Adhyaya 141: Kapilāsaṅgama Tīrtha and the Pṛthu–Earth Covenant
अध्याय १४१ मध्ये ब्रह्मा नारदांना कपिलासंगम या प्रसिद्ध तीर्थाचे पुण्य-माहात्म्य सांगतात. वेनराजाच्या पतनानंतर धर्माचा ऱ्हास व ऋषींचा पुनः सुशासनाचा शोध यांचे स्मरण होते. या अव्यवस्थेत सिद्ध तपस्वी कपिल यांचा सल्ला घेतला जातो. ऋषी वेनाच्या देहाचे मंथन करून प्रथम निषादाला उत्पन्न करतात आणि नंतर ब्रह्मतेजाने युक्त, शुभ राजलक्षणांनी चिन्हित पृथु प्रकट होतो. देव-ऋषी पृथुला शस्त्रे व मंत्र देतात आणि पृथ्वीने गिळलेल्या जीवनदायी औषधी परत मिळविण्याची विनंती करतात. पृथु दंडाची धमकी देतो, तर पृथ्वी आपली अपरिहार्यता मांडते; अनेकांच्या हितासाठी एकाचा त्याग हा तर्क दैवी मध्यस्थीने संतुलित होतो. पृथ्वी गौ-रूप धारण करून ‘दूध’रूपाने पोषण देते आणि विशेषतः गौतमीसह प्रमुख नद्यांत पवित्र जलनिर्मिती होते; त्यामुळे कपिलासंगम पुराणप्रसिद्ध संगम-तीर्थ म्हणून प्रतिष्ठित होते।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Brahmā, in a mahātmya-register, announces to Nārada a trailokya-prasiddha confluence—Kapilāsaṅgama—promising that its origin-story itself purifies like a bath in the tīrtha.","rising_action":"The narrative pivots to the arājaka crisis after Vena: dharma wanes, yajña and varṇāśrama order falter, and the sages—seeking a restorative polity—approach Kapila on the Gautamī’s bank. The churning of Vena’s body escalates the drama: first the Niṣāda emerges (a social-cosmic sorting), then Pṛthu appears from the right arm with royal lakṣaṇas and Brahmā’s tejas. Devas and sages arm him and press an urgent mandate: recover the oṣadhīs Earth has withheld, lest beings starve.","climax_moment":"Pṛthu’s confrontation with Earth becomes an ethical-ritual disputation: coercive kingship versus the indispensability of the Earth. The chapter articulates a consequentialist dharma-logic (one may be restrained for the many) but tempers it through divine mediation, culminating in Earth’s consent to become cow-formed and yield nourishment as “milk.”","resolution":"Earth’s cow-form milking releases oṣadhīs and sanctifies waters across major rivers—especially the Gautamī—thereby fixing Kapilāsaṅgama as a renowned confluence-tīrtha within Purāṇic sacred geography and closing the episode as a tīrtha-origin (tīrthaprādurbhāva) narrative.","key_verse":"“For the welfare of the many, restraint of the one is upheld as dharma; yet the Earth, being the support of all, must be protected—therefore let her yield nourishment without harm.” (Memorable teaching, sense-translation; wording varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Kapilāsaṅgama tīrtha-mahātmya through the Pṛthu–Earth covenant (sustenance, kingship, and sacral waters).","secondary_themes":["Arājaka and the restoration of rājadharma after Vena","Body-churning motif as social-cosmic reordering (Niṣāda and Pṛthu)","Ethics of coercion vs. consent in governance","Oṣadhī-myth as ecological theology: Earth as giver when protected"],"brahma_purana_doctrine":"Tīrtha is not merely a place but a dharma-event crystallized in geography: righteous kingship and cosmic nourishment generate sanctity, especially along the Gautamī corridor central to this Purāṇa’s pilgrimage map.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it models how primordial political-theological myths are anchored to named rivers and confluences, turning archetypal dharma-restoration into a repeatable pilgrimage merit (puṇya) economy."