Adhyaya 83: The Daśāśvamedhika Tīrtha on the Gautamī: Completing Ten Aśvamedhas and the Supremacy of Annavidāna
अध्याय ८३ मध्ये गौतमी (गोदावरी) काठीच्या दशाश्वमेधिक तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे; केवळ श्रवणानेही अश्वमेधाचे फळ मिळते असे वर्णन आहे. ब्रह्मा विश्वकर्मपुत्र विश्वरूपाच्या वंशातील भौवन राजाची व त्याचा पुरोहित कश्यप यांची यज्ञकथा सांगतो. राजा एकाच वेळी दहा अश्वमेध करावयास इच्छितो; पण देश‑काल किंवा मानवी दोषामुळे वारंवार विघ्ने येऊन यज्ञ पूर्ण होत नाहीत. सल्ल्यासाठी ते संवर्ताकडे जातात; संवर्त त्यांना ब्रह्माकडे पाठवतो. ब्रह्मा गौतमी-प्रदेश स्वभावतः ‘क्रतु‑पुण्यवत’ आहे असे सांगून तेथे यज्ञाने किंवा स्नानानेही क्रतुसिद्धी होते असे विधान करतो. यज्ञ सफल झाल्यावर राजा पृथ्वीदान करायला निघतो; पण आकाशवाणी व पृथ्वीदेवी त्याला अन्नदानाकडे वळवून तेच सर्वोच्च पुण्य असल्याचे घोषित करतात. शेवटी तीर्थाचे ‘दशाश्वमेधिक’ हे नाव प्रस्थापित होते आणि तेथे स्नान केल्यास दहा अश्वमेधांचे फळ मिळते अशी फलश्रुती दिली आहे।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: merely hearing of the Daśāśvamedhika ford on the Gautamī is proclaimed to yield Aśvamedha-fruit, immediately enticing the listener with “effortless” sacrificial merit.","rising_action":"A royal-ritual problem intensifies the narrative: King Bhauvana, with Kaśyapa as purohita, attempts to complete ten Aśvamedhas at once, yet each time the rite breaks down—blamed variously on deśa (place), kāla (time), and human/ritual fault—forcing a search for higher authority and a truly efficacious landscape.","climax_moment":"Brahmā’s decisive revelation: the Gautamī region is intrinsically kratu-puṇyavat—so potent that sacrifice is perfected there, and even snāna can ‘set right’ what is obstructed; the Aśvamedha succeeds, and the chapter pivots to its central dharma-teaching that annadāna surpasses even earth-gifts and sacrificial grandeur.","resolution":"The tīrtha receives its naming rationale—Daśāśvamedhika—because bathing there grants the fruit of ten Aśvamedhas; the narrative closes by sealing the promise of the place (śravaṇa and snāna as equivalent to great kratu-merit) and by enthroning food-giving as the universally accessible, unsurpassed dāna.","key_verse":"“अन्नदानात् परं दानं न भूतं न भविष्यति—There has been no gift, nor will there be, superior to the gift of food.” (Teaching-summary of the chapter’s dāna-pivot; phrasing varies across recensions.)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"गौतमी-माहात्म्य (Gautamī tīrtha-māhātmya): Daśāśvamedhika as a place where snāna/śravaṇa equals great sacrifice.","secondary_themes":["Ritual obstruction and the limits of kratu without the right deśa-kāla (sacred time-place).","Authority-chain in dharma (purohita → sage → Brahmā) as a model for resolving religious doubt.","Ethical revaluation of royal piety: from spectacular yajña and bhūmidāna to universally sustaining annadāna.","Naming theology: toponymy as a doctrinal seal (the tīrtha’s name encodes its promised fruit)."],"brahma_purana_doctrine":"This chapter crystallizes a Brahma-Purāṇa hallmark: tīrtha is not merely commemorative but soteriologically operative—Gautamī is declared inherently kratu-puṇyavat, so that bathing (and even hearing the māhātmya) can confer the fruit of major Vedic sacrifices, while dharma is ethically crowned by annadāna over prestige-gifts.","adi_purana_significance":"As ‘Ādi Purāṇa,’ it models the Purāṇic synthesis of Vedic ritual and accessible devotion: it preserves the grandeur of Aśvamedha yet relocates salvific power into sacred geography and compassionate giving, making primordial dharma practicable for all."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → चिन्ता/भय (bhayānaka undertone of failure) → अद्भुत → शान्त → करुण/प्रसाद (karuṇa-softened benevolence) → शान्त"],"devotional_peaks":["Brahmā’s proclamation of Gautamī as kratu-puṇyavat (awe at sacred landscape).","The successful completion of the Aśvamedha after repeated failures (release into reverent calm).","The dāna-teaching where annadāna is declared unsurpassed (ethical bhakti expressed as nourishment)."]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["गौतमी (Godāvarī)","गौतमीतट / गौतमीतीर","दशाश्वमेधिकं तीर्थम्","गङ्गातीर (as comparative locus for dāna teaching)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 83
Verse 1
ब्रह्मोवाच दशाश्वमेधिकं तीर्थं तच् छृणुष्व महामुने यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं लभेत् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ पाठवा.
