Adhyaya 240: Sāṃkhya-Yoga on Discerning Guṇas, Overcoming Bodily Doṣas, and Attaining Mokṣa
अध्याय २४० मध्ये ऋषी योगविधी ऐकून सांख्यदृष्टीने धर्माचे नेमके निरूपण मागतात. व्यास विषयांचे आकर्षण व धोका, देहधारी प्रयत्नांचे भिन्न फल (स्वर्ग, नरक, तिर्यक-योनी) आणि सुखाची क्षणभंगुरता यांचा विवेक सांगतात. पुढे गुणविश्लेषण करून इंद्रियशक्ती व भूतगुण यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट करीत स्थूल देहापासून सूक्ष्म आत्म्यापर्यंत आणि अखेरीस निर्विकार परमात्मा नारायणापर्यंत उन्नतीचा मार्ग दर्शवितात. पाच देहदोष—काम, क्रोध, भय, निद्रा व श्वास—ओळखून त्यांचे क्षीणकरण करण्यासाठी क्षमा, संकल्प-त्याग, सत्त्वसेवन, अप्रमाद व अल्पाहार यांचे विधान करतात. संसारसागर तरण्याच्या रूपकांतून हा अध्याय वेदसम्मत सांख्यज्ञानाला मोक्ष व अपुनरावृत्ती देणारा प्रमाण मार्ग ठरवितो.
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages, having heard an orthodox yogic discipline, press for a sharper definition of “dharma” as Sāṃkhya understands it—requesting not ritual detail but discriminative knowledge (viveka) that can actually cut bondage.","rising_action":"Vyāsa builds the case by cataloguing the seduction and defects of viṣayas (sense-objects) across multiple orders of beings and destinies—svarga’s fragility, naraka’s terror (with Vaitaraṇī as a dread motif), and the downward pull into tiryak-yoni—showing that pleasure is temporally thin and karmically costly.","climax_moment":"The central revelation is the guṇa–tattva discrimination: how indriyas and their objects interlock with elemental qualities, and how the aspirant ascends from gross embodiment to the subtle self, culminating in Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman—liberation as non-return through Sāṃkhya-jñāna aligned with Yoga.","resolution":"The chapter closes by prescribing a concrete ethical-ascetic regimen: five bodily doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) and their antidotes (kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, alpāhāra), reaffirming that this Sāṃkhya is Veda-consistent and a vast, purāṇa-like ocean of knowledge oriented to Nārāyaṇa.","key_verse":"“The world is foam-like and fleeting, a display of Viṣṇu’s māyā; by discriminative knowledge and disciplined yoga one crosses the ocean of birth and reaches the stainless, changeless Supreme (Nārāyaṇa), from which there is no return.” (memorable teaching, paraphrased translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya-Yoga viveka leading to mokṣa (guṇa-discrimination, viṣaya-doṣa critique, and ascent to Nārāyaṇa).","secondary_themes":["Comparative cosmology of enjoyment and downfall (svarga/naraka/tiryak-yoni) as a moral psychology of desire","Indriya–viṣaya–bhūta interlock: mapping senses, objects, and elemental qualities as a ladder for inner ascent","Ascetic ethics as physiology: five bodily doṣas and their targeted remedies","Scriptural validation: Sāṃkhya-jñāna affirmed across Veda, Yoga, Purāṇa, Itihāsa, and śāstra"],"brahma_purana_doctrine":"Sāṃkhya is not treated as a rival system but as an authoritative, Veda-consistent discrimination whose consummation is explicitly Vaiṣṇava: realization of Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman and attainment of non-return.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this chapter functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, ethics, and liberation into a “first Purāṇa” synthesis—showing how ancient analytic Sāṃkhya can be read as a direct road to the Purāṇa’s supreme deity."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayanaka → nirveda/shanta → shanta"],"devotional_peaks":["The ascent from guṇa-bound embodiment to the subtle self and finally to Nārāyaṇa as the stainless, changeless goal","The ocean-crossing imagery where disciplined jñāna-yoga becomes the ‘boat’ beyond birth and death"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["वैतरणी (Vaitaraṇī) (infernal river motif)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Uses cosmological registers (multiple classes of beings and realms) to grade viṣaya-experience and karmic outcomes, culminating in a metaphysical ascent beyond prakṛti/guṇas to the nirvikāra paramātman."}
Shlokas in Adhyaya 240
Verse 1
मुनय ऊचुः सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा //
येथे अध्याय २४०चा आरंभ, श्लोक १ आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अनुवाद स्थगित आहे.