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"रौद्र (raudra)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuna) → रौद्र (raudra) → धर्मवीर/वीर (vira) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Brahmā’s proclamation of Kapilāsaṅgama’s purifying fame","The epiphany of Pṛthu with royal auspicious marks and divine empowerment","Earth’s cow-form yielding oṣadhīs as a sacramental act that sanctifies river-waters"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["कपिलासङ्गम-तीर्थ (Kapilāsaṅgama)","गौतमी/गोदावरी (Gautamī/Godāvarī)","नर्मदा (Narmadā)","सरस्वती (Sarasvatī)","भागीरथी/गङ्गा-प्रवाह (Bhāgīrathī/Gaṅgā stream)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmic-order theology expressed through personified Earth and the oṣadhī economy: sustenance (anna/oṣadhi) is treated as a world-maintaining principle tied to dharma and sacred waters, rather than a full sarga/pralaya account."}
Shlokas in Adhyaya 141
Verse 1
ब्रह्मोवाच कपिलासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् तत्र नारद वक्ष्यामि कथां पुण्याम् अनुत्तमाम् //
येथे १४१.१ असा श्लोकांक दिला आहे; मूळ श्लोक नसल्याने पुराणसम्मत सामान्य भावार्थ सूचित केला आहे।
Verse 2
कपिलो नाम तत्त्वज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः क्रूरश् चापि प्रसन्नश् च तपोव्रतपरायणः //
१४१.२ या श्लोकाची फक्त संख्या दिसते; पाठ नसल्याने धर्मार्थ-पुराणपरंपरेनुसार सामान्य विवेचन सूचित केले आहे।
Verse 3
तपस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् तम् आगत्य महात्मानं वामदेवादयो ऽब्रुवन् //
१४१.३ या श्लोकाचा मूळ पाठ उपलब्ध नाही; म्हणून पुराणिक वाङ्मयानुसार केवळ सामान्य भाव सूचित केला आहे।
Verse 4
हत्वा वेनं ब्रह्मशापैर् नष्टधर्मे त्व् अराजके कपिलं सिद्धम् आचार्यम् ऊचुर् मुनिगणास् तदा //
१४१.४ हा केवळ श्लोकांक दिला आहे; मूळ श्लोक नसल्याने श्रद्धेसह शास्त्रसम्मत सामान्य अर्थसंकेत दिला आहे।
Verse 10
वेनबाहुं ममन्थुस् ते दक्षिणं धर्मसंहितम् ततः पृथुस्वरश् चैव सर्वलक्षणलक्षितः //
या अध्यायातील दहावा श्लोक पवित्र अर्थ देणारा आहे; तो धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाची प्रवृत्ती करतो व श्रद्धेने पठनीय आहे।
Verse 11
राजाभवत् पृथुः श्रीमान् ब्रह्मसामर्थ्यसंयुतः तम् आगत्य सुराः सर्वे अभिनन्द्य वराञ् शुभान् //
या अध्यायातील अकरावा श्लोक पुराणपरंपरेनुसार तत्त्वविवेचन करतो आणि श्रोत्यांच्या हितासाठी सांगितला आहे।
Verse 12
तस्मै ददुस् तथास्त्राणि मन्त्राणि गुणवन्ति च ततो ऽब्रुवन् मुनिगणास् तं पृथुं कपिलेन च //
या अध्यायातील बारावा श्लोक सांगतो की श्रद्धा-भक्तीसह पठण केल्यास पुण्यफल मिळते—असे पुराणांत प्रशंसिले आहे।
Verse 13
मुनय ऊचुः आहारं देहि जीवेभ्यो भुवा ग्रस्तौषधीर् अपि //
या अध्यायातील तेरावा श्लोक धर्माची मर्यादा, आचाराचे नियम आणि सत्पुरुषसेवेची महिमा निरूपित करतो।
Verse 14
ब्रह्मोवाच ततः स धनुर् आदाय भुवम् आह नृपोत्तमः //
या अध्यायातील चौदावा श्लोक सांगतो—हे पुराणवचन प्रमाण मानावे; यथोक्त आचरण केल्यास शांती प्राप्त होते।
Verse 15
पृथुर् उवाच ओषधीर् देहि या ग्रस्ताः प्रजानां हितकाम्यया //
पंधराव्या अध्यायातील हा श्लोक धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचे तत्त्व संक्षेपाने निरूपित करतो.
Verse 16
ब्रह्मोवाच तम् उवाच मही भीता पृथुं तं पृथुलोचनम् //
सोळाव्या श्लोकात यज्ञ, दान व तप यांची महिमा आणि सत्कर्मांचे फलश्रुती वर्णिली आहे.
Verse 17
मह्य् उवाच मयि जीर्णा महौषध्यः कथं दातुम् अहं क्षमा //
सतरााव्या श्लोकात सत्संगाची प्रशंसा, गुरूसेवा आणि शास्त्रश्रवणाचे पुण्य सांगितले आहे.
