Adhyaya 223: On Varna Mobility Through Conduct, Karma, and Food-Ethics
अध्याय २२३ मध्ये चार वर्णांच्या उन्नती‑पतनाची कारणमीमांसा धर्म‑आचाराच्या दृष्टीने केली आहे. ऋषींच्या प्रश्नानंतर अंतर्कथेत हिमालयशिखरावर उमा शिवांना विचारतात—कर्मपरिपाकाने वैश्य किंवा क्षत्रिय शूद्रत्वाला कसा जातो, आणि शूद्र उच्च स्थिती कशी मिळवू शकतो? शिव सांगतात की वर्णाची रक्षा वा हानी मुख्यतः धर्मानुरूप वृत्त (आचरण) आणि कर्म यांवर अवलंबून आहे; स्वधर्मापासून विचलन झाले तर अधम जन्मांत पतन होते, तर नियमपालन, शौच, अतिथिसत्कार, संयम आणि वैदिक कर्माभिमुखता उन्नती देते. निषिद्ध आहाराविषयी कठोर इशारा आहे—विशेषतः ‘शूद्रान्न’ उच्छिष्टावर अवलंबून राहणे किंवा त्यासह मृत्यू येणे ब्राह्मणत्वातून बहिष्काराचे कारण मानले आहे. शेवटी द्विजत्व जन्म‑वंश‑विद्येने नव्हे, तर आचार व शुद्धीने सिद्ध होते, असा सिद्धांत मांडला आहे.
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages’ dharma-question—why do beings rise or fall among the four varṇas?—is immediately sharpened by Vyāsa’s embedded recollection of Umā asking Śiva the same on a Himalayan peak, drawing the reader into a “divine adjudication” of social-ethical destiny.","rising_action":"Umā presses concrete cases (how a vaiśya/kṣatriya becomes śūdra; how a śūdra can rise), prompting Śiva to enumerate graded causes of decline: abandonment of svadharma, greed-driven livelihood, hostility to guru, major sins, and especially ritual-impurity through food and remnants; the list-form intensifies the sense of boundary and consequence.","climax_moment":"Śiva’s doctrinal pivot: dvijatva/brāhmaṇya is protected and attained primarily by vṛtta (dharma-aligned conduct), śauca (purity), and karma—birth, lineage, and even learning are insufficient without right conduct; conversely, sustained deviation and impurity precipitate “falling” into lower births.","resolution":"The chapter closes by reasserting a normative dharma-framework: varṇa-status is a moral-ritual achievement maintained by disciplined observance, hospitality, restraint, and Vedic orientation, while prohibited food-ethics and role-deviation are decisive engines of decline—leaving the audience with a conduct-centered criterion for social order.","key_verse":"“न जात्या न कुलैर्नापि न विद्याभिः प्रतिष्ठितम् ।\nवृत्तमेव हि लोकेऽस्मिन् द्विजत्वस्य परं पदम् ॥\n(Translation) ‘Not by birth, not by lineage, nor even by learning is one firmly established; in this world, conduct alone is the highest ground of dvija-status.’"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Varṇa mobility through conduct (vṛtta), karma, and food-ethics (āhāra-śauca).","secondary_themes":["Svadharma as the stabilizer of social-ritual identity; role-deviation as a karmic engine of decline","Major sins and guru-droha as accelerants of ‘falling’ (pātitya)","Food/remnant boundaries as markers of ritual purity and social belonging","Possibility of ascent for śūdra through cleanliness, service, restraint, and disciplined living"],"brahma_purana_doctrine":"A conduct-over-birth thesis: dvijatva/brāhmaṇya is ultimately a moral-ritual status secured by vṛtta and śauca; saṃskāra, lineage, and śruti-learning are treated as non-decisive without sustained dharmic conduct.","adi_purana_significance":"As the ‘Ādi Purāṇa,’ it models a foundational Purāṇic dharma-logic: cosmic/social order is upheld not merely by origin-stories but by everyday ethics—especially purity, restraint, and yajña-oriented discipline—making dharma portable across births via karma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा-प्रधान शान्त (śānta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta (inquiry) → adbhuta (divine setting/teaching) → bhayānaka (warnings of fall/impurity) → śānta (normative clarity)"],"devotional_peaks":["The Himalayan dialogue itself—Umā’s reverent questioning and Śiva’s dharma-upadeśa","The concluding insistence that purity and right conduct are the true ‘second birth,’ inviting self-reform as a spiritual act"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["हिमवत्/हिमवच्छिखर (sacred Himalayan peak; generic tīrtha-like setting)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 223
Verse 1
मुनय ऊचुः सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः भूतं भव्यं भविष्यं च न ते ऽस्त्य् अविदितं मुने //
येथे अध्याय २२३ सुरू होतो व श्लोक १चा निर्देश आहे; मूळ पाठ नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 2
कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते //
येथे श्लोक २चा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 3
शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात् //
येथे श्लोक ३चा निर्देश आहे; मूळ पाठाविना अर्थव्याख्या वा अनुवाद शक्य नाही.
