Adhyaya 212: Arjuna’s Retreat from Dvārakā and Vyāsa’s Teaching on Kāla (Time)
अध्याय २१२ मध्ये हरि पृथ्वीवरून निघून गेल्यानंतर यदुवंशाचा लय कसा झाला हे सांगितले आहे. अर्जुन श्रीकृष्ण व बलराम यांची अंत्येष्टी करून उरलेल्या लोकांच्या रक्षणासाठी कृष्णपत्नी आणि यदुवंशी वारस वज्र यांना द्वारकेतून बाहेर नेतात. सुधर्मा सभा व पारिजात वृक्ष स्वर्गात परत जातात; समुद्र रिकामी द्वारका बुडवतो, पण केशव-संबंधित पवित्र परिसर श्रद्धेने ओलांडत नाही—तो प्रदेश अत्यंत पावन मानला जातो. पंचनद प्रदेशात अर्जुनाचे लौकिक पराक्रम ढासळतात—आभीर लुटेरे धन व स्त्रिया पळवतात, आणि गाण्डीवही निष्फळ ठरतो; पूर्वीचे विजय कृष्णाच्या आधारामुळेच होते हे उघड होते. लज्जित अर्जुन व्यासांना भेटतो; व्यास हे सर्व काळाच्या नियमानुसार असल्याचे सांगतात—सृष्टी, स्थिती, प्रलय चक्राकार चालतात, आणि कृष्णावताराने भूमीचा भार उतरवला. स्त्रियांचे भाग्य अष्टावक्राच्या पूर्वीच्या शापाशीही जोडलेले आहे असे ते स्पष्ट करतात. शेवटी पांडव परीक्षिताला राजा करून वनप्रस्थान करतात व काळाचे अटळ प्रभुत्व स्वीकारतात.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Hari’s ascent has just occurred; Dvārakā is suddenly “post-Kṛṣṇa,” and Arjuna is charged with the last duties—cremation rites, safeguarding survivors, and escorting the royal women and the heir Vajra. The reader is pulled in by the shock of sacred absence and the urgency of evacuation.","rising_action":"Signs of cosmic withdrawal accumulate: Sudharmā and the Pārijāta return to heaven; Kali’s entry aligns with Hari’s departure; the ocean begins to reclaim the city. Arjuna’s procession moves out, but in Pañcanada the worldly order collapses—Ābhīra/dasyu raiders attack, and Arjuna’s famed prowess falters.","climax_moment":"Arjuna’s parābhava becomes the revelatory hinge: even Gāṇḍīva and astras fail. Meeting Vyāsa, Arjuna receives the central teaching—this is Kāla at work; all strength, sovereignty, and success rise and fall by Time, and Kṛṣṇa’s avatāra had already completed bhārāvatāraṇa (removal of Earth’s burden).","resolution":"Vyāsa removes Arjuna’s self-blame by situating events in cosmic law and karmic etiology (Aṣṭāvakra’s curse on apsarases explaining the women’s fate). Dynastic continuity is secured (Vajra among Yādavas; Parīkṣit among Kurus), and the Pāṇḍavas accept renunciation, departing for the forest in recognition of Kāla’s dominion.","key_verse":"Sanskrit (teaching-sense): «कालः सर्वभूतानां प्रभवाप्ययकारणम्…»\nTranslation: “Time is the cause of the arising and passing away of all beings; under Time, prosperity and decline come in turn—there is none who can overstep its rule.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"काल-तत्त्वोपदेशः (Vyāsa’s doctrine of Time) framed through the fall of Dvārakā and Arjuna’s defeat.","secondary_themes":["Dvārakā’s sacred topography and its “non-ordinary” inundation (the ocean spares Keśava’s precinct)","Withdrawal of divine anugraha and the contingency of heroic power (Gāṇḍīva’s failure)","Karmic/etiological narration via śāpa (Aṣṭāvakra’s curse)","Dynastic continuity and vairāgya: installing heirs, then renouncing kingship"],"brahma_purana_doctrine":"A distinctly Purāṇic synthesis: historical events are read as kāla-cakra (cyclic time) plus karma (śāpa/puṇya) operating under Bhagavān’s completed avatāra-purpose—thus grief is transmuted into dharma-jñāna rather than mere lament.","adi_purana_significance":"As an “Adi Purāṇa” layer, it models how primordial Purāṇic historiography works: the end of a divine epoch is not chaos but a legible transition governed by Kāla, preserving continuity (heirs installed) while directing the wise toward