Adhyaya 236: Sāṃkhya–Yoga on the Great Self: Sense-Control, Inner Vision, and Liberation
अध्याय २३६ मध्ये ऋषी व्यासांच्या वाणीला अमृततुल्य मानून योग व सांख्य यांचे मोक्षसाधन म्हणून सविस्तर निरूपण मागतात. व्यास सांगतात—ज्ञान‑तप, इंद्रियनिग्रह आणि सर्वस्वसंन्यास/पूर्ण वैराग्य या त्रयीशिवाय सिद्धी अशक्य. पुढे महाभूतांपासून देहाची रचना, इंद्रिययंत्रणा, मनाने इंद्रियांचे शासन आणि हृदयस्थ भूतात्मा यांचे वर्णन येते. महात्मा सामान्य इंद्रियगोचर नाही; शुद्ध, दीप्त मनानेच तो प्रकट होतो आणि शब्द‑स्पर्श‑रूप‑रस‑गंध यांपलीकडे आहे. खरे ज्ञानी सर्व प्राण्यांत एकच आत्मा पाहतात. नंतर काम, क्रोध, लोभ, भय, स्वप्न हे पाच दोष जिंकणे, संयम, समता, एकांत, मिताहार व एकाग्रता यांद्वारे ब्रह्म साक्षात्कार होऊन ‘अनावृत्ती’ मार्गाने मुक्ती सांगितली आहे.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Naimiṣāraṇya’s sages, tasting Vyāsa’s words as “nectar,” press him for a decisive, liberation-giving account of Sāṃkhya and Yoga—direct means (sākṣāt-sādhana) rather than mere theory.","rising_action":"Vyāsa tightens the soteriological demand: no attainment without the triad—(1) jñāna joined to tapas, (2) indriya-nigraha (sense-restraint), and (3) sarva-sannyāsa (total relinquishment). He then anatomizes embodied life via mahābhūtas, sense-gates, and their deities, showing how mind rules the indriyas and how the inner principle (bhūtātman) abides in the heart as the pivot of experience.","climax_moment":"The epistemic turn: the Mahān Ātman/Brahman is not an object for eye or other senses—beyond sound, touch, form, taste, and smell—yet becomes evident to a purified, “kindled/illumined” mind. From this arises samadarśitā: the knower sees one Self equally in brāhmaṇa, cow, elephant, dog, and outcaste.","resolution":"Practical Yoga is prescribed: conquer five yogadoṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna), cultivate solitude (giri-śṛṅga, caitya, vṛkṣamūla), moderated diet and speech, equanimity in gain/loss and praise/blame, and sustained one-pointedness. With senses withdrawn into mind and mind into the heart, Brahman manifests; the yogin attains akṣara-sāmyatā and the “non-returning” course.","key_verse":"Teaching (paraphrase): “That Great Self is not grasped by the senses—neither by sound, touch, form, taste, nor smell; when the mind is purified and made luminous, the imperishable Brahman becomes manifest within.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Mokṣa-sādhana through Sāṃkhya–Yoga: inner governance of senses and mind culminating in Brahman-realization.","secondary_themes":["Embodiment as a microcosm: mahābhūtas, indriyas, mind, and the heart-seated inner principle","Non-sensory epistemology: the Self is revealed by a purified, illumined mind","Samadarśitā and ethical universalism grounded in one pervasive Self","Yogic obstacles (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna) and the protocol of solitude, moderation, and one-pointedness"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a Purāṇic synthesis: metaphysical non-duality in vision (one Mahān Ātman pervading all) expressed through disciplined Yoga and renunciant ethics, making liberation depend on inner restraint rather than ritual power alone.","adi_purana_significance":"As the Adi Purāṇa’s late-stage teaching, it supplies a capstone soteriology—showing that the Purāṇa’s cosmology and deity-mappings ultimately aim at interior realization and non-returning liberation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → जिज्ञासा/बुद्धि-दीप्ति (within adbhuta) → शान्त","शान्त → वीर (discipline against doṣas) → शान्त"],"devotional_peaks":["Sages’ reverent delight in Vyāsa’s ‘nectar-speech’ as a liberating revelation","The moment the Self is declared beyond the five sense-objects, knowable only by a luminous mind","Samadarśin vision: equal Self in brāhmaṇa, cow, elephant, dog, and outcaste","The ‘manifestation of Brahman’ after sustained one-pointedness and withdrawal of senses"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["गिरिशृङ्ग (giriśṛṅga)","चैत्य (caitya)","वृक्षमूल (vṛkṣamūla)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Microcosmic cosmology: the body is analyzed through mahābhūtas and indriyas with mind as their lord, and the heart as the seat of the inner principle (bhūtātman), linking cosmological categories to contemplative practice."}
Shlokas in Adhyaya 236
Verse 1
मुनय ऊचुः तव वक्त्राब्धिसंभूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते //
येथे अध्याय २३६ आरंभ होतो; श्लोक क्रमांक १ असा निर्देश आहे, पण मूळ पाठ नाही।
Verse 2
तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम् //
येथे फक्त श्लोक क्रमांक २चा संकेत आहे; मूळ श्लोक येथे नाही।
Verse 3
प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञो ऽनसूयकः सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति //
येथे श्लोक क्रमांक ३ निर्दिष्ट आहे; मूळ पाठ नसल्याने यथार्थ अनुवाद शक्य नाही।
Verse 4
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “4” असा अंक आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा.
