्यादी उपद्रव शांत होतात।
Verse 125
भानूदयेप्यारवारे साध्यक्षेत्रान्मृदं पुनः । आदाय पूर्वविधिना हविरापाद्य पूर्ववत् ॥ १२५ ॥
आरवारा दिवशी सूर्योदयासही साध्यक्षेत्रातून पुन्हा पवित्र माती घ्यावी; आणि पूर्वविधीनुसार हवि सिद्ध करून पूर्ववत् आचरण करावे।
Verse 126
जुहुयादेधिते वह्नौ पूर्वसंख्याकमादरात् । एवं स सप्तारवारेषु जुहुयात्क्षेत्रसिद्धये ॥ १२६ ॥
प्रज्वलित अग्नीत श्रद्धेने पूर्वोक्त संख्येप्रमाणे आहुती द्याव्यात। अशा प्रकारे सात आरवारा-दिवशी क्षेत्रसिद्धीसाठी हवन करावे।
Verse 127
जुहुयाल्लक्षसंख्याकं गव्यै श्चैव सपायसैः । अभीष्टभूम्याधिपत्यं लभते नात्र संशयः ॥ १२७ ॥
जो गव्य द्रव्ये व पायस (खीर) यांसह लक्षसंख्य आहुती देतो, तो इच्छित भूमीचे अधिपत्य प्राप्त करतो—यात संशय नाही.
Verse 128
उद्यद्दोः परिधं दिव्यं सितदंष्ट्राग्रभूधरम् । स्वर्णाभं पार्थिवे पीते मंडले सुसमाहितः ॥ १२८ ॥
पूर्ण समाहित होऊन पार्थिव पिवळ्या मण्डलात त्या दिव्य तेजस्वी बिंबाचे ध्यान करावे—ज्याची परिधी दीप्त आहे, जो सुवर्णवर्ण आहे, आणि ज्याच्या शुभ्र दंष्ट्रांचे अग्र पर्वतशिखरासारखे आहेत.
Verse 129
ध्यात्वाप्नोति महीं रम्यां वराहस्य प्रसादतः । वारुणे मण्डले ध्यायेद्वाराहं हिमसन्निभघम् ॥ १२९ ॥
अशा प्रकारे ध्यान केल्याने वराहभगवानांच्या प्रसादाने रम्य भूमी प्राप्त होते. वारुण मण्डलात हिमासारख्या उज्ज्वल श्रीवराहाचे ध्यान करावे.
Verse 130
महोपद्रवशांतिः स्यात्साधकस्य न संशयः । वश्यार्थं च सदा ध्यायेद्वह्र्याभं वह्निमण्डे ॥ १३० ॥
साधकाच्या महाउपद्रवांची शांती निश्चयाने होते—यात संशय नाही. आणि वश्यार्थासाठी अग्निमण्डलात अग्निसदृश रूपाचे सदैव ध्यान करावे.
Verse 131
ध्यायेदेवं रिपूञ्चाटे कृष्णाभं वायुमण्डले । ह्यमण्डलगतं स्वच्छं वाराहं सर्वसिद्धिदम् ॥ १३१ ॥
शत्रूंचे शमन व निवारणासाठी अशा प्रकारे वायुमण्डलात कृष्णवर्ण श्रीवराहाचे ध्यान करावे—जे सूक्ष्म मण्डलात स्थित, स्वच्छ तेजस्वी आणि सर्वसिद्धिदायक आहेत.
Verse 132
शत्रुभूतग्रहक्ष्वेडामयपीडादिशांतये । भग्वर्धीशयुतं व्योमबिंदुभूषितमस्तकम् ॥ १३२ ॥
शत्रू, भूत, ग्रहपीडा, दुष्प्रभाव, रोग व संताप यांची शांती व्हावी म्हणून भक्ताने भग, वृद्धि व ईश युक्त आणि मस्तकी व्योमबिंदूने भूषित अशा देवाचे ध्यान-पूजन करावे।
Verse 133
एकाक्षरो वराहस्य मन्त्रः कल्पद्रुमोऽपरः । पूजाद्यार्ध्यादिकं सर्वमस्यां पूर्वोक्तवञ्चरेत् ॥ १३३ ॥
वराहदेवाचा एकाक्षरी मंत्र हा दुसऱ्या अर्थाने कल्पवृक्षासमान आहे। या साधनेत पूजेसह अर्घ्य इत्यादी सर्व विधी पूर्वोक्त पद्धतीने यथावत् करावेत।
Verse 134
सवामकर्णानिद्रास्याद्वराहाय हृदंतिमः । ताराद्यो वसुवर्णोऽयं सर्वैश्वर्यप्रदायकः ॥ १३४ ॥
वराहदेवासाठी हा मंत्र हृदयातील परम अंतिम (अतिगुप्त) मानला आहे—‘तारा’पासून आरंभ, वसु-स्वर्णासारखी प्रभा धारण करणारा; तो सर्व ऐश्वर्य देणारा आहे।
Verse 135
ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छन्दो वाराहसंज्ञकः । देवश्चंद्रेंद्वब्धिनेत्रैः सवेणांगक्रिया मता ॥ १३५ ॥
ऋषी ब्रह्मा, छंद गायत्री आणि संज्ञा ‘वाराह’ अशी आहे. देवतेचा निर्देश ‘चंद्र–इंद्र–चंद्र–समुद्र–नेत्र’ या सांकेतिक संख्येने केला आहे; आणि क्रिया साङ्ग (अंगांसह) मानली आहे।
Verse 136
ध्यानपूजाप्रयोगादि प्राग्वदस्यापि कल्पयेत् । प्रणवादौ च ङेन्तं च भगवतीति पदं ततः । धरणिद्वितयं पश्चाद्धरेर्द्वयमुदीरयेत् ॥ १३६ ॥
या मंत्रासाठीही ध्यान, पूजा व प्रयोग इत्यादींची रचना पूर्वीप्रमाणे करावी. प्रारंभी प्रणव ‘ॐ’ ला ङे (दत्वर्थ) प्रत्यय जोडून, नंतर ‘भगवती’ हे पद म्हणावे; त्यानंतर ‘धरणि’ची दोन अक्षरे, आणि शेवटी ‘हरे’ची दोन अक्षरे उच्चारावीत।
Verse 137
एकोनविंशत्यर्णाढ्यो मन्त्रो वह्निप्रियांतिमः । वराहोऽस्य मुनिश्छन्दो गायत्री निवृदादिका ॥ १३७ ॥
हा मंत्र एकोणवीस अक्षरांनी युक्त असून त्याचा अंतिम भाग अग्निदेवास प्रिय आहे। या मंत्राचे ऋषी वराह, छंद गायत्री; निवृद्-आदि विन्यासाने तो आरंभतो।
Verse 138
देवता धरणी बीजं तारःशक्तिर्वसुप्रिया । रामवेदाग्निबाणाक्षिनेत्रार्णैरंगरकल्पनम् ॥ १३८ ॥
देवता धरणी; बीज बीजाक्षर; शक्ति तारा आणि (मंत्र) वसूंना प्रिय आहे. ‘रा, मा, वे, द, अ, ग्नि, बा, ण, अ, क्षि, ने, त्र’ या अक्षरांनी अङ्गन्यास करावा।
Verse 139
श्यामां चित्रविभूषाढ्यां पद्मस्थां तुंगसुस्तनीम् । नीलांबुजद्वयं शालिमंजरीं च शुक्रं करैः ॥ १३९ ॥
तिचे ध्यान करावे—श्यामवर्णा, चित्रविचित्र अलंकारांनी भूषिता, पद्मासनस्थ, उन्नत सुस्तनी; करांमध्ये दोन निळे कमळ, धान्याची मंजरी आणि उज्ज्वल श्वेत वस्तू धारण करणारी।
Verse 140
दधतीं चित्रवसनां धरां भगवतीं स्मरेत् । एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं पायसेन तु ॥ १४० ॥
चित्रवस्त्रधारिणी, सर्वभूतांना धारण करणारी भगवती धरा हिचे स्मरण करावे। असे ध्यान करून एक लक्ष जप करावा आणि नंतर दशांश पायसाने हवन करावे।
Verse 141
साज्येन जुहुयान्मन्त्री विष्णोः पीठे समर्चयेत् । मूर्तिं संकल्प्य मूलेन तस्यां वसुमतीं यजेत् ॥ १४१ ॥
मंत्रोच्चार करणारा यजमान घृतासह आहुती देऊन विष्णूच्या पीठावर विधिपूर्वक पूजन करावा। मूलमंत्राने मूर्तीचा संकल्प करून त्याच रूपात वसुमतीचे यजन करावे।
Verse 142
अङ्गानि पूर्वमाराध्य भूवह्निजलमारुतान् । दिक्पात्रेषु च सम्पूज्य कोणपत्रेषु तत्कलाः ॥ १४२ ॥
प्रथम अङ्गांचे पूर्वक आराधन करावे; नंतर पृथ्वी, अग्नी, जल व वायू यांची पूजा करावी. दिशांच्या पात्रांत विधिपूर्वक पूजन करून, यंत्राच्या कोनपत्रांत त्यांच्या-त्यांच्या कलांचेही समर्चन करावे॥
Verse 143
निवृत्तिश्च प्रतिष्टा च विद्यानां तैश्च तत्कलाः । इंद्राद्यानपि वञ्चादीन्पूजयेत्तदनंतरम् ॥ १४३ ॥
नंतर विद्यांच्या अधिष्ठात्री शक्ती—निवृत्ती व प्रतिष्ठा—यांचे पूजन करावे आणि त्यांच्यासह त्या विद्यांच्या कलांचेही पूजन करावे. त्यानंतर इंद्रादी देवता व वञ्चादी सहचर शक्ती यांचीही आराधना करावी॥
Verse 144
