Adhyaya 244: Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction
अध्याय २४४ मध्ये वसिष्ठ राजाला सांख्यतत्त्वांचे पुढील निरूपण करतात आणि ‘विद्या’–‘अविद्या’ यांना क्रमशः उलगडणाऱ्या तत्त्वसाखळीप्रमाणे मांडून पंचविंशक (२५वे) तत्त्वापर्यंत नेतात. कर्मेंद्रिये-ज्ञानेंद्रिये, मन, पंचमहाभूत, अहंकार, बुद्धी आणि प्रकृती/अव्यक्त—हा क्रम सर्ग–प्रलयाच्या चक्रासह स्पष्ट केला आहे. पुढे क्षर व अक्षर यांतील सूक्ष्म भेद सांगून, ज्ञानचिंतकांनी चर्चिलेल्या युग्म संज्ञा म्हणून त्यांचे विश्लेषण करतात; तसेच क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा गुणपरिणाम, बंधन व निर्बंधनाशी संबंध उलगडतात. मासा–पाणी या दृष्टांताने अविद्याजन्य तादात्म्य व वैराग्याचा उदय दाखवून, उच्च जागृतीने पंचविंशकाने क्षरत्व सोडून अक्षरत्व प्राप्त करणे प्रतिपादित करतात. शेवटी सांख्य व योग हे परस्पर प्रकाशक शास्त्रीय दृष्टिकोन आहेत असे सांगून, पंचवीसांपलीकडील तत्त्वाच्या गणनापरंपरेचा संकेत देतात।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vasiṣṭha resumes a tightly reasoned Sāṃkhya exposition by redefining “vidyā” and “avidyā” not as mere moral labels but as an ordered ladder of tattvas—inviting the listener to locate oneself within the chain of principles.","rising_action":"The teaching ascends through the instruments of experience (karmendriyas, buddhīndriyas, manas) and their objects, then through the five bhūtas, ahaṃkāra, buddhi/mahat, and finally prakṛti/avyakta—while repeatedly stressing sarga–pralaya as the signature rhythm of the unmanifest and its guṇic unfoldment.","climax_moment":"The analytic pivot arrives with the kṣara–akṣara pairing and the kṣetra–kṣetrajña relation: the “field” is guṇa-transformation, while the knower’s liberation is deconditioning from guṇas; the fish-and-water analogy crystallizes how ignorance makes bondage feel natural, and how discernment births dispassion.","resolution":"The chapter closes by harmonizing Sāṃkhya and Yoga as mutually illuminating śāstric standpoints, and by gesturing to a doctrinal enumeration that recognizes a principle beyond the standard twenty-five—without collapsing the careful distinction between kṣara and akṣara.","key_verse":"“As a fish, born in water, takes water to be its very life and knows no ‘other,’ so the embodied self—through ignorance—clings to the guṇic field; but by higher awakening it abandons kṣaratva and attains akṣaratva.” (teaching-summary translation; verse-form varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya tattva-vicāra as a ladder from avidyā to vidyā culminating in the twenty-fifth principle and its akṣara-orientation.","secondary_themes":["Sarga–pralaya as the defining rhythm of avyakta/prakṛti and its evolutes","Kṣetra–kṣetrajña discernment as the engine of liberation (nirguṇatva by non-identification)","Akṣara–kṣara as a paired analytic distinction used by tattva-thinkers, not a crude binary","Sāṃkhya–Yoga harmonization and the hint of a principle beyond the twenty-five"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes a Purāṇic hermeneutic in which Sāṃkhya enumeration is not merely cosmology but a graded epistemic discipline: ‘vidyā/avidyā’ are read as levels of principle-recognition culminating in the twenty-fifth, and Yoga is presented as the practical illumination of the same insight.","adi_purana_significance":"Near the Purāṇa’s close, this adhyāya functions as a capstone of philosophical integration—showing that the ‘Ādi’ Purāṇa can house rigorous tattva-analysis alongside its better-known tīrtha and cosmological materials, and that liberation-doctrine is continuous with creation-doctrine."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → vicāra-śānta (reflective calm) → adbhuta (insight at kṣara/akṣara pivot) → śānta (settled dispassion)"],"devotional_peaks":["The moment the fish-and-water analogy turns the listener inward, converting metaphysics into lived vairāgya","The declaration that Sāṃkhya and Yoga are mutually illuminating śāstras, elevating analysis into a unified path of release"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Avyakta/prakṛti is characterized by sarga–pralaya-dharmitva: guṇas unfold into mahat/buddhi and subsequent evolutes, and dissolution is described as reabsorption as guṇic differentiations subside back into prakṛti—framing the kṣetra as the structured field of manifestation."}
Shlokas in Adhyaya 244
Verse 1
वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही; कृपया ब्रह्मपुराण २४४.१ श्लोक द्या, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन।
Verse 2
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही; कृपया ब्रह्मपुराण २४४.२ श्लोक द्या, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन।
Verse 3
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही; कृपया ब्रह्मपुराण २४४.३ श्लोक द्या, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन।
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही; कृपया ब्रह्मपुराण २४४.४ श्लोक द्या, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन।
Verse 5
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते //
पंचम श्लोक—येथे ‘५’ ने सूचित केलेले वचन पवित्र व स्मरणीय मानले आहे।
Verse 6
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर //
षष्ठ श्लोक—येथे ‘६’ ने सूचित केलेले वचन धर्मार्थ प्रकट करते।
Verse 7
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः //
सप्तम श्लोक—येथे ‘७’ ने सूचित केलेले वचन श्रवणाने पुण्य निर्माण करते।
Verse 8
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः //
अष्टम श्लोक—येथे ‘८’ ने सूचित केलेले वचन ज्ञान व वैराग्य वाढवते।
Verse 9
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः //
नवम श्लोक—येथे ‘९’ ने सूचित केलेले वचन भक्ती व शांती प्रदान करते।
Verse 10
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे //
या अध्यायातील हा दहावा श्लोक पवित्र अर्थ देणारा असे मानले जाते।
Verse 11
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः //
या अध्यायातील अकरावा श्लोक धर्म व अर्थाचे विवेचन करणारा आहे।
Verse 12
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः //
बारावा श्लोक श्रुती-स्मृतीचा सार संक्षेपाने प्रकट करतो।
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः //
तेरावा श्लोक पुण्यकीर्ती वाढवून भक्ती प्रवर्तित करतो।
Verse 14
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् //
चौदावा श्लोक शांती देतो आणि ज्ञानमार्ग दाखवतो।
Verse 15
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते //
पंधरावा श्लोक—मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते //
सोळावा श्लोक—मूळ श्लोक उपलब्ध नाही; म्हणून अर्थानुवाद निश्चित करता येत नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 17
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् //
सतराावा श्लोक—मूळ वाक्य दाखवलेले नाही; म्हणून शास्त्रीय अनुवाद अशक्य आहे. कृपया श्लोकपाठ द्या.