Verse 5
मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “5” असा अंक आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा.
Verse 6
व्यास उवाच नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “6” असा अंक आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा.
Verse 7
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “7” असा अंक आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा.
Verse 8
भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम् //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “8” असा अंक आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा.
Verse 9
क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती //
येथे श्लोकक्रमांक ‘९’ असा निर्देश आहे; मूळ पाठ दिलेला नाही.
Verse 10
कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये //
येथे श्लोकसंख्या ‘१०’ असा संकेत आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नाही.
Verse 11
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा //
येथे श्लोकसंख्या ‘११’; पाठ दिलेला नाही.
Verse 12
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः //
येथे श्लोकसंख्या ‘१२’; मूळ वचन उपलब्ध नाही.
Verse 13
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा //
येथे श्लोकसंख्या ‘१३’ असा उल्लेख; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 14
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठ द्या.
Verse 15
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठ द्या.
Verse 16
एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठ द्या.
Verse 17
न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठ द्या.
Verse 18
अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठ द्या.
Verse 24
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “24” संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 25
शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “25” संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 26
कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “26” संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 27
न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “27” संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 28
सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “28” संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 29
नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा //
येथे २९ क्रमांक श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 30
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति //
येथे ३० क्रमांक श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 31
तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते //
येथे ३१ क्रमांक श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 32
अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावो ऽयम् आत्मनः क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम् //
येथे ३२ क्रमांक श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 33
नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च //
येथे ३३ क्रमांक श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 34
हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः //
या अध्यायातील चौतीसावा श्लोक पवित्र अर्थ देणारा असे मानले जाते।
Verse 35
हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी //
या अध्यायातील पस्तीसावा श्लोक धर्मार्थाची वृद्धी करणारा आहे।
Verse 36
व्यास उवाच भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया //
या अध्यायातील छत्तीसावा श्लोक श्रवण केल्याने पुण्य देतो।
Verse 37
योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्य् अतः परम् एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः //
या अध्यायातील सत्तीसावा श्लोक ज्ञानदीप प्रज्वलित करणारा आहे।
Verse 38
आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम् तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना //
या अध्यायातील अडतीसावा श्लोक शांती व सुख देणारा आहे।
Verse 39
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 40
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 41
सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 42
चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 43
एवम् एतान् योगदोषाञ् जयेन् नित्यम् अतन्द्रितः अग्नींश् च ब्राह्मणांश् चाथ देवताः प्रणमेत् सदा //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 44
वर्जयेद् उद्धतां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं जगत् //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘44’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 45
एतस्य भूतभूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘45’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 46
शौचं चैवात्मनः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च निग्रहः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘46’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 47
समः सर्वेषु भूतेषु लभ्यालभ्येन वर्तयन् धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘47’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 48
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निषेवेद् ब्रह्मणः पदम् मनसश् चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘48’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद केला जाईल.
Verse 49
पूर्वरात्रे परार्धे च धारयेन् मन आत्मनः जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद्य् एकं क्लिन्नम् इन्द्रियम् //
येथे मूळ संस्कृत श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘49’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोकपाठ पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद देईन.
Verse 50
ततो ऽस्य स्रवति प्रज्ञा गिरेः पादाद् इवोदकम् मनसः पूर्वम् आदद्यात् कूर्माणाम् इव मत्स्यहा //
येथे मूळ संस्कृत श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘50’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोकपाठ पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद देईन.
Verse 51
ततः श्रोत्रं ततश् चक्षुर् जिह्वा घ्राणं च योगवित् तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यदि //
येथे मूळ संस्कृत श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘51’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोकपाठ पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद देईन.
Verse 52
तथैवापोह्य संकल्पान् मनो ह्य् आत्मनि धारयेत् पञ्चेन्द्रियाणि मनसि हृदि संस्थापयेद् यदि //
येथे मूळ संस्कृत श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘52’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोकपाठ पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद देईन.
Verse 53
यदैतान्य् अवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि प्रसीदन्ति च संस्थायां तदा ब्रह्म प्रकाशते //
येथे मूळ संस्कृत श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘53’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोकपाठ पाठवा, मग शास्त्रीय अनुवाद देईन.