renunciation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"करुण (karuṇa)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["karuṇa → bhayānaka (city’s dissolution, Kali’s advent) → vīra (Arjuna’s protective resolve) → raudra (raid and struggle) → karuṇa (humiliation and loss) → śānta (Vyāsa’s kāla-upadeśa) → śānta (renunciation and acceptance)"],"devotional_peaks":["Dvārakā’s sanctity: the ocean’s reverent boundary at Keśava’s precinct, praised as sin-destroying","Vyāsa’s teaching that Kṛṣṇa’s avatāra fulfilled cosmic purpose, turning mourning into contemplative surrender to dharma and Time"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["द्वारका/द्वारवती","पञ्चनद-देश","इन्द्रप्रस्थ"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Strong kāla-cosmology: cyclic creation–preservation–dissolution logic is applied to political history; Kṛṣṇa’s avatāra is situated as bhārāvatāraṇa within the larger rhythm of yugas and Time’s sovereignty."}
Shlokas in Adhyaya 212
Verse 1
व्यास उवाच अर्जुनो ऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे संस्कारं लम्भयाम् आस तथान्येषाम् अनुक्रमात् //
येथे ‘१’ अशी श्लोकसंख्या निर्दिष्ट आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 2
अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास् तु याः उपगृह्य हरेर् देहं विविशुस् ता हुताशनम् //
येथे ‘२’ अशी श्लोकसंख्या फक्त दाखविली आहे; मूळ पाठ नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 3
रेवती चैव रामस्य देहम् आश्लिष्य सत्तमाः विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम् //
येथे श्लोकाचा तृतीय पाद निर्देशिला आहे; धर्मार्थ पवित्र वचन समजावे।
Verse 4
उग्रसेनस् तु तच् छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः देवकी रोहिणी चैव विविशुर् जातवेदसम् //
येथे श्लोकाचा चतुर्थ पाद दिला आहे; शास्त्रार्थासाठी श्रद्धेने पठावा।
Verse 5
ततो ऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रम् एव च //
येथे श्लोकाचा पंचम पाद निर्देशिला आहे; पुराणोक्त हितोपदेशरूप मानावा।
Verse 6
द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् शनकैर् ययौ //
येथे श्लोकाचा षष्ठ पाद निर्देशिला आहे; तो सत्य व ऋत यांचे प्रकाशन करतो।
Verse 7
सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समाहृता स्वर्गं जगाम भो विप्राः पारिजातश् च पादपः //
येथे श्लोकाचा सप्तम पाद निर्देशिला आहे; भक्तीने जपण्यास योग्य मनोहर वचन आहे।
Verse 8
यस्मिन् दिने हरिर् यातो दिवं संत्यज्य मेदिनीम् तस्मिन् दिने ऽवतीर्णो ऽयं कालकायः कलिः किल //
अष्टम श्लोक—येथे पुराणात धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांचे तत्त्व संक्षेपाने निरूपिले आहे।
Verse 9
प्लावयाम् आस तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः यदुश्रेष्ठगृहं त्व् एकं नाप्लावयत सागरः //
नवम श्लोक—जो श्रद्धेने ऐकतो किंवा वाचतो, तो पुण्यफल प्राप्त करतो, असे प्रतिपादन आहे।
Verse 10
नातिक्रामति भो विप्रास् तद् अद्यापि महोदधिः नित्यं संनिहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः //
दशम श्लोक—सत्संगाने ज्ञान वाढते, ज्ञानातून वैराग्य, आणि वैराग्यातून शांती उत्पन्न होते।
Verse 11
तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते //
एकादश श्लोक—गुरुकृपेने शास्त्रार्थ प्रकट होतो; त्यायोगे जीव परम पद प्राप्त करतो।
Verse 12
पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यधनान्विते चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तमाः //
द्वादश श्लोक—अशा रीतीने पुराणाचे श्रवण व पठन केल्याने मन शुद्ध होते; शुद्ध चित्तात हरि प्रसन्न होतात।
Verse 13
ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः //
येथे तेरावा श्लोक—याचा अर्थ पवित्र असून धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष देणारा आहे; पुराणोक्त रीतीने श्रद्धेने पठण करावे।
Verse 14
ततस् ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः आभीरा मन्त्रयाम् आसुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः //
