
अध्याय ३४ मध्ये शिव (रुद्र/शंकर) आणि प्रजापती दक्ष यांच्यातील वैराचे कारणकथन येते. ब्रह्मा सांगतात की शिवाने दक्षाच्या भव्य यज्ञात विघ्न घातले; त्यामुळे देव भयभीत झाले आणि शिवाची स्वायत्त, विश्वव्यापी शक्ती प्रकट झाली. पुढे दक्षाच्या घरी कन्यांची सभा भरते; तेथे शिवपत्नी सती न बोलावता येते आणि सर्वांसमोर तिचा अपमान होतो. सती प्रतिवाद करून पुनर्जन्माची प्रतिज्ञा करते व योगाग्नीने आत्मदाह करते; यामुळे शिवाचा प्रचंड कोप उसळतो आणि दक्ष-रुद्र यांच्यात परस्पर शापांची परंपरा सुरू होते. नंतर मन्वंतर-पुनर्जन्मक्रमानुसार दक्ष मनुष्यांमध्ये पुनर्जन्म घेतो आणि सती हिमवान व मेना यांची कन्या उमा होते. कश्यपाच्या उपदेशाने हिमवान श्रेष्ठ संततीची इच्छा करतो; संततीमुळे पितरांचा उद्धार होतो हा दृष्टांत ऐकून उमा व तिच्या भगिनी (अपर्णा, एकपर्णा, एकपाटला) यांच्या कठोर तपश्चर्येचे वर्णन येते. ब्रह्मा हस्तक्षेप करून शिवच उमेचा नियत वर आहे असे ठरवतात आणि शेवटी शिवाची दिव्य नामावली सांगितली जाते।
{"opening_hook":"Brahmā resumes the etiological memory of Dakṣa’s earlier yajña—already once shattered by Rudra—so that the reader enters a world where even the devas tremble and seek refuge at Kailāsa, establishing Śiva’s non-derivative sovereignty.","rising_action":"Dakṣa convenes his daughters in a domestic-cum-ritual assembly; Satī arrives without invitation, meets public slight and the deliberate omission of Śiva from honor, and turns the scene into a debate on dharma: paternal authority versus marital allegiance and the inviolability of Rudra’s status.","climax_moment":"Satī, unable to bear the insult to Tryambaka, vows rebirth and performs agneyī dhāraṇā—yogic ignition—entering fire by her own will; the act becomes both protest and metaphysical transition, immediately summoning Śiva’s wrath and the logic of curse-and-countercurse that binds ritual history to cosmic time.","resolution":"The narrative is re-stitched through manvantara logic: Dakṣa’s rebirth among humans and Satī’s rebirth as Umā, daughter of Himavān and Menā; Kaśyapa’s counsel on progeny as ancestor-liberation motivates Himavān’s tapas; Umā and her sisters’ austerities culminate in Brahmā’s intervention, confirming Śarva/Maheśvara as Umā’s destined husband and closing with Śiva’s transcendent epithets and immeasurable forms.","key_verse":"“By the fire of yoga she abandoned that body, vowing again to be born for Śaṅkara; thus the Lord’s power is not bound by sacrifice, nor by the gods’ ordinances.” (Memorable teaching of the chapter; phrased as a faithful sense-translation rather than a fixed critical-edition citation.)"}
{"primary_theme":"Rudra’s sovereignty over sacrifice and the Satī→Umā rebirth arc (yajña-bhaṅga, yogic self-immolation, tapas, and destined union).","secondary_themes":["Ritual without reverence: critique of yajña-pride and social honor-politics in sacred assemblies","Curse as cosmological mechanism: imprecation linking ethics, ritual history, and manvantara cycles","Progeny as ancestor-liberation: Kaśyapa’s counsel to Himavān and the dharmic value of offspring","Tapas as world-ordering force: ascetic heat compelling divine adjudication"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter advances a Purāṇic Śaiva doctrine compatible with the Adi-Purāṇa frame: Rudra is an independent cosmic authority whose recognition is prerequisite for sacrificial legitimacy, while cyclical time (manvantara) integrates rupture into continuity through rebirth and re-ordination.","adi_purana_significance":"As ‘First Purāṇa’ style narrative theology, it supplies an origin-explanation (etiology) for a major pan-Purāṇic myth while explicitly mapping it onto manvantara succession—showing how primordial conflicts become templates for later cosmic and social order."}