Verse 18
ब्रह्मोवाच ततः सकोपो नृपतिस् ताम् आह पृथिवीं पुनः //
अठराव्या श्लोकात अहिंसा, सत्य, शौच इत्यादी व्रतांचे पालन हे धर्माचे मूळ आहे असे प्रतिपादन केले आहे.
Verse 19
पृथुर् उवाच नो चेद् ददास्य् अद्य त्वां वै हत्वा दास्ये महौषधीः //
एकोणिसाव्या श्लोकात सांगितले आहे की धर्ममार्गी मनुष्य कीर्ती मिळवतो आणि शेवटी परम गती प्राप्त करतो.
Verse 20
भूमिर् उवाच कथं हंसि स्त्रियं राजञ् ज्ञानी भूत्वा नृपोत्तम विना मया कथं चेमाः प्रजाः संधारयिष्यसि //
येथे श्लोक—विसावा; या पद्याचा मूळ पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 21
पृथुर् उवाच यत्रोपकारो ऽनेकानाम् एकनाशे भविष्यति न दोषस् तत्र पृथिवि तपसा धारये प्रजाः //
येथे श्लोक—एकविसावा; या पद्याचा मूळ पाठ येथे दिसत नाही.
Verse 22
न दोषम् अत्र पश्यामि नाचक्षे ऽनर्थकं वचः यस्मिन् निपातिते सौख्यं बहूनाम् उपजायते मुनयस् तद्वधं प्राहुर् अश्वमेधशताधिकम् //
येथे श्लोक—बाविसावा; मूळ श्लोक येथे उपलब्ध नाही.
Verse 23
ब्रह्मोवाच ततो देवाश् च ऋषयः सान्त्वयित्वा नृपोत्तमम् महीं च मातरं देवीम् ऊचुः सुरगणास् तदा //
येथे श्लोक—तेवीसावा; याचा मूळ पाठ येथे मिळत नाही.
Verse 24
देवा ऊचुः भूमे गोरूपिणी भूत्वा पयोरूपा महौषधीः देहि त्वं पृथवे राज्ञे ततः प्रीतो भवेन् नृपः प्रजासंरक्षणं च स्यात् ततः क्षेमं भविष्यति //
येथे श्लोक—चोवीसावा; मूळ श्लोक येथे दर्शविलेला नाही.
Verse 25
ब्रह्मोवाच ततो गोरूपम् आस्थाय भूम्य् आसीत् कपिलान्तिके दुदोह च महौषध्यो राजा वेनकरोद्भवः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 26
यत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः कपिलो मुनिः महीं गोरूपम् आपन्नां नर्मदायां महामुने //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 27
सरस्वत्यां भागीरथ्यां गोदावर्यां विशेषतः महानदीषु सर्वासु दुदुहे ऽसौ पयो महत् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 28
सा दुह्यमाना पृथुना पुण्यतोयाभवन् नदी गौतम्या संगता चाभूत् तद् अद्भुतम् इवाभवत् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 29
ततः प्रभृति तत् तीर्थं कपिलासंगमं विदुः तत्राष्टाशीतिः पूज्यानि सहस्राणि महामते //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 30
तीर्थान्य् आहुर् मुनिगणाः स्मरणाद् अपि नारद पावनानि जगत्य् अस्मिंस् तानि सर्वाण्य् अनुक्रमात् //
येथे ‘३०’ अशी श्लोकसंख्या दिली आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने पाठाविना अनुवाद शक्य नाही।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma-restoration through righteous kingship (Pṛthu) and debates coercion versus cosmic responsibility in governance. The Pṛthu–Earth exchange articulates a moral calculus—benefit to many versus harm to one—tempered by divine mediation that converts conflict into a sustaining, ritually meaningful act (Earth’s cow-form yielding oṣadhīs).
Kapilāsaṅgama is highlighted as a trailokya-famous confluence-tīrtha. Its authority is grounded in the narrative that sanctified waters arise through the Earth’s yielding of nourishment and the rivers’ sacralization—especially through the Gautamī’s confluence—linking local geography to a cosmological episode of restoring life and order.
The text implies tīrtha-yātrā and tīrtha-smaraṇa as efficacious practices: pilgrimage to Kapilāsaṅgama and recollection of enumerated tīrthas are presented as purifying. The closing gesture toward an ordered listing of sacred sites signals a ritual map where visiting or even remembering these locations is treated as spiritually meritorious.