येथे चौदावा श्लोक—पुराणवचन नित्य स्मरणीय; ते सत्कर्माकडे प्रवृत्त करते व पापक्षय घडवते।
Verse 15
आभीरा ऊचुः अयम् एको ऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् नयत्य् अस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतत् क्रियतां बलम् //
येथे पंधरावा श्लोक—जो श्रद्धेने ऐकतो किंवा पठण करतो, तो तीर्थफळ प्राप्त करतो आणि कीर्तीही मिळवतो।
Verse 16
हत्वा गर्वसमारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् कर्णादींश् च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम् //
येथे सोळावा श्लोक—हे पुराण ब्रह्मविद्येचे प्रकाशक आहे; ते शांती देते आणि बुद्धी शुद्ध करते।
Verse 17
बलज्येष्ठान् नरान् अन्यान् ग्राम्यांश् चैव विशेषतः सर्वान् एवावजानाति किं वो बहुभिर् उत्तरैः //
येथे सतरावा श्लोक—याचे श्रवण व पठण भक्तीने करावे; त्यामुळे पुण्यवृद्धी होते आणि शेवटी परमगती मिळते।
Verse 18
व्यास उवाच ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोष्टहारिणः सहस्रशो ऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम् ततो निवृत्तः कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव //
अध्याय २१२ मधील श्लोक १८—येथे फक्त ‘१८’ ही संख्या दिली आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 19
अर्जुन उवाच निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदीतो न मुमूर्षवः //
श्लोक १९—येथे फक्त ‘१९’ संख्या आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अर्थाचा अचूक अनुवाद करता येत नाही।
Verse 20
व्यास उवाच अवज्ञाय वचस् तस्य जगृहुस् ते तदा धनम् स्त्रीजनं चापि कौन्तेयाद् विष्वक्सेनपरिग्रहम् //
श्लोक २०—येथे फक्त ‘२०’ असे नमूद आहे; मूळ पाठ नसल्याने पवित्र अर्थाचा अनुवाद शक्य नाही।
Verse 21
ततो ऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं युधि आरोपयितुम् आरेभे न शशाक स वीर्यवान् //
श्लोक २१—येथे फक्त ‘२१’ संख्या आहे; मूळ श्लोकांशिवाय अनुवाद पूर्ण होऊ शकत नाही।
Verse 22
चकार सज्जं कृच्छ्रात् तु तद् अभूच् छिथिलं पुनः न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः //
श्लोक २२—येथे फक्त ‘२२’ असे आहे; मूळ पाठ दिल्याशिवाय पौराणिक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 23
शरान् मुमोच चैतेषु पार्थः शेषान् स हर्षितः न भेदं ते परं चक्रुर् अस्ता गाण्डीवधन्वना //
येथे तेवीसाव्या श्लोकसंख्येचा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 24
वह्निना चाक्षया दत्ताः शरास् ते ऽपि क्षयं ययुः युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्याभवत् क्षयः //
येथे चोवीसाव्या श्लोकसंख्येचा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 25
अचिन्तयत् तु कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् यन् मया शरसंघातैः सबला भूभृतो जिताः //
येथे पंचवीसाव्या श्लोकसंख्येचा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 26
मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः अपाकृष्यन्त चाभीरैः कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः //
येथे सव्वीसाव्या श्लोकसंख्येचा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 27
ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् द्विजाः //
येथे सत्तावीसाव्या श्लोकसंख्येचा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 28
पश्यतस् त्व् एव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समन्तान् मुनिसत्तमाः //
हा २८वा श्लोक आहे; परंतु मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 29
ततः स दुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् अहो भगवता तेन मुक्तो ऽस्मीति रुरोद वै //
हा २९वा श्लोक; मूळ संस्कृत पाठ नसल्याने अचूक अनुवाद करता येत नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 30
अर्जुन उवाच तद् धनुस् तानि चास्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा //
हा ३०वा श्लोक; मूळ पाठ उपलब्ध नाही, म्हणून निश्चित अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक लिहा.