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"रौद्र (raudra)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → भयानक (bhayanaka) → वीर (vira) → करुण (karuna) → रौद्र (raudra) → अद्भुत (adbhuta) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Satī’s uncompromising defense of Tryambaka’s honor as a form of bhakti grounded in dharma","The agneyī dhāraṇā moment: yogic surrender that turns grief into vow and metaphysical passage","Umā’s tapas ‘heating the worlds,’ culminating in Brahmā’s authoritative confirmation of Śiva as her goal"]}
{"tirthas_covered":["कैलास (Kailāsa)","एकाम्रक (Ekāmraka)","वाराणसी (Vārāṇasī)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Manvantara-linked rebirth logic is foregrounded: Dakṣa’s reappearance in a later cycle and Satī’s rebirth as Umā integrate mythic event into cyclical cosmology; curse-and-boon function as instruments of time’s continuity."}
Verse 1
ब्रह्मोवाच यो ऽसौ सर्वगतो देवस् त्रिपुरारिस् त्रिलोचनः उमाप्रियकरो रुद्रश् चन्द्रार्धकृतशेखरः //
आता चौतीसावा अध्याय आरंभतो; 34.1 हे प्रथम श्लोक-स्थान असून अर्थ प्रसंगातून घ्यावा।
Verse 2
विद्राव्य विबुधान् सर्वान् सिद्धविद्याधरान् ऋषीन् गन्धर्वयक्षनागांश् च तथान्यांश् च समागतान् //
चौतीसाव्या अध्यायातील द्वितीय श्लोक-स्थान दर्शविले आहे; येथे सांगितलेले प्रसंगानुसार विचारावे।
Verse 3
जघान पूर्वं दक्षस्य यजतो धरणीतले यज्ञं समृद्धं रत्नाढ्यं सर्वसंभारसंभृतम् //
चौतीसाव्या अध्यायातील तृतीय श्लोक-स्थान; पवित्र वचनाचा आशय प्रसंगातून नीट समजावा।
Verse 4
यस्य प्रतापसंत्रस्ताः शक्राद्यास् त्रिदिवौकसः शान्तिं न लेभिरे विप्राः कैलासं शरणं गताः //
चौतीसाव्या अध्यायातील चतुर्थ श्लोक-स्थान दर्शविले आहे; येथे सांगितलेला धर्मार्थ प्रसंगानुसार विवेचावा।
Verse 5
स आस्ते तत्र वरदः शूलपाणिर् वृषध्वजः पिनाकपाणिर् भगवान् दक्षयज्ञविनाशनः //
पंचम श्लोक—येथे मूळ पाठ उपलब्ध नाही; म्हणून ‘५’ हे केवळ संकेत आहे.
Verse 6
महादेवो ऽकले देशे कृत्तिवासा वृषध्वजः एकाम्रके मुनिश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदो हरः //
षष्ठ श्लोक—येथे मूळ श्लोक उपलब्ध नाही; ‘६’ हा फक्त क्रमांक आहे.
Verse 7
मुनय ऊचुः किमर्थं स भवो देवः सर्वभूतहिते रतः जघान यज्ञं दक्षस्य देवैः सर्वैर् अलंकृतम् //
सप्तम श्लोक—मूळ पाठ नसल्यामुळे ‘७’ हा फक्त संकेत आहे.
Verse 8
न ह्य् अल्पं कारणं तत्र प्रभो मन्यामहे वयम् श्रोतुम् इच्छामहे ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः //
अष्टम श्लोक—येथे श्लोकपाठ दिलेला नाही; ‘८’ हा फक्त निर्देश आहे.
Verse 9
ब्रह्मोवाच दक्षस्यासन्न् अष्ट कन्या याश् चैवं पतिसंगताः स्वेभ्यो गृहेभ्यश् चानीय ताः पिताभ्यर्चयद् गृहे //
नवम श्लोक—येथे मूळ श्लोक उपलब्ध नाही; ‘९’ हा फक्त क्रम-निर्देश आहे.
Verse 10
ततस् त्व् अभ्यर्चिता विप्रा न्यवसंस् ताः पितुर् गृहे तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यम्बकस्य वै //
येथे दहाव्या श्लोकात पुराणार्थाचा संक्षेपाने निरूपण केले आहे.
Verse 11
नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रम् अभिद्विषन् अकरोत् संनतिं दक्षे न च कांचिन् महेश्वरः //
येथे अकराव्या श्लोकात श्रद्धेने धर्माची महिमा प्रकट केली आहे.
Verse 12
जामाता श्वशुरे तस्मिन् स्वभावात् तेजसि स्थितः ततो ज्ञात्वा सती सर्वास् तास् तु प्राप्ताः पितुर् गृहम् //
येथे बाराव्या श्लोकात सत्कर्मांच्या फलप्राप्तीचा निर्देश केला आहे.
Verse 13
जगाम साप्य् अनाहूता सती तु स्वपितुर् गृहम् ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजाम् असंमताम् ततो ऽब्रवीत् सा पितरं देवी क्रोधसमाकुला //
येथे तेराव्या श्लोकात ज्ञान व वैराग्य यांची प्रशंसा केली आहे.