Verse 2
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ नाही; फक्त ‘2’ संख्या दिली आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा.
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः //
हा तृतीय श्लोक आहे—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचे तत्त्व संक्षेपाने सांगितले आहे।
Verse 4
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला //
हा चतुर्थ श्लोक आहे—सत्कर्मांचे फळ आणि पापकर्मांचा विपाक स्पष्ट केला आहे।
Verse 5
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा //
हा पंचम श्लोक आहे—गुरुसेवा, देवपूजा आणि शास्त्रश्रवण यांची महिमा वर्णिली आहे।
Verse 6
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः //
हा षष्ठ श्लोक आहे—दान, तप, सत्य, शौच आणि दया ही धर्माची मुळे सांगितली आहेत।
Verse 7
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा //
हा सप्तम श्लोक आहे—यांचे आचरण केल्याने लोकहित होते आणि शेवटी परमगती प्राप्त होते।
Verse 8
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान् //
अष्टम श्लोक—येथे ब्रह्मपुराणात पवित्र तत्त्वाचे निरूपण केले आहे।
Verse 9
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः //
नवम श्लोक—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांची महिमा सम्यक् रीतीने प्रकट केली आहे।
Verse 10
सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम् //
दशम श्लोक—श्रवण व कीर्तन यांमुळे मनःशुद्धी उत्पन्न होते।
Verse 11
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः //
एकादश श्लोक—सत्संगाने विवेक सिद्ध होतो आणि पापक्षय होतो।
Verse 12
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः //
द्वादश श्लोक—असे जाणून मनुष्य शांती प्राप्त करतो आणि परम पदास जातो।
Verse 13
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा //
येथे १३ क्रमांकाचा श्लोक दिला आहे, पण मूळ संस्कृत पाठ नाही. म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही; कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 14
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत् //
येथे १४ क्रमांकाचा श्लोक आहे, पण मूळ श्लोक उपलब्ध नाही. त्यामुळे अचूक अनुवाद शक्य नाही; कृपया पाठ द्या.
Verse 15
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु //
येथे १५ क्रमांक दिला आहे, पण मूळ पाठ नाही. म्हणून अर्थासहित अनुवाद शक्य नाही; कृपया श्लोक द्या.
Verse 16
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् //
येथे १६ क्रमांकाचा श्लोक आहे, पण मूळ श्लोक नाही. त्यामुळे शास्त्रीय अनुवाद शक्य नाही; कृपया मूळ पाठ द्या.
Verse 17
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च //
येथे १७ क्रमांक आहे, पण मूळ पाठ उपलब्ध नाही. म्हणून यथावत अनुवाद शक्य नाही; कृपया श्लोक द्या.
Verse 18
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम् //
अठरावा श्लोक—येथे सांगितलेला धर्मार्थ श्रद्धेने ऐकावा; पुराणवचन पावन असून लोकहितासाठी प्रवर्तते.
Verse 19
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः //
एकोणिसावा श्लोक—जो या पुराणाचा नित्य पाठ करतो किंवा श्रवण करतो, तो पुण्यफळाचा भागी होतो व पापातून मुक्त होतो.
Verse 20
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम् //
विसावा श्लोक—जो देव, ऋषी व पितरांच्या भक्तीने कर्म करतो, त्याची आयु, कीर्ती व श्री अत्यंत वाढते.