Verse 54
विधूम इव दीप्तार्चिर् आदित्य इव दीप्तिमान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यन्त्य् आत्मानम् आत्मनि //
या अध्यायातील चौपन्नावा श्लोक (५४) असा निर्देश केला जातो।
Verse 55
सर्वं तत्र तु सर्वत्र व्यापकत्वाच् च दृश्यते तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः //
या अध्यायातील पंचावन्नावा श्लोक (५५) या क्रमांकाने गणला जातो।
Verse 56
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः एवं परिमितं कालम् आचरन् संशितव्रतः //
या अध्यायातील छप्पन्नावा श्लोक (५६) असा निर्दिष्ट आहे।
Verse 57
आसीनो हि रहस्य् एको गच्छेद् अक्षरसाम्यताम् प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने //
या अध्यायातील सत्तावन्नावा श्लोक (५७) हाच क्रम आहे।
Verse 58
अद्भुतानि रसः स्पर्शः शीतोष्णमारुताकृतिः प्रतिभान् उपसर्गाश् च प्रतिसंगृह्य योगतः //
या अध्यायातील अठ्ठावन्नावा श्लोक (५८) समापनक्रमात असा निर्देशित आहे।
Verse 59
तांस् तत्त्वविद् अनादृत्य साम्येनैव निवर्तयेत् कुर्यात् परिचयं योगे त्रैलोक्ये नियतो मुनिः //
या अध्यायातील 236.59 हा श्लोक मूळ संस्कृत पाठाविना दिला आहे; म्हणून अचूक अनुवाद देणे शक्य नाही.
Verse 60
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षमूलेषु योजयेत् संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव //
अध्याय 236 मधील 60 वा श्लोक मूळ पाठाविना आहे; म्हणून अर्थानुवाद शक्य नाही.
Verse 61
एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः //
236.61 चा मूळ संस्कृत पाठ उपलब्ध नाही; म्हणून प्रमाणिक अनुवाद शक्य नाही.
Verse 62
तत्र युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थम् उपक्रमेत् //
236.62 चा मूळ श्लोक नसल्यामुळे तात्पर्य ठरवता येत नाही; म्हणून अनुवाद शक्य नाही.
Verse 63
नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत् //
236.63 चा मूळ पाठ दिल्याशिवाय अनुवाद केवळ कल्पित ठरेल; म्हणून येथे अनुवाद देता येत नाही.
Verse 64
यश् चैनम् अभिनन्देत यश् चैनम् अभिवादयेत् समस् तयोश् चाप्य् उभयोर् नाभिध्यायेच् छुभाशुभम् //
येथे अध्याय २३६ मधील श्लोक ६४ सूचित आहे; मूळ संस्कृत पाठ नसल्याने अर्थानुवाद देता येत नाही.
Verse 65
न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः //
येथे अध्याय २३६ मधील श्लोक ६५चा उल्लेख आहे; मूळ पाठ नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 66
एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः षण् मासान् नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्माभिवर्तते //
येथे अध्याय २३६ मधील श्लोक ६६ निर्देशित आहे; मूळ संस्कृत पाठ उपलब्ध नसल्याने अनुवाद करता येत नाही.
Verse 67
वेदनार्तान् परान् दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः एवं तु निरतो मार्गं विरमेन् न विमोहितः //
येथे अध्याय २३६ मधील श्लोक ६७ची गणना आहे; मूळ पाठ नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 68
अपि वर्णावकृष्टस् तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ताव् अप्य् एतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् //
येथे अध्याय २३६ मधील श्लोक ६८ निर्देशित आहे; मूळ श्लोकपाठ न दिल्याने योग्य अनुवाद शक्य नाही.
Verse 69
अजं पुराणम् अजरं सनातनं यम् इन्द्रियातिगम् अगोचरं द्विजाः अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्त्य् अनावृत्तिगतिं मनीषिणः
हे पुराणोक्त पवित्र वचन परम धर्म व मोक्ष देणारे आहे। श्रद्धेने वाचणारा व ऐकणारा याचे पुण्य नित्य वाढते.
Frequently Asked Questions
The chapter’s central pivot is liberation through disciplined interiority: mastery of mind and senses (indriya-nigraha), supported by knowledge and austerity, and completed by renunciation. Ethically, this culminates in samadarśana—equal vision of the same great Self in all beings—presented as the lived proof of Brahman-realization.
Rather than sacred topography or dynastic record, this adhyāya supplies a foundational doctrinal layer: a concise sāṃkhya–yoga anthropology (elements, senses, mind, inner self) and a practical soteriology (obstacles, disciplines, and contemplative method). Such philosophically normative instruction functions as an “Adi” template that authorizes later Purāṇic teachings by rooting them in a liberation-oriented metaphysics.
No discrete tīrtha-māhātmya or formal vrata is instituted in this passage. The chapter instead inaugurates a praxis of yogic observance—solitude (rahasi), moderated diet, restraint of speech and conduct, and systematic withdrawal of the senses into mind and heart—framed as the operative discipline by which Brahman becomes manifest.