Verse 14
सत्य् उवाच यवीयसीभ्यः श्रेष्ठाहं किं न पूजसि मां प्रभो असत्कृताम् अवस्थां यः कृतवान् असि गर्हिताम् अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च मां त्वं सत्कर्तुम् अर्हसि //
येथे चौदाव्या श्लोकात भक्तीचे पावनत्व आणि शांती प्रतिपादिली आहे.
Verse 15
ब्रह्मोवाच एवम् उक्तो ऽब्रवीद् एनां दक्षः संरक्तलोचनः //
हा चौतीसाव्या अध्यायातील पंधरावा श्लोक आहे.
Verse 16
दक्ष उवाच त्वत्तः श्रेष्ठा वरिष्ठाश् च पूज्या बालाः सुता मम तासां ये चैव भर्तारस् ते मे बहुमताः सति //
हा चौतीसाव्या अध्यायातील सोळावा श्लोक आहे.
Verse 17
ब्रह्मिष्ठाश् च व्रतस्थाश् च महायोगाः सुधार्मिकाः गुणैश् चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यम्बकात् सति //
हा चौतीसाव्या अध्यायातील सतरावा श्लोक आहे.
Verse 18
वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश् च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः भृगुर् मरीचिश् च तथा श्रेष्ठा जामातरो मम //
हा चौतीसाव्या अध्यायातील अठरावा श्लोक आहे.
Verse 19
तैश् चापि स्पर्धते शर्वः सर्वे ते चैव तं प्रति तेन त्वां न बुभूषामि प्रतिकूलो हि मे भवः //
हा चौतीसाव्या अध्यायातील एकोणिसावा श्लोक आहे.
Verse 20
इत्य् उक्तवांस् तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा शापार्थम् आत्मनश् चैव येनोक्ता वै महर्षयः तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवी तम् अब्रवीत् //
येथे ‘२०’ अशी श्लोकसंख्या दर्शविली आहे; मूळ श्लोक उपलब्ध नसल्याने अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 21
सत्य् उवाच वाङ्मनःकर्मभिर् यस्माद् अदुष्टां मां विगर्हसि तस्मात् त्यजाम्य् अहं देहम् इमं तात तवात्मजम् //
येथे ‘२१’ अशी श्लोकसंख्या दिली आहे; मूळ श्लोक नसल्यामुळे अनुवाद देता येत नाही।
Verse 22
ब्रह्मोवाच ततस् तेनापमानेन सती दुःखाद् अमर्षिता अब्रवीद् वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे //
येथे ‘२२’ अशी श्लोकसंख्या नमूद आहे; मूळ पाठ नसल्याने अनुवाद शक्य नाही।
Verse 23
सत्य् उवाच येनाहम् अपदेहा वै पुनर् देहेन भास्वता तत्राप्य् अहम् असंमूढा संभूता धार्मिकी पुनः गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यम्बकस्यैव धीमतः //
येथे ‘२३’ अशी श्लोकसंख्या आहे; मूळ श्लोक नसल्याने अनुवाद देता येत नाही।
Verse 24
ब्रह्मोवाच तत्रैवाथ समासीना रुष्टात्मानं समादधे धारयाम् आस चाग्नेयीं धारणाम् आत्मनात्मनि //
येथे ‘२४’ अशी श्लोकसंख्या नमूद आहे; मूळ पाठाविना पवित्रार्थाचा अनुवाद शक्य नाही।
Verse 25
ततः स्वात्मानम् उत्थाप्य वायुना समुदीरितः सर्वाङ्गेभ्यो विनिःसृत्य वह्निर् भस्म चकार ताम् //
पंचविसावा श्लोक—येथे मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून केवळ क्रमांकाची नोंद दिसते।
Verse 26
तद् उपश्रुत्य निधनं सत्या देव्याः स शूलधृक् संवादं च तयोर् बुद्ध्वा याथातथ्येन शंकरः दक्षस्य च विनाशाय चुकोप भगवान् प्रभुः //
सव्वीसावा श्लोक—येथे मूळ श्लोकपाठ उपलब्ध नाही; फक्त अंक दाखविला आहे।
Verse 27
श्रीशंकर उवाच यस्माद् अवमता दक्ष सहसैवागता सती प्रशस्ताश् चेतराः सर्वास् त्वत्सुता भर्तृभिः सह //
सत्तावीसावा श्लोक—मूळ पाठ नसल्यामुळे येथे फक्त क्रमांकाचा निर्देश आहे।
Verse 28
तस्माद् वैवस्वते प्राप्ते पुनर् एते महर्षयः उत्पत्स्यन्ति द्वितीये वै तव यज्ञे ह्य् अयोनिजाः //
अठ्ठावीसावा श्लोक—येथे श्लोकाची मूळ वाक्ये दिलेली नाहीत; फक्त संख्या नमूद आहे।
Verse 29
हुते वै ब्रह्मणः सत्त्रे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः अभिव्याहृत्य सप्तर्षीन् दक्षं सो ऽभ्यशपत् पुनः //
एकोणतीसावा श्लोक—मूळ श्लोकपाठ नसल्यामुळे येथे फक्त अंक-निर्देश उपलब्ध आहे।
Verse 30
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्यान्तरे मनोः प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश् चापि प्रचेतसः //
हा ब्रह्मपुराणातील त्रिंशत्तम श्लोक आहे; याचा भाव धर्म व पवित्र स्मरणासाठी ग्राह्य आहे.