एवं सिद्धे मनौ मंत्री साधयेदिष्टमात्मनः । धरणी प्रभजन्नेवं पशुरत्नांबरादिभिः ॥ १४४ ॥
अशा रीतीने मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधकाने आपले इष्ट कार्य साधावे. या प्रकारे धरणी प्रसन्न होऊन तो पशु, रत्ने, वस्त्रे इत्यादींनी संपन्न होतो॥
Verse 145
धरम्या वल्लभः स स्यात्सुखी जीवेच्छतं समा । त्रैलोक्यमोहनो मंत्रो जगन्नाथस्य कीर्त्यते ॥ १४५ ॥
तो धर्म्यांचा वल्लभ होतो, सुखी राहतो आणि शंभर वर्षे जगू शकतो. हा ‘त्रैलोक्य-मोहन’ असा जगन्नाथाचा मंत्र म्हणून कीर्तित आहे॥
Verse 146
तारः कामो रमा बीजं हृदंते पुरुषोत्तमः । श्रीकंठः प्रतिरूपांते लक्ष्मीति च निवासि च ॥ १४६ ॥
‘तार’ आणि ‘काम’; ‘रमा’ हे बीज आहे. हृदयाच्या अंतस्थानी ‘पुरुषोत्तम’ आहे. शेवटी ‘श्रीकंठ’; आणि प्रतिरूपाच्या शेवटी ‘लक्ष्मी’—तसेच (तो) ‘निवासी’ आहे॥
Verse 147
सकलांते जगत्पश्चात्क्षोभणेति पदं वदेत् । सर्वस्त्रीहृदयांते तु विदारणपदं वदेत् ॥ १४७ ॥
संपूर्ण मंत्राच्या शेवटी ‘जगत्’ शब्दानंतर ‘क्षोभण’ हे पद उच्चारावे। आणि ‘सर्वस्त्रीहृदय’ शब्दाच्या शेवटी ‘विदारण’ हे पद म्हणावे॥१४७॥
Verse 148
ततस्त्रिभुवनांतं तु मदोन्मादकरेति च । सुरासुरांते मनुजसुंदरीजनवर्णतः ॥ १४८ ॥
त्यानंतर ते त्रिभुवनाच्या अंतापर्यंत पोहोचणारे आणि मद व उन्माद निर्माण करणारे असे सांगितले आहे. देव-दानवांच्या संधीत ते मानवी सुंदरी व सुंदर रूपधारी जनांच्या वर्णनाने निरूपित होते॥१४८॥
Verse 149
मनांसि तापयद्वंद्वं दीपयद्वितयं ततः । शोषयद्वितयं पश्चान्मारयद्वितयं ततः ॥ १४९ ॥
प्रथम द्वंद्व-युग मनांना तापविते; नंतर द्विविध अग्नी प्रज्वलित करते. त्यानंतर द्विविध आधार शोषून घेते, आणि शेवटी द्विविध प्राणशक्तीचा नाश करते॥१४९॥
Verse 150
स्तंभयद्वितयं भूयो मोहयद्वितय ततः । द्रावयद्वितयं तावदाकर्षययुगं ततः ॥ १५० ॥
पुन्हा स्तंभनाचे द्विविध प्रयोग करावेत; त्यानंतर मोहनाचे द्विविध प्रयोग करावेत. पुढे द्रावण/मृदुकरणाचे द्विविध प्रयोग करावेत; आणि मग आकर्षणाचे युगल प्रयोग करावेत॥१५०॥
Verse 151
समस्तपरमो येन सुभगेन च संयुतम् । सर्वसौभाग्यशब्दांते करसर्वपदं वदेत् ॥ १५१ ॥
ज्यामुळे हा मंत्र समस्तपणे परम (पूर्ण व अत्यंत फलदायी) होतो, त्या शुभ ‘सुभग’ पदासह ‘सर्वसौभाग्य’ शब्दाच्या शेवटी ‘करसर्व’ हे पद उच्चारावे॥१५१॥
Verse 152
कामप्रदादमुन्ब्रह्मासेंदुर्हनुयुगं ततः । चक्रेण गदया पश्चात्खङ्गेन तदनंतरम् ॥ १५२ ॥
मग ब्रह्मदेवांनी त्याला इच्छा-पूर्ती करणारा वर दिला; त्यानंतर महाबल पशूसारखी जबड्यांची जोडीही प्रदान केली. पुढे त्याने चक्र व गदेने शत्रूवर प्रहार केला आणि तत्क्षणी खड्गानेही घाव घातला.
Verse 153
सर्वबाणैर्भेदियुगं पाशेनांते कटद्वयम् । अंकुशेनेति संप्रोच्य ताडयद्वितयं पुनः ॥ १५३ ॥
“सर्व बाणांनी—जोडी भेद” असे जपून तो जोडीवर प्रहार करावा; मग “पाशाने—अंती दोन चटया” असे म्हणत शेवटी असलेल्या दोन चटयांवर प्रहार करावा. पुन्हा “अंकुशाने” असे उच्चारून त्या जोडीवर परत प्रहार करावा.