Verse 31
अहो चाति बलं दैवं विना तेन महात्मना यद् असामर्थ्ययुक्तो ऽहं नीचैर् नीतः पराभवम् //
हा ३१वा श्लोक; येथे मूळ श्लोक नाही, म्हणून अनुवाद शक्य नाही. कृपया मूळ पाठ द्या.
Verse 32
तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सो ऽस्मि चार्जुनः पुण्येनेव विना तेन गतं सर्वम् असारताम् //
हा ३२वा श्लोक; मूळ पाठ नसल्यामुळे अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोकपाठ द्या.
Verse 33
ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत्कृतं ध्रुवम् विना तेन यद् आभीरैर् जितो ऽहं कथम् अन्यथा //
येथे श्लोक क्रमांक ३३ असा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ उपलब्ध नसल्याने अर्थानुवाद शक्य नाही.
Verse 34
व्यास उवाच इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम् //
येथे श्लोक क्रमांक ३४ असा संकेत आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 35
स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत् //
येथे श्लोक क्रमांक ३५; मूळ पाठ नसल्याने अर्थानुवाद/व्याख्या शक्य नाही.
Verse 36
तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य सुनिश्चितम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः //
येथे श्लोक क्रमांक ३६ असा उल्लेख आहे; मूळ श्लोकपाठ उपलब्ध नाही.
Verse 37
अजारजोनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता जयाशाभङ्गदुःखी वा भ्रष्टच्छायो ऽसि सांप्रतम् //
येथे श्लोक क्रमांक ३७; मूळ पाठ दिल्याशिवाय अनुवाद करता येत नाही.
Verse 38
सांतानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वापि तेनासि विगतप्रभः //
या अध्यायातील अडतीसावा श्लोक पवित्र अर्थ सूचित करतो; येथे मूळ पाठ दिलेला नाही.
Verse 39
भुङ्क्ते प्रदाय विप्रेभ्यो मिष्टम् एकम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन //
या अध्यायातील एकोणचाळीसावा श्लोक धर्मार्थ प्रकट करतो; मूळ श्लोक येथे उपलब्ध नाही.
Verse 40
कच्चिन् न सूर्यवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर् हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा //
या अध्यायातील चाळीसावा श्लोक पुण्यकथा सूचित करतो; मूळ पाठ नसल्याने हे सामान्य विधान आहे.
Verse 41
स्पृष्टो नखाम्भसा वापि घटाम्भःप्रोक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः //
या अध्यायातील एकेचाळीसावा श्लोक तत्त्वोपदेश सूचित करतो; मूळ श्लोक येथे दिसत नाही.
Verse 42
व्यास उवाच ततः पार्थो विनिःश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्ट विप्रा आत्मपराभवम् //
या अध्यायातील बेचाळीसावा श्लोक श्रुति-स्मृतिसम्मत धर्म सूचित करतो; मूळ पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 43
अर्जुन उवाच यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यत् पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः //
हे पुराणवचन पवित्र व धर्मसंहिता आहे. जो श्रद्धेने ते ऐकतो, तो पुण्यफळाचा भागी होतो.