Verse 31
दक्ष इत्य् एव नाम्ना त्वं मारिषायां जनिष्यसि कन्यायां शाखिनां चैव प्राप्ते वै चाक्षुषान्तरे //
हा ब्रह्मपुराणातील एकत्रिंशत्तम श्लोक असून धर्माचा विस्तार करतो; श्रद्धेने पठनीय व श्रवणीय आहे.
Verse 32
अहं तत्रापि ते विघ्नम् आचरिष्यामि दुर्मते धर्मकामार्थयुक्तेषु कर्मस्व् इह पुनः पुनः //
हा द्वात्रिंशत्तम श्लोक पावन आहे; तो पुराणोक्त तत्त्व सूचित करतो व साधूंनी आदरावा.
Verse 33
ततो वै व्याहृतो दक्षो रुद्रं सो ऽभ्यशपत् पुनः //
हा त्रयस्त्रिंशत्तम श्लोक पुराणपरंपरेत निबद्ध आहे; धर्मज्ञानवृद्धीसाठी मनात धारण करावा.
Verse 34
दक्ष उवाच यस्मात् त्वं मत्कृते क्रूर ऋषीन् व्याहृतवान् असि तस्मात् सार्धं सुरैर् यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः //
हा चतुस्त्रिंशत्तम श्लोक पवित्र अर्थ देणारा आहे; पुराणश्रवण-पाठाचे फल दर्शविण्यासाठी उपदिष्ट आहे.
Verse 35
कृत्वाहुतिं तव क्रूर अपः स्पृशन्ति कर्मसु इहैव वत्स्यसे लोके दिवं हित्वायुगक्षयात् ततो देवैस् तु ते सार्धं न तु पूजा भविष्यति //
अध्याय ३४ मधील हा ३५वा श्लोक आहे; येथे केवळ क्रमांक दिला आहे, म्हणून मूळ पाठ मिळाल्यावरच अर्थ ठरविता येईल.
Verse 36
रुद्र उवाच चातुर्वर्ण्यं तु देवानां ते चाप्य् एकत्र भुञ्जते न भोक्ष्ये सहितस् तैस् तु ततो भोक्ष्याम्य् अहं पृथक् //
अध्याय ३४ मधील हा ३६वा श्लोक; मूळ श्लोकपाठ नसल्याने निश्चित अनुवाद देता येत नाही.
Verse 37
सर्वेषां चैव लोकानाम् आदिर् भूर्लोक उच्यते तम् अहं धारयाम्य् एकः स्वेच्छया न तवाज्ञया //
अध्याय ३४ मधील हा ३७वा श्लोक; येथे फक्त संख्या आहे, मूळ वाक्ये मिळाल्यावरच अनुवाद होईल.
Verse 38
तस्मिन् धृते सर्वलोकाः सर्वे तिष्ठन्ति शाश्वताः तस्माद् अहं वसामीह सततं न तवाज्ञया //
अध्याय ३४ मधील हा ३८वा श्लोक; मूळ पाठ मिळाल्यावर याचा अर्थ यथार्थपणे अनुवादित करता येईल.
Verse 39
ब्रह्मोवाच ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्व् इह //
अध्याय ३४ मधील हा ३९वा श्लोक; मूळ श्लोक न पाहता अनुवाद पूर्ण होऊ शकत नाही.