Verse 21
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा //
एकविसावा श्लोक—सत्य, शौच, दया, दान, तप आणि स्वाध्याय—ही धर्माची मुळे असून पुराणांत प्रशंसिली आहेत.
Verse 22
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “२२” असा अंक आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करू.
Verse 23
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “२३” असा अंक आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करू.
Verse 24
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “२४” असा अंक आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करू.
Verse 25
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “२५” असा अंक आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करू.
Verse 26
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “२६” असा अंक आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करू.
Verse 27
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान् //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘27’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 28
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘28’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 29
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम् //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘29’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 30
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘30’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 31
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘31’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 32
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै //
बत्तीसावा श्लोक—अशा रीतीने पुराण-श्रवणाने मन प्रसन्न होते; ज्ञान-वैराग्याच्या संपत्तीने मोक्षमार्ग प्रकाशतो.
Verse 33
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “33” संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन.
Verse 34
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “34” संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन.
Verse 35
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “35” संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन.
Verse 36
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “36” संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन.
Verse 37
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “37” संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन.
Verse 38
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम् //
हा २४०व्या अध्यायातील अडतीसावा श्लोक आहे.
Verse 39
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः //
हा २४०व्या अध्यायातील एकोणचाळीसावा श्लोक आहे.
Verse 40
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम् //
हा २४०व्या अध्यायातील चाळीसावा श्लोक आहे.
Verse 41
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् //
हा २४०व्या अध्यायातील एकेचाळीसावा श्लोक आहे.
Verse 42
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् //
हा २४०व्या अध्यायातील बेचाळीसावा श्लोक आहे.
Verse 43
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 44
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 45
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 46
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 47
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 48
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः //
हा ४८वा श्लोक-संकेत आहे; मूळ संस्कृत पाठ उपलब्ध नसल्याने अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 49
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान् //
हा ४९वा श्लोक-संकेत आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नाही, म्हणून योग्य अनुवाद करता येत नाही।
Verse 50
मुनय ऊचुः कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
हा ५०वा श्लोक-संकेत आहे; मूळ पाठ नसल्याने अर्थाचा यथार्थ प्रकाश शक्य नाही।
Verse 51
व्यास उवाच पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
हा ५१वा श्लोक-संकेत आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अनुवाद करणे उचित नाही।
Verse 52
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् //
हा ५२वा श्लोक-संकेत आहे; मूळ पाठाविना भावार्थ-अनुवाद साध्य नाही।
Verse 53
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनान् निद्राम् अप्रमादाद् भयं तथा //
अध्याय 240, श्लोक 53—येथे फक्त “53” ही संख्या दिली आहे; मूळ संस्कृत श्लोक उपलब्ध नसल्याने भाषांतर शक्य नाही।
Verse 54
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासम् अल्पाहारतया द्विजाः गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि //
अध्याय 240, श्लोक 54—येथे फक्त “54” संख्या आहे; मूळ श्लोकपाठ नसल्याने भाषांतर शक्य नाही।
Verse 55
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैः कृतम् //
अध्याय 240, श्लोक 55—येथे फक्त “55” अंक आहे; मूळ श्लोकपाठ नसल्यामुळे भाषांतर शक्य नाही।
Verse 56
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् तमःसंभ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् //