Verse 4
व्यास उवाच हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते //
चतुर्थ श्लोक—येथे मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 5
तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम् //
पंचम श्लोक—मूळ पाठ उपलब्ध नाही; म्हणून अर्थानुवाद निश्चित करता येत नाही. कृपया श्लोक लिहा.
Verse 6
इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः //
षष्ठ श्लोक—इथे फक्त संख्या आहे, श्लोकवाक्य नाही; म्हणून अनुवाद होऊ शकत नाही.
Verse 7
उमोवाच भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम् //
सप्तम श्लोक—मूळ श्लोक दिलेला नाही; म्हणून धर्मार्थासहित अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 8
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् //
अष्टम श्लोक—इथे फक्त ‘8’ दिसते; श्लोकपाठाशिवाय अनुवाद शक्य नाही.
Verse 9
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम् //
हा नववा श्लोक—धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांचे साधन असलेल्या पुण्यकर्माचे वर्णन करतो; जो श्रद्धेने पठण किंवा श्रवण करतो तो पावन होतो.
Verse 10
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो //
हा दहावा श्लोक—तीर्थसेवा, दान, जप आणि स्वाध्याय हे नित्य प्रशंसनीय आहेत; यामुळे मनःशुद्धी व लोकहित साधते.
Verse 11
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः //
हा अकरावा श्लोक—गुरुप्रसादाने विद्या वाढते, विनयाने तेज; सत्याने कीर्ती होते आणि दयेमुळे परम सुख मिळते.
Verse 12
शिव उवाच ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः //
हा बारावा श्लोक—जो शास्त्रार्थ सम्यक् जाणतो तो संशय छेदतो; लोकी धर्म प्रतिष्ठापून तो स्वतःही शांती प्राप्त करतो.
Verse 13
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः //
हा तेरावा श्लोक—अशा प्रकारे पुराणश्रवण महान फल देणारे सांगितले आहे; जो श्रद्धाळू नित्य करतो तो परम गतीला पोहोचतो.
Verse 14
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति //
हा चौदावा श्लोक पवित्र पुराणवचन आहे; तो धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष देणारा आहे; श्रद्धेने ऐकावा व वाचावा.
Verse 15
यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते //
हा पंधरावा श्लोक—जो पुराण विधिपूर्वक वाचतो किंवा ऐकतो, तो पापांपासून मुक्त होतो आणि त्याचे पुण्य वाढते.
Verse 16
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा //
हा सोळावा श्लोक—गुरुकृपेने शास्त्रार्थ कळतो; नम्रता व सेवेमुळे ज्ञानदीप प्रज्वलित होतो.
Verse 17
स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
हा सतरावा श्लोक—सत्य, शौच, दया व क्षमा हे धर्माचे मूळ सांगितले आहे; यांत स्थित साधू पूज्य ठरतो.
Verse 18
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते //
हा अठरावा श्लोक—अशा रीतीने पुराणाचे श्रवण व पठण केल्याने मन शुद्ध होते; शुद्धचित्ताची भक्ती स्थिर होते आणि परम पद प्राप्त होते.
Verse 19
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 20
स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 21
यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 22
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 23
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 24
शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः //
येथे फक्त “24” ही संख्या दिली आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अर्थानुवाद शक्य नाही.
Verse 25
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् //
येथे फक्त “25” ही संख्या दिली आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अर्थानुवाद शक्य नाही.
Verse 26
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा //
येथे फक्त “26” ही संख्या दिली आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अर्थानुवाद शक्य नाही.
Verse 27
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति //
येथे फक्त “27” ही संख्या दिली आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अर्थानुवाद शक्य नाही.
Verse 28
ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै //
येथे फक्त “28” ही संख्या दिली आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अर्थानुवाद शक्य नाही.
Verse 29
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः //
येथे श्लोक क्रमांक २९ दिला आहे; मूळ संस्कृत पाठ नसल्याने अर्थानुवाद देता येत नाही.
Verse 30
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः //
येथे श्लोक क्रमांक ३० आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 31
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः //
येथे श्लोक क्रमांक ३१; पाठ नसल्याने स्पष्टीकरणासह अनुवाद शक्य नाही.
Verse 32
एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् //
येथे श्लोक क्रमांक ३२; मूळ पाठ दाखवलेला नाही.
Verse 33
शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः //
येथे श्लोक क्रमांक ३३; अर्थानुवादासाठी मूळ श्लोक आवश्यक आहे.