Verse 154
कुरुशब्दद्वयमथो किं तिष्टसि पदं वदेत् । तावद्यावत्पदस्यांते समाहितमनंतरम् । ततो मे सिद्धिराभास्य भवमन्ते च वर्म फट् ॥ १५४ ॥
मग ‘कुरु’ हा द्वाक्षरी शब्द उच्चारावा—का थांबतोस? मंत्रपद बोलावे. पदाच्या शेवटच्या अक्षरापर्यंत मन एकाग्र ठेवावे; तत्क्षणी माझी सिद्धी प्रकट होईल. आणि शेवटी म्हणावे—‘भव, वर्म, फट्’।
Verse 155
हृदंतोऽयं महामंत्रो द्विशतार्णः समीरितः । जैमिनिर्मुनिरस्योक्तश्छंदश्चामितमीरितम् ॥ १५५ ॥
हा महामंत्र ‘हृत्’ या अक्षराने समाप्त होणारा (हृदंत) असा सांगितला आहे आणि तो द्विशत अक्षरी आहे असे वर्णिले आहे. याचा ऋषी जैमिनी मुनी असून याचे छंद अमित (अपरिमेय) असे म्हटले आहे.
Verse 156
देवता जगतां मोहे जगन्नाथः प्रकीर्तितः । कामो बीजं रमा शक्तिर्विनियोगो।़खिलाप्तये ॥ १५६ ॥
जगाच्या मोह-विषयक विधीत अधिष्ठात्री देवता म्हणून जगन्नाथ सांगितला आहे. बीज ‘काम’ आहे, शक्ति रमा (लक्ष्मी) आहे, आणि विनियोग सर्व अभिष्ट फलांच्या प्राप्तीसाठी आहे.
Verse 157
पुरुषोत्तमत्रिभुवनोन्मादकांतेऽग्निवर्म च । हृदयं कीर्तितं पश्चाज्जगत्क्षोभणशब्दतः ॥ १५७ ॥
मग “पुरुषोत्तम”, “त्रिभुवनोन्मादकांते” आणि “अग्निवर्मन्” असे उच्चारून, नंतर हृदय-मंत्र सांगितला आहे; त्यानंतर “जगत्क्षोभण” (जगत् हलविणारा) हा शब्द उच्चारावा।
Verse 158
लक्ष्मीदयितवर्मान्तः शिरः प्रोक्तं शिखा पुनः । मन्मथो तमशब्दांते मंगजे पदमीरयेत् ॥ १५८ ॥
“लक्ष्मी-दयित-वर्मन्” या मंत्राच्या शेवटास ‘शिरः’ असे सांगितले आहे; आणि ‘शिखा’ही तशीच पुन्हा म्हटली आहे। “तमस्” शब्दानंतर “मंगज” हे पद उच्चारावे, तसेच “मन्मथ” हे पद यथास्थानी ठेवावे।
Verse 159
कामदायेति हुं प्रोच्य न्यसेद्वम ततः परम् । परमांते भृगुकर्णाभ्यां च सर्वपदं ततः ॥ १५९ ॥
“कामदाय” हा मंत्र “हुं”सह उच्चारून, मग डाव्या भागी न्यास करावा। त्यानंतर परम शेवटी “भृगु” व “कर्ण” या अक्षरांनी (मंत्र) स्थापून, पुढे ‘सर्वपद’ सूत्र लावावे।
Verse 160
सौभाग्यकरवर्मांते कवचं पारिकीर्तितम् । सुरासुरांते मनुजसुंदरीति पदं वदेत् ॥ १६० ॥
“सौभाग्यकर-वर्मन्” या वर्म-मंत्राच्या शेवटी कवचाचे विधान योग्य रीतीने सांगितले आहे। “सुरासुर” येथे समाप्त झाल्यावर “मनुजसुंदरी” हे पद म्हणावे।
Verse 161
हृदयांते विदा पश्चाद्रणसर्वपदं वदेत् । ततः प्रहरणधरसर्वकामुकतत्पदम् ॥ १६१ ॥
हृदय-न्यासाच्या शेवटी, नंतर “विदा”पासून सुरू होऊन “रणसर्व”पर्यंतचा मंत्र-भाग म्हणावा। त्यानंतर “प्रहरणधर”पासून सुरू होऊन “सर्वकामुकतत्”पर्यंतचा मंत्र-भाग जपावा।
Verse 162
हनयुग्मं च हृदयं बंधनानि ततो वदेत् । आकर्षयद्वयं पश्चान्महाबलपदं ततः ॥ १६२ ॥
त्यानंतर ‘हन’ हे द्वियुग्म जपून ‘हृदय’ मंत्र म्हणावा। मग ‘बंधन’ मंत्रांचे उच्चारण करावे। पुढे ‘आकर्षय’ हे द्विवार जपून शेवटी ‘महाबल’ हे पद-मंत्र म्हणावे॥
Verse 163
वर्म चास्त्रं समाख्यातं नेत्रं स्यात्तदनंतरम् । वदेत्रिभुवनं पश्चाच्चर सर्वजनेति च ॥ १६३ ॥