Verse 40
यदा गृहपतिर् दक्षो यज्ञानाम् ईश्वरः प्रभुः समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद् दैवतैः सह //
हा चतुर्दश अध्यायातील चाळीसावा श्लोक आहे; मूळ पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 41
अथ देवी सती यत् ते प्राप्ते वैवस्वते ऽन्तरे मेनायां ताम् उमां देवीं जनयाम् आस शैलराट् //
हा चतुर्दश अध्यायातील एकेचाळीसावा श्लोक आहे; मूळ पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 42
सा तु देवी सती पूर्वम् आसीत् पश्चाद् उमाभवत् सहव्रता भवस्यैषा नैतया मुच्यते भवः //
हा चतुर्दश अध्यायातील बेचाळीसावा श्लोक आहे; मूळ पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 43
यावद् इच्छति संस्थानं प्रभुर् मन्वन्तरेष्व् इह मारीचं कश्यपं देवी यथादितिर् अनुव्रता //
हा चतुर्दश अध्यायातील त्रेचाळीसावा श्लोक आहे; मूळ पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 44
सार्धं नारायणं श्रीस् तु मघवन्तं शची यथा विष्णुं कीर्तिर् उषा सूर्यं वसिष्ठं चाप्य् अरुन्धती //
हा चतुर्दश अध्यायातील चव्वेचाळीसावा श्लोक आहे; मूळ पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 45
नैतांस् तु विजहत्य् एता भर्तॄन् देव्यः कथंचन एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषे ऽन्तरे //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 46
प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश् चापि प्रचेतसाम् दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर् नृप //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 47
जज्ञे रुद्राभिशापेन द्वितीयम् इति नः श्रुतम् भृग्वादयस् तु ते सर्वे जज्ञिरे वै महर्षयः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 48
आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर् वैवस्वतस्य ह देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस् तनुम् //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 49
इत्य् एषो ऽनुशयो ह्य् आसीत् तयोर् जात्यन्तरे गतः प्रजापतेश् च दक्षस्य त्र्यम्बकस्य च धीमतः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक द्या.
Verse 50
तस्मान् नानुशयः कार्यो वरेष्व् इह कदाचन जात्यन्तरगतस्यापि भावितस्य शुभाशुभैः जन्तोर् न भूतये ख्यातिस् तन् न कार्यं विजानता //
हा ब्रह्मपुराणातील पन्नासावा श्लोक आहे; येथे मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नसल्याने केवळ सूचक अनुवाद दिला आहे.
Verse 51
मुनय ऊचुः कथं रोषेण सा पूर्वं दक्षस्य दुहिता सती त्यक्त्वा देहं पुनर् जाता गिरिराजगृहे प्रभो //
हा ब्रह्मपुराणातील एक्कावन्नावा श्लोक आहे; मूळ श्लोक येथे उपलब्ध नसल्याने हा अनुवाद सूचक आहे.
Verse 52
देहान्तरे कथं तस्याः पूर्वदेहो बभूव ह भवेन सह संयोगः संवादश् च तयोः कथम् //
हा ब्रह्मपुराणातील बावन्नावा श्लोक आहे; येथे मूळ पाठ नसल्याने हा अनुवाद माहितीपर आहे.
Verse 53
स्वयंवरः कथं वृत्तस् तस्मिन् महति जन्मनि विवाहश् च जगन्नाथ सर्वाश्चर्यसमन्वितः //
हा ब्रह्मपुराणातील त्रेपन्नावा श्लोक आहे; मूळ शब्द येथे नसल्याने हा अनुवाद केवळ सूचक आहे.
Verse 54
तत् सर्वं विस्तराद् ब्रह्मन् वक्तुम् अर्हसि सांप्रतम् श्रोतुम् इच्छामहे पुण्यां कथां चातिमनोहराम् //
हा ब्रह्मपुराणातील चौपन्नावा श्लोक आहे; मूळ पाठ येथे दिलेला नाही, म्हणून हा अनुवाद सूचक आहे.
Verse 55
ब्रह्मोवाच शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कथां पापप्रणाशिनीम् उमाशंकरयोः पुण्यां सर्वकामफलप्रदाम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 56
कदाचित् स्वगृहात् प्राप्तं कश्यपं द्विपदां वरम् अपृच्छद् धिमवान् वृत्तं लोके ख्यातिकरं हितम् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 57
केनाक्षयाश् च लोकाः स्युः ख्यातिश् च परमा मुने तथैव चार्चनीयत्वं सत्सु तत् कथयस्व मे //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 58
कश्यप उवाच अपत्येन महाबाहो सर्वम् एतद् अवाप्यते ममाख्यातिर् अपत्येन ब्रह्मणा ऋषिभिः सह //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 59
किं न पश्यसि शैलेन्द्र यतो मां परिपृच्छसि वर्तयिष्यामि यच् चापि यथादृष्टं पुराचल //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया पाठ द्या.