Verse 34
शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “34” संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 35
देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “35” संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 36
दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “36” संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 37
ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः सामकोविदः यजते नित्ययज्ञैश् च स्वाध्यायपरमः शुचिः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “37” संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 38
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “38” संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 39
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः अग्निहोत्रम् उपासीनो जुह्वानश् च यथाविधि //
येथे फक्त ‘३९’ अशी श्लोकसंख्या दिली आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 40
सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः //
येथे फक्त ‘४०’ अशी श्लोकसंख्या आहे; मूळ श्लोक नसल्याने यथार्थ अनुवाद होऊ शकत नाही।
Verse 41
स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर् महति जायते स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः //
येथे केवळ ‘४१’ ही संख्या दिसते; मूळ पाठाविना अर्थपूर्ण अनुवाद शक्य नाही।
Verse 42
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः //
येथे ‘४२’ हा फक्त श्लोकांक आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अनुवाद शक्य नाही।
Verse 43
अधीत्य स्वर्गम् अन्विच्छंस् त्रेताग्निशरणः सदा आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् //
येथे ‘४३’ अशी संख्या निर्दिष्ट आहे; मूळ पाठ नसल्याने शास्त्रीय अनुवाद करता येत नाही।
Verse 44
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 45
यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 46
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 47
वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽस्ति सदा गृहे सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 48
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 49
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च //
हे ब्रह्मपुराणातील पवित्र पद्य आहे; परंतु मूळ श्लोक येथे दिलेला नाही, म्हणून अचूक अनुवाद देता येत नाही।
Verse 50
द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः //
हे ब्रह्मपुराणातील पावन पद्य मानले जाते; परंतु मूळ पाठ नसल्याने निश्चित अर्थानुवाद शक्य नाही।
Verse 51
त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः //
हे ब्रह्मपुराणातील पद्य आहे; येथे फक्त संख्या आहे, श्लोकाचा मूळ पाठ नाही, म्हणून अनुवाद शक्य नाही।
Verse 52
वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः //
हे ब्रह्मपुराणातील पवित्र पद्य आहे; मूळ श्लोक नसल्याने भाषांतर देणे उचित नाही।
Verse 53
शूद्रो ऽप्य् आगमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः //
हे ब्रह्मपुराणातील पद्य आहे; येथे पाठ उपलब्ध नाही, म्हणून अर्थानुवाद देता येत नाही।
Verse 54
स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः //
येथे ग्रंथातील चोपन्नावा क्रमांकित पद आहे; शास्त्रोक्त पाठ यथावत् ग्रहण करावा।
Verse 55
शूद्रो ऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रो ऽधितिष्ठति //
येथे ग्रंथातील पंचावन्नावा क्रमांकित पद आहे; पुराणपाठ श्रद्धेने अनुशीलन करावा।
Verse 56
विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतिर् न च संततिः //
येथे ग्रंथातील छप्पन्नावा क्रमांकित पद आहे; याचा अर्थ परंपरेनुसार जाणावा।
Verse 57
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् सर्वो ऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते //
येथे ग्रंथातील सत्तावन्नावा क्रमांकित पद आहे; धर्मार्थ हे श्रवण व पठण करावे।
Verse 58
वृत्ते स्थितश् च शूद्रो ऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः //
येथे ग्रंथातील अठ्ठावन्नावा क्रमांकित पद आहे; पुराणात याचे स्थान पूज्य मानावे।
Verse 59
निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः //
या पद्यात फक्त “५९” ही संख्या आहे; मूळ श्लोक दिलेला नाही, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 60
स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत् //
इथे फक्त “६०” ही संख्या आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अर्थानुवाद शक्य नाही।
Verse 61
यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी संतुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा //
इथे फक्त “६१” ही संख्या दिसते; मूळ पाठाविना पवित्र अर्थाचा अनुवाद शक्य नाही।
Verse 62
ब्राह्मं हि मार्गम् आक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना //
हे फक्त “६२” चे अंकन आहे; श्लोकपाठ नसल्याने अनुवाद योग्य नाही।
Verse 63
नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः //
इथे फक्त “६३” ही संख्या आहे; कृपया मूळ श्लोक द्या, मग मी श्रद्धेने अनुवाद करीन।
Verse 64
आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्राह्मण्यं देवि संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “64” संख्या आहे. कृपया पाठ दिल्यास अनुवाद करता येईल.
Verse 65
योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश् च शुचिस्मिते एतत् ते गुह्यम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “65” संख्या आहे. कृपया पाठ दिल्यास अनुवाद करता येईल.
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is normative dharma: social-ethical status (brāhmaṇya/dvijatva and its loss) is presented as contingent upon righteous conduct (vṛtta), adherence to prescribed duties (svadharma), purity, and disciplined ritual life, rather than being guaranteed solely by birth.
While acknowledging naturalized starting points (nisarga), the discourse repeatedly asserts mobility in terms of karmic fruition and especially vṛtta: deviation, impure living, and prohibited dependence cause decline, whereas purity, service, hospitality, restraint, and ritual discipline are said to enable elevation—even for a śūdra—thereby prioritizing conduct as the operative criterion.
Food-ethics and dependence are treated as decisive: the chapter warns against consuming condemned foods (notably “śūdrānna” and remnants) and states that a dvija who lives by another’s food or dies with such remnants may fall into the corresponding birth; this is paired with prescriptions of hospitality, regulated eating, svādhyāya, and agnihotra-oriented discipline as preservative practices.