‘वर्म’ हे अस्त्र म्हणून सांगितले आहे; त्यानंतर लगेच ‘नेत्र’ म्हणावे. मग ‘त्रिभुवन’ उच्चारावे आणि पुढे ‘चर’ व ‘सर्वजन’ ही पदेही म्हणावीत॥
Verse 164
मनांसि हरयुग्मांते दारयद्वितयं च मे । वशमानय वर्मांते नेत्रमंत्रः समीरितः ॥ १६४ ॥
‘हर’ या युग्माच्या शेवटी ‘मनांसि’ हे पद ठेवावे आणि ‘मे दारयद्’ हेही द्विवार जोडावे. ‘वर्म’च्या शेवटी ‘वशमानय’ जोडावे—असा ‘नेत्र’ मंत्र सांगितला आहे॥
Verse 165
षडंगमंत्रास्ताराद्याः फट्नमोंताः प्रकीर्तिताः । तारस्त्रैलोक्यशब्दांते मोहनेति पदं वदेत् ॥ १६५ ॥
षडंग सहाय्यक मंत्र ‘ॐ’ पासून आरंभ होऊन ‘फट्’ व ‘नमः’ येथे समाप्त असे सांगितले आहेत. ‘ॐ’ उच्चारून ‘त्रैलोक्य’ शब्दाच्या शेवटी ‘मोहने’ हे पद म्हणावे॥
Verse 166
हृषीकेशेति संप्रोच्याप्रतिरूपादिशब्दतः । मम्नथानंतरं सर्वस्त्रीणां हृदयमीरयेत् ॥ १६६ ॥
‘हृषीकेश’ असे उच्चारून, विधीनुसार ‘प्रतिरूप’ इत्यादी शब्दांचे अक्षरसमूह म्हणावेत. त्यानंतर पुढील मंत्रक्रमाने सर्व स्त्रियांची हृदये मथित—म्हणजे आकर्षित—करावीत॥
Verse 167
आकर्षणपदा गच्छदागच्छहृदयांतिमः । अनेन व्यापकं कृत्वा जगन्नाथं स्मरेत् सुधीः ॥ १६७ ॥
मंत्र ‘आकर्षण’ पदात न्यास करून, नंतर ‘गच्छदागच्छ’ पदांत नेऊन, शेवटी हृदयात स्थापन करावा। याने देह व्यापून सुज्ञाने जगन्नाथाचे स्मरण करावे।
Verse 168
क्षीराब्धेस्तु तटे रम्यं सुरद्रुमलतांचितम् । उद्यदर्काभुजालाभं स्वधाम्नोज्वालदिङ्मुखम् ॥ १६८ ॥
क्षीरसागराच्या रम्य तटावर एक मनोहर धाम आहे, जे कल्पवृक्षांवरील लतांनी अलंकृत आहे। ते उगवत्या सूर्यकिरणांच्या जाळ्यासारखे तेजस्वी असून, स्वतःच्या प्रभेने दिशांना उजळविते।
Verse 169
प्रसूनावलिसौरभ्यमाद्यन्मधुकरारवम् । दिव्यवातोञ्चलत्कंजपरागोद्धूलितांबरम् ॥ १६९ ॥
ते पुष्पमालांच्या सुवासाने सुगंधित, प्रथम मधु पिणाऱ्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने निनादित, आणि दिव्य वाऱ्याने हलणाऱ्या कमळांच्या परागाने वस्त्रे धूसर झालेली आहेत।
Verse 170
स्वर्वधूगीतमाधुर्याभिराम चिंतयेद्वनम् । तदंतर्मणिसम्पत्तिस्फुरत्तोरणमण्डपे ॥ १७० ॥
स्वर्गीय रमणींच्या गीतांच्या माधुर्याने रम्य असे वन ध्यानात धरावे; आणि त्याच्या अंतरी रत्नसंपत्तीने झळकणाऱ्या तोरणांनी युक्त असा मंडपही चिंतावा।
Verse 171
विलसन्मौक्तिकोद्दामदामराजद्वितानके । मणिवेद्यादि वियत्किरीटाग्रसमर्चिते ॥ १७१ ॥
तेथे राजछत्र मोठमोठ्या मोत्यांच्या झळाळत्या माळांनी शोभत होते। मणिमय वेदिका इत्यादींनी ते अधिक अलंकृत होते; ज्यांचे आकाशस्पर्शी शिखर जणू वरून त्याची आराधना करीत होते।
Verse 172
दिव्यसिंहासने विप्र समासीनं स्मरेद्विभुम् । शंखपाशेषु चापानि मुसलं नंदकं गदाम् ॥ १७२ ॥
हे विप्र, दिव्य सिंहासनावर विराजमान सर्वव्यापी विभूचे स्मरण करावे—जो शंख, पाश, धनुष्ये, मुसळ, नंदक खड्ग आणि गदा धारण करतात।
Verse 173