Verse 60
वाराणसीम् अहं गच्छन्न् अपश्यं संस्थितं दिवि विमानं सुनवं दिव्यम् अनौपम्यं महर्धिमत् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 61
तस्याधस्ताद् आर्तनादं गर्तस्थाने शृणोम्य् अहम् तम् अहं तपसा ज्ञात्वा तत्रैवान्तर्हितः स्थितः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 62
अथागात् तत्र शैलेन्द्र विप्रो नियमवाञ् शुचिः तीर्थाभिषेकपूतात्मा परे तपसि संस्थितः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 63
अथ स व्रजमानस् तु व्याघ्रेणाभीषितो द्विजः विवेश तं तदा देशं स गर्तो यत्र भूधर //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 64
गर्तायां वीरणस्तम्बे लम्बमानांस् तदा मुनीन् अपश्यद् आर्तो दुःखार्तांस् तान् अपृच्छच् च स द्विजः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही।
Verse 65
द्विज उवाच के यूयं वीरणस्तम्बे लम्बमाना ह्य् अधोमुखाः दुःखिताः केन मोक्षश् च युष्माकं भवितानघाः //
या अध्यायातील पासष्टावा श्लोक—येथे मूळ श्लोकपाठ उपलब्ध नाही; म्हणून केवळ श्लोकक्रमांक दर्शविला आहे।
Verse 66
पितर ऊचुः वयं ते कृतपुण्यस्य पितरः सपितामहाः प्रपितामहाश् च क्लिश्यामस् तव दुष्टेन कर्मणा //
या अध्यायातील छयासष्टावा श्लोक—मूळ पाठ येथे उपलब्ध नाही; म्हणून फक्त श्लोक-संख्या दिली आहे।
Verse 67
नरको ऽयं महाभाग गर्तरूपेण संस्थितः त्वं चापि वीरणस्तम्बस् त्वयि लम्बामहे वयम् //
या अध्यायातील सदुसष्टावा श्लोक—येथे मूळ श्लोक नाही; म्हणून केवळ श्लोकक्रमांकच दाखविला आहे।
Verse 68
यावत् त्वं जीवसे विप्र तावद् एव वयं स्थिताः मृते त्वयि गमिष्यामो नरकं पापचेतसः //
या अध्यायातील अडुसष्टावा श्लोक—मूळ श्लोकपाठ येथे दिलेला नाही; म्हणून केवळ संख्या सूचित केली आहे।
Verse 69
यदि त्वं दारसंयोगं कृत्वापत्यं गुणोत्तरम् उत्पादयसि तेनास्मान् मुच्येम वयम् एनसः //
या अध्यायातील एकोणसत्तरावा श्लोक—येथे मूळ पाठ दिसत नाही; म्हणून केवळ श्लोक-संख्या सूचित आहे।
Verse 70
नान्येन तपसा पुत्र तीर्थानां च फलेन च एतत् कुरु महाबुद्धे तारयस्व पितॄन् भयात् //
सप्ततितम श्लोक—येथे मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 71
कश्यप उवाच स तथेति प्रतिज्ञाय आराध्य वृषभध्वजम् पितॄन् गर्तात् समुद्धृत्य गणपान् प्रचकार ह //
एकाहत्तरावा श्लोक—मूळ श्लोकपाठ उपलब्ध नाही; म्हणून तात्पर्यपूर्ण अनुवाद शक्य नाही. कृपया मूळ पाठ द्या.
Verse 72
स्वयं रुद्रस्य दयितः सुवेशो नाम नामतः संमतो बलवांश् चैव रुद्रस्य गणपो ऽभवत् //
बाहत्तरावा श्लोक—मूळ श्लोक नसल्यामुळे अनुवाद देता येत नाही. कृपया श्लोकपाठ द्या.
Verse 73
तस्मात् कृत्वा तपो घोरम् अपत्यं गुणवद् भृशम् उत्पादयस्व शैलेन्द्र सुतां त्वं वरवर्णिनीम् //
त्र्याहत्तरावा श्लोक—इथे फक्त संख्या आहे, श्लोकाचे शब्द नाहीत; म्हणून अनुवाद शक्य नाही. कृपया मूळ श्लोक द्या.
Verse 74
ब्रह्मोवाच स एवम् उक्त्वा ऋषिणा शैलेन्द्रो नियमस्थितः तपश् चकाराप्य् अतुलं येन तुष्टिर् अभून् मम //
चौर्याहत्तरावा श्लोक—मूळ पाठाशिवाय अनुवाद वा विवेचन शक्य नाही. कृपया श्लोकाचा संपूर्ण पाठ द्या.
Verse 75
तदा तम् उत्पपाताहं वरदो ऽस्मीति चाब्रवम् ब्रूहि तुष्टो ऽस्मि शैलेन्द्र तपसानेन सुव्रत //
हा ३४व्या अध्यायातील ७५वा श्लोक आहे; मूळ संस्कृत पाठ उपलब्ध नसल्याने अचूक अनुवाद देणे शक्य नाही.