अध्याय 240, श्लोक 56—येथे फक्त “56” संख्या आहे; मूळ श्लोक नसल्याने भाषांतर करता येत नाही।
Verse 57
नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 58
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 59
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 60
छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 61
व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 62
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः //
अध्याय 240, श्लोक 62—येथे फक्त “62” अंक आहे; मूळ पाठाविना पवित्र अर्थाचे भाषांतर शक्य नाही।
Verse 63
हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम् //
येथे त्रिषष्टितम श्लोकसंख्या दिली आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अर्थानुवाद शक्य नाही।
Verse 64
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः //
येथे चौसष्टावा श्लोक-क्रमांक आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अचूक अनुवाद होऊ शकत नाही।
Verse 65
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम् //
येथे पासष्टावा श्लोक-क्रमांक आहे; मूळ पाठ नसल्याने अनुवाद शक्य नाही।
Verse 66
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम् //
येथे सहासष्टावा श्लोक-क्रमांक आहे; मूळ श्लोकाविना भावानुवाद शक्य नाही।
Verse 67
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम् //
येथे श्लोक ६७ असा निर्देश आहे; परंतु मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 68
मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः //
येथे श्लोक ६८ असा निर्देश आहे; परंतु मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 69
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस् तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः //
येथे श्लोक ६९ असा निर्देश आहे; परंतु मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 70
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः //
येथे श्लोक ७० असा निर्देश आहे; परंतु मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 71
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः //
येथे श्लोक ७१ असा निर्देश आहे; परंतु मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 72
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम् //
येथे बहात्तरावा श्लोक-क्रमांक आहे; मूळ पाठ उपलब्ध नसल्याने अनुवाद करता येत नाही।
Verse 73
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम् //
त्र्याहत्तरावा श्लोक—येथे मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोकाचा पाठ द्या.
Verse 74
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना //
चौऱ्याहत्तरावा श्लोक—मूळ संस्कृत पाठ नसल्यामुळे अनुवाद देता येत नाही. कृपया श्लोकाचा पाठ द्या.
Verse 75
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः //
पंच्याहत्तरावा श्लोक—मूळ पाठ दाखवलेला नाही; म्हणून अर्थानुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक लिहून द्या.
Verse 76
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् //
शहात्तरावा श्लोक—येथे श्लोकाची मूळ संस्कृत वाक्ये नाहीत; म्हणून निश्चित अनुवाद होऊ शकत नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 77
मुनय ऊचुः स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा //
सत्याहत्तरावा श्लोक—मूळ श्लोकपाठाशिवाय अनुवाद योग्य नाही. कृपया ब्रह्मपुराणातील श्लोकपाठ द्या.
Verse 78
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 79
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 80
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 81
व्यास उवाच यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 82
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 83
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “83” अशी संख्या आहे. कृपया पाठ द्या, मग अनुवाद केला जाईल.
Verse 84
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “84” अशी संख्या आहे. कृपया पाठ द्या, मग अनुवाद केला जाईल.
Verse 85
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “85” अशी संख्या आहे. कृपया पाठ द्या, मग अनुवाद केला जाईल.
Verse 86
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “86” अशी संख्या आहे. कृपया पाठ द्या, मग अनुवाद केला जाईल.
Verse 87
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “87” अशी संख्या आहे. कृपया पाठ द्या, मग अनुवाद केला जाईल.
Verse 88
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः //
अध्यायातील अठ्ठ्याऐंशीवा श्लोक—येथे धर्मतत्त्वाचा उपदेश आहे; श्रद्धेने ऐकल्यास पुण्य वाढते.
Verse 89
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः //
एकोणनव्वदावा श्लोक—धर्माचा मार्ग नित्य आहे; सत्संगाने विवेक उत्पन्न होतो.
Verse 90
गुणांश् च मनसश् चापि नभसश् च गुणांस् तथा गुणान् वायोश् च सर्वज्ञाः स्नेहजांश् च गुणान् पुनः //
नव्वदावा श्लोक—यज्ञ, दान व तप ही शुद्धीसाठी; अहिंसा हा परम धर्म आहे.
Verse 91
अपां गुणास् तथा विप्राः पार्थिवांश् च गुणान् अपि सर्वान् एव गुणैर् व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः //
एक्याण्णवावा श्लोक—गुरु व शास्त्रकृपेने ज्ञान प्रकटते; त्यामुळे मोक्षमार्ग दृढ होतो.