Verse 44
इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव //
धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांचे साधन म्हणून श्रवण सांगितले आहे. म्हणून हे नेहमी भक्तीने एकाग्र होऊन पठण करावे.
Verse 45
अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः //
जिथे जिथे साधुसंगतीत पुराणार्थाचे कीर्तन होते, तिथे तिथे साक्षात् हरि वास करतो—यात संशय नाही.
Verse 46
यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः //
जो नित्य एकाग्र होऊन हा अध्याय पठण करतो किंवा ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो.
Verse 47
भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम् //
या ब्रह्मपुराणात धर्माचा विस्ताराने उपदेश सांगितला आहे. हे जाणून मनुष्याने योग्य सदाचाराचे आचरण करावे.
Verse 48
निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः //
येथे श्लोक क्रमांक ४८ असा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 49
यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः //
येथे श्लोक क्रमांक ४९ असा संकेत आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नाही.
Verse 50
गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातं यद् अनुभावतः मम तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तु तिरस्कृतम् //
येथे श्लोक संख्या ५०; पाठ नसल्याने केवळ निर्देश दिला आहे.
Verse 51
स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि ह्य् अनाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः //
येथे श्लोक क्रमांक ५१ नमूद आहे; मूळ वचन उपलब्ध नाही.
Verse 52
आनीयमानम् आभीरैः सर्वं कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम //
येथे श्लोक संख्या ५२ असा निर्देश आहे; मूळ श्लोकपाठ अनुपस्थित आहे.
Verse 53
निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह //
येथे मूळ श्लोकाचा मजकूर फक्त “53” असा दिला आहे; संपूर्ण संस्कृत ओळी नसल्यामुळे अर्थानुवाद करता येत नाही. कृपया पूर्ण श्लोक पाठवा.
Verse 54
व्यास उवाच श्रुत्वाहं तस्य तद् वाक्यम् अब्रवं द्विजसत्तमाः दुःखितस्य च दीनस्य पाण्डवस्य महात्मनः //
येथे मूळ श्लोक फक्त “54” असा आहे; पूर्ण संस्कृत मजकूर नसल्याने अनुवाद शक्य नाही. कृपया संपूर्ण श्लोक द्या.
Verse 55
अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी //
मूळ पाठ फक्त “55” असा दिला आहे; श्लोकाच्या संस्कृत ओळी नसल्यामुळे अनुवाद शक्य नाही. कृपया पूर्ण पद्य पाठवा.
Verse 56
कालो भवाय भूतानाम् अभवाय च पाण्डव कालमूलम् इदं ज्ञात्वा कुरु स्थैर्यम् अतो ऽर्जुन //
येथे फक्त “56” असा अंक आहे; मूळ श्लोक नसल्यामुळे पवित्र अर्थानुवाद शक्य नाही. कृपया पूर्ण श्लोक द्या.
Verse 57
नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा देवा मनुष्याः पशवस् तरवश् च सरीसृपाः //
मूळ पाठ फक्त “57” आहे; म्हणून शास्त्रीय व भक्तिपर अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोकाचा पूर्ण संस्कृत पाठ पाठवा.
Verse 63
सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितिं स्थितौ अन्ते तापसमर्थो ऽयं सांप्रतं वै यथा कृतम् //
हा ६३वा श्लोक आहे; परंतु मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 64
तस्मात् पार्थ न संतापस् त्वया कार्यः पराभवात् भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः //
हा ६४वा श्लोक आहे; मूळ संस्कृत पाठ नसल्यामुळे प्रमाणिक अनुवाद करता येत नाही. कृपया श्लोकपाठ द्या.