अंकुशं दधतं दोर्भिः श्लिष्टे कमलयोरसि । पश्यत्यंकस्थयांभोजश्रिया रागोल्लसदृशा ॥ १७३ ॥
भुजांत अंकुश धारण करून, कमलसदृश उरावर श्रीलक्ष्मीला आलिंगन देऊन, रागाने उजळलेल्या नेत्रांनी मांडीवर विराजमान कमलश्रीकडे पाहणाऱ्या प्रभूचे ध्यान करावे।
Verse 174
ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षचतुष्कं तद्दशांशतः । कुंडेऽर्द्धचंद्रे पद्मैर्वा जातीपुष्पैश्च होमयेत् ॥ १७४ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्राचा चार लक्ष जप करावा; नंतर त्याच्या दशांशाप्रमाणे अर्धचंद्राकार कुंडात कमळ किंवा जाती (चमेली) पुष्पांनी होम करावा।
Verse 175
यागभूमिं तथात्मानं यागोपकरणं तथा । पूजयिष्यन् जगन्नाथं गायत्र्या प्रोक्षयेद्वुधः ॥ १७५ ॥
जगन्नाथाची पूजा करावयास इच्छिणारा बुध्दिमान साधक यागभूमी, स्वतःचे शरीर आणि यागाची उपकरणे यांना गायत्री मंत्राने प्रोक्षण करून पवित्र करावा।
Verse 176
त्रैलोक्यमोहनायांते विद्महे पदमीरयेत् । स्मराय धीमहीत्युक्त्वा तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ १७६ ॥
मंत्र असे उच्चारावा: ‘त्रैलोक्य-मोहनायान्ते विद्महे’; मग ‘स्मराय धीमहि’; आणि शेवटी ‘तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्’ असा जप करावा।
Verse 177
गायत्र्येषा समाख्याता सर्वशुद्धिकरी परा । कल्पयेदासनं पीठे पूर्वोक्ते वैष्णवे सुधीः ॥ १७७ ॥
ही गायत्री परम शुद्धिकारिणी, सर्वशुद्धि देणारी अशी सांगितली आहे। सुज्ञ साधकाने पूर्वोक्त वैष्णव पीठावर आपले आसन रचावे।
Verse 178
पक्षिराजाय ठद्वंद्वं पीठमंत्रोऽयमीरितः । मूर्तिं संकल्पमूलेन तस्यामावाहयेदतः ॥ १७८ ॥
पक्षिराज गरुडासाठी हा पीठ-मंत्र सांगितला आहे। नंतर संकल्पाच्या आधाराने त्या पीठात देवमूर्तीचे आवाहन करावे।
Verse 179
व्यापकन्यासमंत्रेण ततः सम्पूज्य भक्तितः । श्रीवत्सहृदयं तेन श्रीवत्सं स्तनयोर्यजेत् ॥ १७९ ॥
नंतर व्यापक-न्यास मंत्राने भक्तिभावाने संपूर्ण पूजन करावे। त्याच प्रकारे श्रीवत्स-हृदयाचे पूजन करून, दोन्ही स्तनांवरील श्रीवत्स-चिन्हाची आराधना करावी।
Verse 180
कौस्तुभाय हृदंतेन यजेद्वक्षसि कौस्तुभम् । पूजयेद्वनमालायै हृदंतेन गले च ताम् ॥ १८० ॥
‘हृदन्त’युक्त मंत्राने वक्षस्थळी कौस्तुभ मणीचे पूजन करावे. आणि त्याच ‘हृदन्त’ने गळ्यात शोभणाऱ्या वनमालेचेही आदराने पूजन करावे।
Verse 181
कर्णिकायां ततोऽभ्यर्चयेद्विधिवञ्चांगदेवताः । दलेषु पूजयेत्पश्चाल्लक्ष्म्याद्यावृत्तचामराः ॥ १८१ ॥
त्यानंतर कमळाच्या कर्णिकेत विधिपूर्वक अंग-देवतांचे अर्चन करावे। मग दलांवर लक्ष्मी आदी, चामर धारण करून झुलविणाऱ्या देवतांचे पूजन करावे।
Verse 182
बन्धूककुसुमाभासाःमुक्ताहारलसत्कुचाः । उत्फुल्लांभघोजनयना मदविभ्रममंथराः ॥ १८२ ॥
त्या बंधूकपुष्पासारख्या तेजस्वी दिसत; मोत्यांच्या हारांनी त्यांचे उरोज शोभत होते. उमललेल्या कमळासारखे त्यांचे नेत्र विशाल होते आणि रतिविहाराच्या मदाने त्या मंद, लयदार डोलण्यात चालत होत्या।
