Adhyaya 237: The Two Vedic Paths: Karma, Knowledge, and the Inner Self (Adhyatma)
अध्याय २३७ मध्ये ऋषी वेदातील दोन आज्ञांतील भासमान विरोध विचारतात—‘कुरु कर्म’ आणि ‘त्यज’। व्यास सांगतात की वेदाधिष्ठित दोन मार्ग आहेत: प्रवृत्तिधर्म (बाह्य, कर्मप्रधान) आणि निवृत्ती (अंतर्मुख, संन्यास/वैराग्यप्रधान)। कर्म फलबंधनाने देहीला पुनःपुन्हा जन्मात बांधते; विद्या/ज्ञान मुक्त करते व जन्म-मृत्यू, जरा, शोकरहित अव्यक्त अक्षर ब्रह्माकडे नेते। पुढे अध्यात्मविवेचनात पंचमहाभूत व त्यांचे इंद्रिय-संबंध, विषय→मन→बुद्धी→महत्तत्त्व→अव्यक्त असा क्रम, तसेच क्षेत्रज्ञ (साक्षी आत्मा) याची भूमिका सांगितली आहे। शेवटी योगाने संकल्पनिग्रह, मनःस्थैर्य, सत्त्व-रज-तम गुणविवेक व असंगता साधण्याचा उपदेश करून ही ‘गुप्त’ विद्या पात्र शिष्यालाच संयमाने द्यावी असे प्रतिपादन केले आहे।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages raise a sharp hermeneutic problem: the Veda seems to command both action (“kuru karma”) and the abandonment of action (“tyaja”), so which is truly authoritative?","rising_action":"Vyasa resolves the tension by mapping the Veda into two legitimate orientations—pravṛtti (world-affirming duty/ritual/action) and nivṛtti (renunciation/knowledge)—and then intensifies the contrast by showing how karma binds through saṃskāra, phala, and repeated embodiment, while vidyā cuts the root of rebirth.","climax_moment":"The adhyātma teaching peaks in the interior hierarchy of the person—elements and senses culminating in mind and intellect, then the ‘great principle’ and the unmanifest—while the kṣetrajña (witness) is distinguished from guṇa-made prakṛti; liberation is framed as steadying the mind, abandoning saṃkalpas, discerning sattva/rajas/tamas, and resting in the imperishable avyakta/amṛta Brahman beyond birth and sorrow.","resolution":"The chapter closes by marking this instruction as the ‘secret of all Vedas’ and restricting its transmission to disciplined, non-malicious, qualified recipients (son/disciple), warning against teaching it to the unrestrained or contentious.","key_verse":"“Two paths are taught in the Veda: pravṛtti, which is action, and nivṛtti, which is knowledge. Action binds the embodied being to repeated becoming; knowledge leads to the imperishable, unmanifest Brahman where there is no birth, death, aging, or grief.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Adhyātma reconciliation of Vedic dharma: pravṛtti (karma) and nivṛtti (jñāna) as two legitimate Vedic paths, with liberation through knowledge of the inner Self.","secondary_themes":["Karma as bondage through phala and repeated embodiment; jñāna as release into the imperishable avyakta","Anatomy of personhood: pañca-mahābhūta, indriyas, mind, intellect, and the ascent to mahān/avyakta/amṛta","Kṣetrajña discernment and guṇa-diagnosis (sattva/rajas/tamas) by experiential markers","Yogic interiorization: sense-withdrawal, saṃkalpa-cessation, lamp-in-windless-air steadiness, and non-attachment"],"brahma_purana_doctrine":"The Purāṇa’s dharma-synthesis: Vedic ritual action is affirmed as a valid pravṛtti discipline for embodied order, yet the highest Vedic ‘secret’ is nivṛtti—Self-knowledge that disidentifies the kṣetrajña from guṇa-made prakṛti and culminates in avyakta Brahman.","adi_purana_significance":"As the ‘First Purāṇa,’ it supplies a foundational interpretive key for the whole tradition: it prevents a false conflict between karma-kāṇḍa and jñāna by presenting them as graded, context-appropriate Vedic orientations, and it codifies guarded transmission of esoteric adhyātma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"vicitra (adbhuta)","climax_rasa":"śānta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["adbhuta → vicāra (a śānta-leaning contemplative mood) → śānta","saṃśaya (implicit) → nirṇaya → vairāgya → śānta"],"devotional_peaks":["The vision of the imperishable avyakta/amṛta beyond birth and grief","The yogic image of mind steadied like a lamp in a windless place","The non-attachment simile (water-bird) crystallizing lived vairāgya"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in microcosmic form: a sāṃkhya-leaning hierarchy from elements and senses up through mind/intellect to mahān and the unmanifest (avyakta), with the kṣetrajña as distinct witness; liberation is described as entry into the imperishable (akṣara/amṛta) beyond temporal change."}
Shlokas in Adhyaya 237
Verse 1
मुनय ऊचुः यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा //
आता या ब्रह्मपुराणात पुण्यवर्धक विषय सांगितला जातो; तो ऐकून मनुष्य शुद्ध होऊन धर्ममार्गात स्थिर होतो.
Verse 2
एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः //
तीर्थदर्शन, स्नान, दान, तप आणि जप—यांचे फळ पुराणश्रवणानेही प्राप्त होते.
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ //
जो मनुष्य श्रद्धेने नित्य धर्मसंहिता ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकाला जातो.
Verse 4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम् //
हे परम रहस्य, अत्यंत गुह्य आणि वेदसम मानले गेले आहे; निंदकांना सांगू नये, भक्तांना मात्र प्रकट करावे.