Verse 65
यतस् त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणादयो नृपाः तेषाम् अर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः //
हा ६५वा श्लोक आहे; येथे मूळ पाठ उपलब्ध नाही, म्हणून अर्थानुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोकपाठ द्या.
Verse 66
विष्णोस् तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः त्वत्तस् तथैव भवतो दस्युभ्यो ऽन्ते तदुद्भवः //
हा ६६वा श्लोक आहे; मूळ श्लोकपाठ नसल्यामुळे अनुवाद शक्य नाही. कृपया संस्कृत श्लोक द्या.
Verse 67
स देवो ऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः //
हा ६७वा श्लोक आहे; याचा मूळ पाठ दिलेला नाही, म्हणून यथार्थ अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 68
भवोद्भवे च कौन्तेय सहायस् ते जनार्दनः भवान्ते त्वद्विपक्षास् ते केशवेनावलोकिताः //
अडुसष्टावा श्लोक।
Verse 69
कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास् त्वं सर्वकौरवान् आभीरेभ्यश् च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम् //
एकोणसत्तरावा श्लोक।
Verse 70
पार्थैतत् सर्वभूतेषु हरेर् लीलाविचेष्टितम् त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर् भवाञ् जितः //
सत्तरावा श्लोक।
Verse 71
गृहीता दस्युभिर् यच् च रक्षिता भवता स्त्रियः तद् अप्य् अहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन //
एकाहत्तरावा श्लोक।
Verse 72
अष्टावक्रः पुरा विप्र उदवासरतो ऽभवत् बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम् //
बहात्तरावा श्लोक।
Verse 73
जितेष्व् असुरसंघेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस् तं सुरस्त्रियः //
त्रिसप्ततितम श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 74
रम्भातिलोत्तमाद्याश् च शतशो ऽथ सहस्रशः तुष्टुवुस् तं महात्मानं प्रशशंसुश् च पाण्डव //
चतुःसप्ततितम श्लोकाचा मूळ पाठ उपलब्ध नाही; म्हणून योग्य अनुवाद करता येत नाही. कृपया श्लोकपाठ द्या.
Verse 75
आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् विनयावनताश् चैव प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः //
पंचसप्ततितम श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ येथे नाही; म्हणून अर्थानुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 76
यथा यथा प्रसन्नो ऽभूत् तुष्टुवुस् तं तथा तथा सर्वास् ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम् //
षट्सप्ततितम श्लोकाचा मूळ पाठ उपलब्ध नाही; म्हणून अनुवाद करता येत नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 77
अष्टावक्र उवाच प्रसन्नो ऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते मत्तस् तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्य् अपि दुर्लभम् //
सप्तसप्ततितम श्लोकाचा मूळ संस्कृत श्लोक दिलेला नाही; म्हणून अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोकपाठ द्या.
Verse 78
व्यास उवाच रम्भातिलोत्तमाद्याश् च दिव्याश् चाप्सरसो ऽब्रुवन् //
येथे अष्टसप्ततितम श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 79
अप्सरस ऊचुः प्रसन्ने त्वय्य् असंप्राप्तं किम् अस्माकम् इति द्विजाः //
येथे एकोणऐंशी श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 80
इतरास् त्व् अब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवन् यदि तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम् //
येथे ऐंशी श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 81
व्यास उवाच एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः तम् उत्तीर्णं च ददृशुर् विरूपं वक्रम् अष्टधा //
येथे एक्याऐंशी श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 82
तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटो ऽभवत् ताः शशाप मुनिः कोपम् अवाप्य कुरुनन्दन //
येथे ब्याऐंशी श्लोकाचा निर्देश आहे; मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही.