Verse 183
लक्ष्मी सरस्वती चैव धृतिः प्रीतिस्ततः परम् । कांतिः शांतिस्तुष्टिपुष्टिबीजाद्या ङेनमोंतिकाः ॥ १८३ ॥
लक्ष्मी, सरस्वती तसेच धृती व प्रीती; पुढे कांती व शांती, आणि तुष्टी, पुष्टी व बीजाक्षरादी मंत्रतत्त्व—हे सर्व ‘ङ’ पासून आरंभ होणाऱ्या नासिक्य-वर्गाशी संबंधित नाम/रूप आहेत।
Verse 184
भृगुः खड्राशचन्द्राढ्यो देव्या बीजमुदाहृतम् । ह्रस्वत्रयक्लीबसर्वरहितस्वरसंयुतम् ॥ १८४ ॥
देवीचे बीजमंत्र ‘भृगु’ युक्त, ‘खड्’ ध्वनी-सूचक अक्षर व ‘चंद्र’ तत्त्वाने संयुक्त असे सांगितले आहे; तो स्वरयुक्त, तीन ह्रस्व स्वरांसह, आणि सर्व ‘क्लीब’ योगांपासून रहित असावा।
Verse 185
देव्या बीजं क्रमादासामादौ च विनियोजयेत् । दलाग्रेषु यजेच्छंखं शार्ङ्गं चक्रमसिं गदाम् ॥ १८५ ॥
या (न्यासस्थानी) क्रमाने प्रथम देवीच्या बीजाचा विनियोग करावा. नंतर दलांच्या अग्रभागी शंख, शार्ङ्ग धनुष्य, चक्र, असि (खड्ग) आणि गदेचे पूजन करावे।
Verse 186
अंकुशं मुसलं पाशं स्वमुद्रामनुभिः पृथक् । महाजलचरा यांते वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा ॥ १८६ ॥
त्या आपल्या-आपल्या अनुगामी मुद्रांसह वेगवेगळे अंकुश, मुसळ आणि पाश धारण करतात. त्या महाजलचरांच्या मध्ये संचार करतात; तसेच रक्षणार्थ वर्मास्त्र धारण/प्रयोग करतात. त्या अग्निप्रिया आहेत।
Verse 187
पांचजन्या प्रताराद्यो नमोंतः शंखपूजने । शार्ङ्गाय सशयांते च वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा ॥ १८७ ॥
शंखपूजेत ‘पाञ्चजन्या…’ पासून ‘नमोऽन्तः’ पर्यंतचे मंत्र जपावेत. तसेच शार्ङ्ग (विष्णुधनुष्य) पूजेत ‘सशयान्त’ शेवट असलेले मंत्र; आणि वर्मास्त्रासाठी ‘वह्निवल्लभा’ हा मंत्र सांगितला आहे.
Verse 188
शार्ङ्गाय हृदयं मन्त्रो महाद्यः शार्ङ्गपूजने । सुदर्शनमहांते तु चक्रराजपदं वदेत् ॥ १८८ ॥
शार्ङ्गपूजेत हृदयमंत्र ‘महा…’ पासून आरंभ होतो. आणि सुदर्शनमंत्राच्या शेवटी ‘चक्रराज’ हे पद उच्चारावे.
Verse 189
हययुग्मं सर्वदुष्टभयमन्ते कुरुद्वयम् । छिंधिद्वयं ततः पश्चाद्विदारययुगं ततः ॥ १८९ ॥
शेवटी ‘हययुग्म’ नावाचे युग्म न्यास करावे, जे सर्व दुष्टांचे भय हरते. मग ‘कुरुद्वय’, त्यानंतर ‘छिंधिद्वय’, आणि पुढे ‘विदारययुग’ असे क्रमाने स्थापावे.
Verse 190
परमन्त्रान् ग्रसद्वन्द्वं भक्षयद्वितयं पुनः । भूकानि त्रासयद्वंद्वं वर्मफड्वह्निसुंदरी ॥ १९० ॥
हा (मंत्ररूप) पर-मंत्रांना ग्रासतो व द्वंद्वांवर विजय मिळवतो; पुन्हा द्विविध विघ्नांना भक्षतो. तो भूतांना त्रस्त करतो; तो कवच, ‘फट्’ची प्रतिघातशक्ती, अग्नी आणि शुभ रक्षणशक्तीस्वरूप आहे.
Verse 191
सुदर्शनाय हृदयं प्रोक्तश्चक्रर्चने मनुः । महाखङ्गतीक्ष्णपदाच्छिवियुग्मं समीरयेत् ॥ १९१ ॥
सुदर्शनचक्राच्या अर्चनेत सुदर्शनाचा ‘हृदय’ नावाचा मंत्र सांगितला आहे. ‘महाखङ्ग’ व ‘तीक्ष्णपद’ पासून सुरू होणाऱ्या भागातून ‘शिवि’ हे युग्माक्षर उच्चारावे.