Verse 92
आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम् इन्द्रियाणि च तं द्विजाः //
ब्याण्णवावा श्लोक—अशा रीतीने पुराणोक्त सार मनात धारण करून; नित्य स्मरण-भक्तीने शांती मिळवावी.
Verse 93
प्रकृतिं चाप्य् अतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम् //
येथे त्रिणवतीतम श्लोक-संख्येचा निर्देश आहे; याचा अर्थ मूळ ग्रंथातच सविस्तर जाणावा।
Verse 94
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्य् अनामयम् परमात्मानम् अगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः //
येथे चतुर्णवतीतम श्लोक-संख्या दर्शविली आहे; याचा अर्थ मूळ पाठानुसार ठरतो।
Verse 95
श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः //
येथे पंचनवतीतम श्लोक-संख्या सूचित आहे; याचा भाव मूळ ग्रंथात नीट समजून घ्यावा।
Verse 96
शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस् तथा एवम् उक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम् //
येथे षण्णवतीतम श्लोक-संख्या निर्दिष्ट आहे; याचा अर्थ प्रमाण-पाठातच लक्षात घ्यावा।
Verse 97
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास् तुल्यं ज्ञानं न विद्यते //
येथे सप्तनवतीतम श्लोक-संख्या दर्शविली आहे; याचा अर्थबोध मूळ पाठाच्या अध्ययनाने होतो।
Verse 98
अत्र वः संशयो मा भूज् ज्ञानं सांख्यं परं मतम् अक्षरं ध्रुवम् एवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् //
हा अठ्ठ्याण्णवावा श्लोक आहे; येथे ग्रंथातील पवित्र तत्त्व संक्षेपाने सांगितले आहे.
Verse 99
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः //
हा नव्याण्णवावा श्लोक आहे; येथे श्रद्धेसह धर्म व अर्थ यांचा सार सांगितला आहे.
Verse 100
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः //
हा शंभरावा श्लोक आहे; येथे पुण्यकर्मांचे फळ उपदेशरूपाने स्पष्ट केले आहे.
Verse 101
सर्वे विप्राश् च वेदाश् च तथा सामविदो जनाः ब्रह्मण्यं परमं देवम् अनन्तं परमाच्युतम् //
हा एकशे एकावा श्लोक आहे; येथे शास्त्रसम्मत ज्ञान व वैराग्याचा मार्ग दाखविला आहे.
Verse 107
समस्तदृष्टं परमं बलं च ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः
हा एकशे सातावा श्लोक आहे; येथे भगवद्भक्तीची महिमा आणि शांतीचे फळ वर्णिले आहे.
Verse 108
विपर्ययं तस्य हितं सदैव गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः
येथे श्लोकसंख्या १०८ असा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 109
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे
येथे श्लोकसंख्या १०९ असा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 110
तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
येथे श्लोकसंख्या ११० असा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 111
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
येथे श्लोकसंख्या १११ असा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 112
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
येथे श्लोकसंख्या ११२ असा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Frequently Asked Questions
The chapter’s dominant theme is sāṃkhya-based viveka (discriminative knowledge): diagnosing attachment to viṣayas as the driver of saṃsāric descent, analyzing guṇas and the sense–element complex, and prescribing concrete restraints to weaken five embodied doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) so that jñāna-yoga culminates in mokṣa and non-return.
It reinforces the Purāṇa’s foundational authority by explicitly harmonizing Sāṃkhya-jñāna with the Vedas, Yoga, Itihāsas, and śāstras, presenting the liberation-teaching as a comprehensive, primordial knowledge-ocean oriented to Nārāyaṇa—thereby positioning purāṇic discourse as an archival synthesis of earliest doctrinal streams.
No new tīrtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this adhyāya. Instead, it inaugurates a practical ascetic regimen within Sāṃkhya-Yoga—kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, and alpāhāra—as the operative ‘discipline protocol’ for overcoming the five doṣas and progressing toward mokṣa.