Verse 7
पूर्णतां नाययुस् तानि दृष्ट्वा चिन्तापरो नृपः विहाय देवयजनं पुनर् अन्यत्र तान् क्रतून् //
या अध्यायातील सातवा श्लोक—पवित्र विषयाचे संक्षिप्त निरूपण।
Verse 8
उपाक्रामत् तथा तत्र विघ्नदोषास् तम् आययुः दृष्ट्वापूर्णांस् ततो यज्ञान् राजा गुरुम् अभाषत //
या अध्यायातील आठवा श्लोक—धर्मार्थाचे पावन विवेचन।
Verse 9
राजोवाच देशदोषात् कालदोषान् मम दोषात् तवापि वा पूर्णतां नाप्नुवन्ति स्म दशमेधानि वाजिनः //
या अध्यायातील नववा श्लोक—श्रद्धा व भक्तीचे महत्त्व प्रकट करतो।
Verse 10
ब्रह्मोवाच ततश् च दुःखितो राजा कश्यपेन पुरोधसा गीष्पतेर् भ्रातरं ज्येष्ठं गत्वा संवर्तम् ऊचतुः //
या अध्यायातील दहावा श्लोक—पुण्यकर्मांची फलश्रुती सांगतो।
Verse 11
कश्यपभौवनाव् ऊचतुः भगवन् युगपत् कार्याण्य् अश्वमेधानि मानद दश संपूर्णतां यान्ति तं देशं तं गुरुं वद //
या अध्यायातील अकरावा श्लोक—शांतीचा उपदेश व मोक्षमार्ग सूचित करतो।
Verse 12
ब्रह्मोवाच ततो ध्यात्वा ऋषिश्रेष्ठः संवर्तो भौवनं तदा अब्रवीद् गच्छ ब्रह्माणं गुरुं देशं वदिष्यति //
द्वादश श्लोक—या पुराणात धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचे तत्त्व संक्षेपाने निरूपिले आहे।
Verse 13
भौवनो ऽपि महाप्राज्ञः कश्यपेन महात्मना आगत्य माम् अब्रवीच् च गुरुं देशादिकं च यत् //
त्रयोदश श्लोक—सत्कर्माने मन शुद्ध होते; शुद्ध चित्तात ज्ञानाचा प्रकाश प्रकटतो।
Verse 14
ततो ऽहम् अब्रवं पुत्र भौवनं कश्यपं तथा गौतमीं गच्छ राजेन्द्र स देशः क्रतुपुण्यवान् //
चतुर्दश श्लोक—गुरुकृपेने शास्त्रार्थ समजतो; त्यामुळे सर्व संशय शांत होतात।
Verse 15
अयम् एव गुरुः श्रेष्ठः कश्यपो वेदपारगः गुरोर् अस्य प्रसादेन गौतम्याश् च प्रसादतः //
पञ्चदश श्लोक—यज्ञ, दान, तप आणि शील यांमुळे लोकसंग्रह साधतो व पुण्य वाढते।
Verse 16
एकेन हयमेधेन तत्र स्नानेन वा पुनः सेत्स्यन्ति तत्र यज्ञाश् च दशमेधानि वाजिनः //
षोडश श्लोक—अशा रीतीने श्रुति-स्मृती-पुराणोक्त मार्गाचा आश्रय घेऊन भक्तीने परम पद प्राप्त होते।
Verse 17
तच् छ्रुत्वा भौवनो राजा गौतमीतीरम् अभ्यगात् कश्यपेन सहायेन हयमेधाय दीक्षितः //
येथे श्लोकसंख्या सतरावी अशी निर्देशिली आहे; अध्यायाचा क्रम पवित्र मानला जातो.
Verse 18
ततः प्रवृत्ते यज्ञेशे हयमेधे महाक्रतौ संपूर्णे तु तदा राजा पृथिवीं दातुम् उद्यतः //
येथे अठरावा श्लोक निर्देशिला आहे; पुराणवचनाचा प्रवाह क्रमाने चालतो.