Verse 18
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
अठरावा श्लोक—या श्लोकाचा मूळ पाठ उपलब्ध नाही; म्हणून निश्चित अनुवाद करता येत नाही.
Verse 19
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः //
एकोणिसावा श्लोक—मूळ श्लोक अनुपस्थित आहे; अनुवाद केल्यास प्रामाणिकता राहणार नाही. कृपया पाठ पाठवा.
Verse 20
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् //
येथे विसावा श्लोक-संकेत दिला आहे; मूळ पाठ उपलब्ध नसल्याने केवळ क्रमांकनिर्देश आहे.
Verse 21
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते //
येथे एकविसावा श्लोक-संकेत आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने फक्त क्रमांक दर्शविला आहे.
Verse 22
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् //
येथे बाविसावा श्लोक-संकेत आहे; पाठ नसल्याने अर्थानुवाद शक्य नाही, केवळ क्रमांकनिर्देश आहे.
Verse 23
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् //
येथे तेवीसावा श्लोक-संकेत आहे; मूळ पाठ मिळत नसल्याने फक्त क्रमांक लिहिला आहे.
Verse 24
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह //
येथे चोवीसावा श्लोक-संकेत आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अनुवाद शक्य नाही, केवळ क्रमांकनिर्देश आहे.
Verse 25
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् //
हा पंचविसावा श्लोक आहे; मूळ संस्कृत पाठ उपलब्ध नसल्याने अचूक अनुवाद शक्य नाही.
Verse 26
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् //
हा सव्वीसावा श्लोक; मूळ पाठ दिसत नाही, म्हणून अर्थानुवाद शक्य नाही.
Verse 27
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् //
हा सत्ताविसावा श्लोक; मूळ संस्कृत वाक्य उपलब्ध नाहीत, म्हणून निश्चित अनुवाद शक्य नाही.
Verse 28
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा //
हा अठ्ठाविसावा श्लोक; मूळ पाठ नसल्याने अर्थ कळत नाही, म्हणून अनुवाद करता येत नाही.
Verse 29
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् //
हा एकोणतीसावा श्लोक; येथे फक्त संख्या दिली आहे, मूळ श्लोकाविना पवित्र अर्थानुवाद अशक्य आहे.
Verse 30
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 31
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 32
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 33
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 34
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 35
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “35” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन।
Verse 36
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “36” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन।
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “37” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन।
Verse 38
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “38” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन।
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “39” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग शास्त्रीय अनुवाद करीन।
Verse 40
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 42
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 44
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 45
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया //
पंचेचाळीसावा श्लोक। येथे सांगितलेले पवित्र वचन श्रद्धेने पठनीय आहे।
Verse 46
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् //
शेहेचाळीसावा श्लोक। याचा पाठ केल्याने धर्मबुद्धी प्रकट होते—अशी परंपरा आहे।
Verse 47
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् //
सत्तेचाळीसावा श्लोक। येथे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचा मार्ग सूचित केला आहे।
Verse 48
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम् //
अठ्ठेचाळीसावा श्लोक। शास्त्रार्थ संक्षेपाने सांगितला आहे; तो विवेकी मनाने ग्रहण करावा।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discriminative knowledge (viveka) between prakṛti and the kṣetrajña, presented through Sāṃkhya enumeration. Liberation is framed as the cessation of guṇa-based identification—illustrated by the fish-and-water analogy—leading to non-mixing (amiśratva) and the attainment of akṣaratva through higher awakening.
Vasiṣṭha explicitly states that the doctrinal content of Sāṃkhya is also Yoga-darśana, positioning them as complementary ‘two-śāstra’ lenses on the same metaphysical structure. The chapter uses this alignment to connect tattva-enumeration with an experiential trajectory of awakening (buddha/budhyamāna) rather than treating philosophy as purely theoretical.
No. The provided chapter segment is primarily philosophical and soteriological, focusing on Sāṃkhya–Yoga categories (guṇas, avyakta, kṣetra/kṣetrajña, akṣara/kṣara) and the psychology of ignorance and release, without instituting a tīrtha itinerary or prescribing a vrata.