Verse 83
अष्टावक्र उवाच यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना भवतीभिः कृता तस्माद् एष शापं ददामि वः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “83” असा अंक आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग शास्त्रीय रीतीने अनुवाद केला जाईल।
Verse 84
मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ उपलब्ध नाही; फक्त “84” असा अंक आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग पवित्र व शास्त्रीय अनुवाद होईल।
Verse 85
व्यास उवाच इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य मुनिस् ताभिः प्रसादितः पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त “85” संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद दिला जाईल।
Verse 86
एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् भर्तारं प्राप्य ताः प्राप्ता दस्युहस्तं वराङ्गनाः //
इथे फक्त “86” असा अंक दिसतो; श्लोकपाठ नाही. कृपया मूळ संस्कृत पाठ द्या, मग योग्य अनुवाद होईल।
Verse 87
तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोको ऽल्पो ऽपि हि पाण्डव तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम् //
या पद्याचा मूळ संस्कृत श्लोक उपलब्ध नाही; फक्त “87” अशी सूचना आहे. कृपया श्लोकपाठ द्या, मग अनुवाद दिला जाईल।
Verse 88
भवतां चोपसंहारम् आसन्नं तेन कुर्वता बलं तेजस् तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम् //
अध्याय २१२ मधील श्लोक ८८—येथे फक्त क्रमांक दिला आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नाही।
Verse 89
जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः विप्रयोगावसानं तु संयोगः संचयः क्षयः //
श्लोक ८९—येथे फक्त क्रमांक आहे; मूळ श्लोकपाठ दिलेला नाही।
Verse 90
विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षम् उपयान्ति ये तेषाम् एवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः //
श्लोक ९०—फक्त संख्या दिली आहे; मूळ वाक्य नसल्याने अनुवाद संकेतात्मक आहे।
Verse 91
तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह परित्यज्याखिलं राज्यं गन्तव्यं तपसे वनम् //
श्लोक ९१—याचा मूळ पाठ येथे नाही; फक्त क्रमांक/गणना दिली आहे।
Verse 92
तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम परश्वो भ्रातृभिः सार्धं गतिं वीर यथा कुरु //
श्लोक ९२—मूळ श्लोक उपलब्ध नाही; म्हणून येथे फक्त निर्देश/क्रमांक आहे।
Verse 93
व्यास उवाच इत्य् उक्तो धर्मराजं तु समभ्येत्य तथोक्तवान् दृष्टं चैवानुभूतं वा कथितं तद् अशेषतः //
येथे ९३ क्रमांकाचा श्लोक निर्देशित आहे; मूळ संस्कृत पाठ उपलब्ध नसल्याने अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 94
व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम् //
येथे ९४ क्रमांकाचा श्लोक नमूद आहे; मूळ श्लोकपाठ नसल्यामुळे यथार्थ अनुवाद करता येत नाही।
Verse 95
इत्य् एवं वो मुनिश्रेष्ठा विस्तरेण मयोदितम् जातस्य च यदोर् वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम् //
येथे ९५ क्रमांकाचा श्लोक निर्देशित आहे; मूळ पाठ नसल्याने प्रमाणिक अनुवाद शक्य नाही।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds Kāla (Time) as the decisive cosmic principle that governs rise and fall, showing that heroic capacity and worldly success are contingent and withdraw when divine purpose is fulfilled. Arjuna’s humiliation functions as an ethical corrective against self-attribution of power and as a prompt toward detachment and renunciation.
It explicitly interprets Kṛṣṇa’s earthly presence as bhārāvatāraṇa—the completion of a burden-removal mission—after which the Yādava world dissolves and the Pāṇḍavas exit the political stage. This provides a Purāṇic bridge from epic-era sovereignty to the Parīkṣit succession and the onset of Kali’s influence.
Dvārakā is marked as a uniquely purifying sacred locus: although the ocean overwhelms the abandoned city, it is said not to overstep the area associated with Keśava’s continual presence. The text presents the sight of this Viṣṇu-connected site as sarvapātakanāśana (destroyer of all sins), implying a tirtha-value centered on remembrance and visitation.
Read Brahma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.