Verse 19
ततो ऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैर् उवाच नृपसत्तमम् पूजयित्वा स्थितं विप्रान् ऋत्विजो ऽथ सदस्पतीन् //
येथे एकोणिसावा श्लोक निर्देशिला आहे; धर्मार्थाचे विवेचन क्रमशः उलगडते.
Verse 20
आकाशवाग् उवाच पुरोधसे कश्यपाय सशैलवनकाननाम् पृथिवीं दातुकामेन दत्तं सर्वं त्वया नृप //
येथे विसावा श्लोक निर्देशिला आहे; पुराणार्थ श्रोत्यांच्या हितासाठी प्रवाहित होतो.
Verse 21
भूमिदानस्पृहां त्यक्त्वा अन्नं देहि महाफलम् नान्नदानसमं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते //
येथे एकविसावा श्लोक निर्देशिला आहे; अध्यायसमाप्तीसाठी हा क्रम स्वीकारला जातो.
Verse 22
विशेषतस् तु गङ्गायाः श्रद्धया पुलिने मुने त्वया तु हयमेधो ऽयं कृतः सबहुदक्षिणः कृतकृत्यो ऽसि भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा //
हा बाविसावा श्लोक आहे—पवित्र पुराणात धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष देणारा उपदेश प्रवाहित होतो.
Verse 23
ब्रह्मोवाच तथापि दातुकामं तं मही प्रोवाच भौवनम् //
हा तेवीसावा श्लोक आहे—श्रवण व कीर्तनाने पुण्य वाढते आणि बुद्धी प्रसन्न होते.
Verse 24
पृथिव्य् उवाच विश्वकर्मज सार्वभौम मा मां देहि पुनः पुनः निमज्जे ऽहं सलिलस्य मध्ये तस्मान् न दीयताम् //
हा चोवीसावा श्लोक आहे—जो श्रद्धेने पठण करतो, तो तीर्थफळ प्राप्त करतो आणि पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 25
ब्रह्मोवाच ततश् च भौवनो भीतः किं देयम् इति चाब्रवीत् पुनश् चोवाच सा पृथ्वी भौवनं ब्राह्मणैर् वृतम् //
हा पंचवीसावा श्लोक आहे—गुरुप्रसादाने ज्ञान मिळते; त्याने संसारबंधन शिथिल होते.
Verse 26
भूम्य् उवाच तिला गावो धनं धान्यं यत् किंचिद् गौतमीतटे सर्वं तद् अक्षयं दानं किं मां भौवन दास्यसि //
हा सव्वीसावा श्लोक आहे—अशा प्रकारे पुराणश्रवण नित्य करावे; त्यातून शांती व समृद्धी उत्पन्न होते.
Verse 27
गङ्गातीरं समाश्रित्य ग्रासम् एकं ददाति यः तेनाहं सकला दत्ता किं मां भौवन दास्यसि //
येथे अध्याय ८३ मधील २७वा श्लोक असा केवळ निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ नसल्यामुळे अर्थानुवाद देता येत नाही.
Verse 28
ब्रह्मोवाच तद् भुवो वचनं श्रुत्वा भौवनः सार्वभौवनः तथेति मत्वा विप्रेभ्यो ह्य् अन्नं प्रादात् सुविस्तरम् //
येथे अध्याय ८३ मधील २८वा श्लोक अशी संख्या-नोंद आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 29
ततः प्रभृति तत् तीर्थं दशाश्वमेधिकं विदुः दशानाम् अश्वमेधानां फलं स्नानाद् अवाप्यते //
येथे अध्याय ८३ मधील २९वा श्लोक असा फक्त क्रमांक आहे; मूळ पाठ नसल्याने अनुवाद देता येत नाही.
Frequently Asked Questions
The chapter pivots from ritual ambition to ethical giving: while it validates Aśvamedha efficacy through the Gautamī tīrtha, it ultimately elevates annadāna (food-giving) as the unsurpassed merit across the three worlds, discouraging repeated bhūmidāna and emphasizing practical, universally sustaining charity.
The Daśāśvamedhika Tīrtha on the Gautamī is glorified. The text asserts that bathing (snāna) there grants the fruit of ten Aśvamedhas, and even hearing the tīrtha’s account is framed as yielding Aśvamedha-level merit.
The failures are attributed to deśa-doṣa and kāla-doṣa (defects of place and time) and possibly human or priestly fault, manifesting as vighnas that prevent completion. Under Saṃvarta’s guidance and Brahmā’s directive, the rites are relocated to the Gautamī region—described as intrinsically kratu-puṇyavat—where the Aśvamedha is successfully completed, with snāna itself presented as a corrective force for ritual fulfillment.
Read Brahma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.