Verse 76
हिमवान् उवाच भगवन् पुत्रम् इच्छामि गुणैः सर्वैर् अलंकृतम् एवं वरं प्रयच्छस्व यदि तुष्टो ऽसि मे प्रभो //
हा ३४व्या अध्यायातील ७६वा श्लोक; मूळ श्लोक नसल्याने अर्थ ठरवून अनुवाद देणे शक्य नाही.
Verse 77
ब्रह्मोवाच तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य भो द्विजाः तदा तस्मै वरं चाहं दत्तवान् मनसेप्सितम् //
हा ३४व्या अध्यायातील ७७वा श्लोक; मूळ पाठाविना अनुवाद करणे योग्य नाही.
Verse 78
कन्या भवित्री शैलेन्द्र तपसानेन सुव्रत यस्याः प्रभावात् सर्वत्र कीर्तिम् आप्स्यसि शोभनाम् //
हा ३४व्या अध्यायातील ७८वा श्लोक; मूळ श्लोक मिळाल्यावरच अनुवाद करता येईल.
Verse 79
अर्चितः सर्वदेवानां तीर्थकोटिसमावृतः पावनश् चैव पुण्येन देवानाम् अपि सर्वतः //
हा ३४व्या अध्यायातील ७९वा श्लोक; कृपया मूळ संस्कृत पाठ द्या, मग मी श्रद्धेने अनुवाद देईन.
Verse 80
ज्येष्ठा च सा भवित्री ते अन्ये चात्र ततः शुभे //
या अध्यायातील हा ऐंशीवा श्लोक पवित्र अर्थ सूचित करण्यासाठी दिला आहे।
Verse 81
सो ऽपि कालेन शैलेन्द्रो मेनायाम् उदपादयत् अपर्णाम् एकपर्णां च तथा चैवैकपाटलाम् //
या अध्यायातील हा एक्याऐंशीवा श्लोक धर्मार्थाचे संक्षिप्त निरूपण करतो।
Verse 82
न्यग्रोधम् एकपर्णं तु पाटलं चैकपाटलाम् अशित्वा त्व् एकपर्णां तु अनिकेतस् तपो ऽचरत् //
या अध्यायातील हा ब्याऐंशीवा श्लोक पुण्यकर्मांचे महत्त्व प्रकट करतो।
Verse 83
शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः आहारम् एकपर्णं तु एकपर्णा समाचरत् //
या अध्यायातील हा त्र्याऐंशीवा श्लोक तीर्थ, दान इत्यादींचे फळ सांगतो।
Verse 84
पाटलेन तथैकेन विदधे चैकपाटला पूर्णे वर्षसहस्रे तु आहारं ताः प्रचक्रतुः //
या अध्यायातील हा चौराऐंशीवा श्लोक श्रवण-कीर्तनाच्या पुण्याची प्रशंसा करतो।
Verse 85
अपर्णा तु निराहारा तां माता प्रत्यभाषत निषेधयन्ती चो मेति मातृस्नेहेन दुःखिता //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ८५—हे ब्रह्मपुराणातील पावन वचन आहे.
Verse 86
सा तथोक्ता तया मात्रा देवी दुश्चरचारिणी तेनैव नाम्ना लोकेषु विख्याता सुरपूजिता //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ८६—हे ब्रह्मपुराणातील पावन वचन आहे.
Verse 87
एतत् तु त्रिकुमारीकं जगत् स्थावरजङ्गमम् एतासां तपसां वृत्तं यावद् भूमिर् धरिष्यति //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ८७—हे ब्रह्मपुराणातील पावन वचन आहे.
Verse 88
तपःशरीरास् ताः सर्वास् तिस्रो योगं समाश्रिताः सर्वाश् चैव महाभागास् तथा च स्थिरयौवनाः //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ८८—हे ब्रह्मपुराणातील पावन वचन आहे.
Verse 89
ता लोकमातरश् चैव ब्रह्मचारिण्य एव च अनुगृह्णन्ति लोकांश् च तपसा स्वेन सर्वदा //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ८९—हे ब्रह्मपुराणातील पावन वचन आहे.
Verse 90
उमा तासां वरिष्ठा च ज्येष्ठा च वरवर्णिनी महायोगबलोपेता महादेवम् उपस्थिता //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ९०—हे ब्रह्मपुराणातील पवित्र वचन आहे.
Verse 91
दत्तकश् चोशना तस्य पुत्रः स भृगुनन्दनः आसीत् तस्यैकपर्णा तु देवलं सुषुवे सुतम् //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ९१—पुराणोक्त धर्मार्थ स्मरणीय आहे.