Verse 192
हुं फट् स्वाहा च खङ्गाय नमः खङ्गार्चने मनुः । महाकौमोदकीत्यन्ते वदेञ्चैव महाबले ॥ १९२ ॥
“हूं”, “फट्”, “स्वाहा” आणि “खङ्गाय नमः”—हा खड्ग-आराधनेचा मंत्र आहे. शेवटी, हे महाबलवान, “महाकौमोदकी” हे नामही उच्चारावे.
Verse 193
सर्वासुरांतके पश्चात्प्रसीदयुगलेति च । वर्मास्त्रवह्निजायांतकौमोदकि हृक्षतिमः ॥ १९३ ॥
“सर्वासुरांतक” म्हटल्यावर “प्रसीद-युगल” असे म्हणावे. तसेच यात “वर्मास्त्र”, “वह्नि”, “जायांत”, “कौमोदकी”, “हृक्षति” आणि “तिमः” ही पदेही येतात.
Verse 194
कौमोदक्यर्चने प्रोक्तो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । महांकुशपदात्कुट्चयुग्मं हुंफट्वसुप्रिया ॥ १९४ ॥
कौमोदकीच्या अर्चनेत सर्वार्थसाधक असा मंत्र सांगितला आहे. “महांकुश” या पदातून “कुट्-च” हे युग्म घेऊन, नंतर “हूं”, “फट्” आणि “वसुप्रिया” जोडावे.
Verse 195
अंकुशाय नमः प्रोक्तो मन्त्रग्रौवाकुशर्चने । संवर्तकमहांते तु मुसलेति पदं वदेत् ॥ १९५ ॥
मंत्र-क्रमात अंकुश-पूजेसाठी “अंकुशाय नमः” असे म्हटले आहे. आणि महान् संवर्तकाच्या शेवटी “मुसल” हा शब्द उच्चारावा.
Verse 196
योधयद्वितयं वर्म फडंते वह्निसुंदरी । मुसलाय नमः प्रोक्तो मन्त्रो सुसलपूजने ॥ १९६ ॥
सुसला-पूजेसाठी मंत्र असा सांगितला आहे—“योधयद्वितयं, वर्म, फडंते, वह्निसुंदरी”; तसेच “मुसलाय नमः”.
Verse 197
महापाश हदादघटयमाकर्षयद्वयम् । हुं फटे स्वाहा च पाशाय नमः पाशार्चने मनुः ॥ १९७ ॥
(जप करा:) “हे महापाशा! पकड, पाडून टाक, निष्प्रभ कर आणि (लक्ष्याला) माझ्याकडे ओढ—हुँ फट् स्वाहा। पाशाला नमस्कार।” हा पाशार्चनेचा मंत्र आहे.
Verse 198
ताराद्या मनवो ह्येते ततः शक्रादिकान्यजेत् ॥ १९८ ॥
हे मनु ‘तारा’पासून सुरू होतात; त्यानंतर ‘शक्र’ इत्यादींनी सुरू होणारे पुढील भाग वगळावेत.
Verse 199
वज्राद्यानपि संपूज्य सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् । मासमात्रं तु कुसुमैः पूजयित्वा हयारिजैः ॥ १९९ ॥
‘वज्र’ इत्यादींचेही विधिपूर्वक पूजन केल्यास साधक सर्व सिद्धींचा अधिपती होतो. आणि केवळ एक महिना हयारि (विष्णु) यांना अर्पण होणाऱ्या पुष्पांनी पूजन केल्यास हे फळ मिळते.
Verse 200
कुमुदैर्वा प्रजुहुयादष्टोत्तरसहस्रकम् । मासमात्रेण वश्यास्स्युस्तस्य सर्वे नृपोत्तमाः ॥ २०० ॥
किंवा कुमुद पुष्पांनी एक सहस्र आठ (१००८) आहुती द्याव्यात. केवळ एका महिन्यात सर्व श्रेष्ठ राजे त्याच्या वश होतात.
Frequently Asked Questions
It is presented as the foundational Vaiṣṇava mantra whose full efficacy arises only when its mantra-lakṣaṇa (ṛṣi/chandas/devatā/bīja/śakti/viniyoga) and embodied installations (nyāsa, protection, meditation) are correctly performed, culminating in graded fruits up to mokṣa.
It functions as a protective ‘weapon-formula’ used for dik-bandhana (sealing the quarters), repelling obstacles, and safeguarding the practitioner and the rite; it is integrated after bodily placements to complete a protective perimeter around the sādhaka.
It explicitly assigns japa thresholds for purification, mantra-śuddhi, svarga, knowledge, sārūpya, and mokṣa, while also embedding Vrata-kalpa-like prayogas (health, poison, victory, wealth, land) to show a single mantra-stream supporting bhukti and mukti.