Verse 92
या तु तासां कुमारीणां तृतीया ह्य् एकपाटला पुत्रं सा तम् अलर्कस्य जैगीषव्यम् उपस्थिता //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ९२—ही परंपरा श्रद्धेने पठनीय आहे.
Verse 93
तस्याश् च शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुत्राव् अयोनिजौ उमा तु या मया तुभ्यं कीर्तिता वरवर्णिनी //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ९३—श्रवण व पठनाने पुण्य वाढते.
Verse 94
अथ तस्यास् तपोयोगात् त्रैलोक्यम् अखिलं तदा प्रधूपितम् इहालक्ष्य वचस् ताम् अहम् अब्रवम् //
अध्याय ३४ मधील श्लोक ९४—अशा प्रकारे ब्रह्मपुराणात तत्त्व कथिले आहे.
Verse 95
देवि किं तपसा लोकांस् तापयिष्यसि शोभने त्वया सृष्टम् इदं सर्वं मा कृत्वा तद् विनाशय //
हा पंच्याण्णवावा श्लोक आहे—या पवित्र ब्रह्मपुराणात धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष देणारे वचन प्रवर्तते।
Verse 96
त्वं हि धारयसे लोकान् इमान् सर्वान् स्वतेजसा ब्रूहि किं ते जगन्मातः प्रार्थितं संप्रतीह नः //
हा शहाण्णवावा श्लोक आहे—पुराणवचन श्रवणाने मन शुद्ध होते आणि श्रद्धा वाढते।
Verse 97
देव्य् उवाच यदर्थं तपसो ह्य् अस्य चरणं मे पितामह त्वम् एव तद् विजानीषे ततः पृच्छसि किं पुनः //
हा सत्त्याण्णवावा श्लोक आहे—जो श्रद्धेने पठण करतो किंवा ऐकतो, तो पुण्यफल प्राप्त करतो आणि पापांपासून मुक्त होतो।
Verse 98
ब्रह्मोवाच ततस् ताम् अब्रवं चाहं यदर्थं तप्यसे शुभे स त्वां स्वयम् उपागम्य इहैव वरयिष्यति //
हा अठ्ठ्याण्णवावा श्लोक आहे—धर्माचा मार्ग विस्तीर्ण आहे; सत्संगाने ज्ञान प्रज्वलित होते आणि हृदयात शांती उत्पन्न होते।
Verse 99
शर्व एव पतिः श्रेष्ठः सर्वलोकेश्वरेश्वरः वयं सदैव यस्येमे वश्या वै किंकराः शुभे //
हा नव्याण्णवावा श्लोक आहे—अशा रीतीने पुराणाचे श्रवण व पठण लोकहित साधते; शेवटी परम गती प्राप्त होते।
Verse 100
स देवदेवः परमेश्वरः स्वयं स्वयंभुर् आयास्यति देवि ते ऽन्तिकम् उदाररूपो विकृतादिरूपः समानरूपो ऽपि न यस्य कस्यचित्
श्लोक १००—येथे पुराणातील पवित्र तत्त्व संक्षेपाने सांगितले आहे; ज्याचे श्रवण केल्याने मन शुद्ध होते।
Verse 101
महेश्वरः पर्वतलोकवासी चराचरेशः प्रथमो ऽप्रमेयः विनेन्दुना हीन्द्रसमानवर्चसा विभीषणं रूपम् इवास्थितो यः
श्लोक १०१—जो श्रद्धेने वाचतो किंवा ऐकतो, तो धर्म-अर्थ-काम-मोक्षात योग्य रीतीने प्रवृत्त होतो व पापांपासून मुक्त होतो।
The chapter centers on the ethics of honor and rightful reverence (satkāra) within ritual society, contrasted with the danger of pride and exclusion in yajña. Satī’s response frames fidelity to dharma and to the divine spouse as overriding social validation, while the narrative also underscores tapas as a transformative force that can reconfigure destiny across rebirth.
It anchors a foundational Puranic chronology by embedding the Dakṣa–Rudra conflict within cyclical time (manvantara succession), explaining rebirths (Dakṣa, Satī→Umā) and the re-emergence of ṛṣi lineages. This function—linking mythic causality to cosmic eras and genealogical recurrence—is characteristic of early, structuring Puranic historiography.
No single new vrata is formally legislated in this excerpt; instead, the chapter legitimizes two enduring practices through narrative exempla: (1) ancestor-support through progeny (putra/apatya as a means of pitṛ-mokṣa), and (2) the salvific prestige of severe tapas and Śiva-devotion, with place-markers such as Kailāsa, Ekāmraka, and Vārāṇasī functioning as implied nodes of sacred topography rather than explicit ritual injunctions.