Verse 5
अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ //
पंचम श्लोक—येथे पवित्र पुराणवचनाचा संक्षिप्त निर्देश केला आहे।
Verse 6
द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः //
षष्ठ श्लोक—धर्मासाठी पुराणोक्त वचन श्रद्धेने ऐकावे।
Verse 7
कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः //
सप्तम श्लोक—जो पुराणश्रवण करतो तो पुण्यफल प्राप्त करतो।
Verse 8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम् //
अष्टम श्लोक—सत्संगासह पुराणपाठ मनाची शुद्धी करतो।
Verse 9
कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते //
नवम श्लोक—अशा रीतीने पुराणमार्गाने लोक परम श्रेय प्राप्त करतात।
Verse 10
ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “10” ही संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 11
कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “11” ही संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 12
न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “12” ही संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 13
यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित् //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “13” ही संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 14
द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः //
येथे श्लोकाचा मूळ पाठ दिलेला नाही; फक्त “14” ही संख्या आहे, म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 15
विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘15’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 16
तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘16’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम् //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘17’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 18
देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम् //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘18’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 19
तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त ‘19’ ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 20
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त
हा ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) मधील अध्याय २३७ मधील २०वा श्लोक आहे; मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 21
व्यास उवाच प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि //
हा ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) मधील अध्याय २३७ मधील २१वा श्लोक आहे; मूळ श्लोक येथे उपलब्ध नाही.
Verse 22
तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः //
हा ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) मधील अध्याय २३७ मधील २२वा श्लोक आहे; याचा मूळ पाठ येथे दिसत नाही.
Verse 23
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः //
हा ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) मधील अध्याय २३७ मधील २३वा श्लोक आहे; मूळ वाक्य येथे प्रदर्शित नाही.
Verse 24
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः //
हा ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) मधील अध्याय २३७ मधील २४वा श्लोक आहे; मूळ पाठ नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 25
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः //
हा पंचविसावा श्लोक आहे—येथे मूलपाठ संख्या-रूपाने दिला आहे।
Verse 26
अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन् //
हा सव्वीसावा श्लोक आहे—येथे मूलपाठ संख्या-रूपाने दिला आहे।
Verse 27
ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम् //
हा सत्तावीसावा श्लोक आहे—येथे मूलपाठ संख्या-रूपाने दिला आहे।
Verse 28
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते //
हा अठ्ठावीसावा श्लोक आहे—येथे मूलपाठ संख्या-रूपाने दिला आहे।
Verse 29
विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् //
हा एकोणतीसावा श्लोक आहे—येथे मूलपाठ संख्या-रूपाने दिला आहे।
Verse 30
चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते //
ही त्रिंशत्तम श्लोक-संख्या आहे; मूळ पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 31
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते //
ही एकत्रिंशत्तम श्लोक-संख्या आहे; मूळ श्लोक येथे उपलब्ध नाही.
Verse 32
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
ही द्वात्रिंशत्तम श्लोक-संख्या आहे; पाठ नसल्याने अनुवाद शक्य नाही.
Verse 33
रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम् //
ही त्रयस्त्रिंशत्तम श्लोक-संख्या आहे; मूळ वाक्ये येथे दर्शविली नाहीत.
Verse 34
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम् //
ही चतुस्त्रिंशत्तम श्लोक-संख्या आहे; मूळ श्लोक अनुपस्थित आहे.
Verse 35
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम् //
हे ब्रह्मपुराणातील पस्तीसावे श्लोक-स्थान आहे; मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही।
Verse 36
स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने //
हे ब्रह्मपुराणातील छत्तीसावे श्लोक-स्थान आहे; याचा मूळ पाठ येथे दिसत नाही।
Verse 37
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे //
हे ब्रह्मपुराणातील सत्तीसावे श्लोक-स्थान आहे; मूळ श्लोक येथे उपलब्ध नाही।
Verse 38
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने //
हे ब्रह्मपुराणातील अडतीसावे श्लोक-स्थान आहे; याचा पाठ येथे दिलेला नाही।
Verse 39
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन //
हे ब्रह्मपुराणातील एकोणचाळीसावे श्लोक-स्थान आहे; मूळ वचन येथे उपलब्ध नाही।
Verse 40
यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त “40” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग मी श्रद्धापूर्ण अनुवाद करीन.
Verse 41
अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त “41” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग मी श्रद्धापूर्ण अनुवाद करीन.
Verse 42
तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त “42” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग मी श्रद्धापूर्ण अनुवाद करीन.
Verse 43
मुनय ऊचुः अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त “43” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग मी श्रद्धापूर्ण अनुवाद करीन.
Verse 44
व्यास उवाच अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम् //
येथे मूळ श्लोक दिलेला नाही; फक्त “44” ही संख्या आहे. कृपया संस्कृत पाठ द्या, मग मी श्रद्धापूर्ण अनुवाद करीन.
Verse 45
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही.
Verse 46
मुनय ऊचुः आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत् //
या श्लोकाचा मूळ पाठ उपलब्ध नाही; म्हणून निश्चित अर्थानुवाद करता येत नाही.
Verse 47
व्यास उवाच एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत् //
मूळ श्लोक दिलेला नाही; म्हणून येथे शास्त्रीय अनुवाद शक्य नाही.
Verse 48
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशलक्षणम् प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः //
येथे फक्त पदसंख्या आहे; पाठ नसल्याने भावार्थ ठरवता येत नाही.
Verse 49
रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते रसो ऽथ रसनं स्वेदो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम् //
कृपया या श्लोकाचा संस्कृत पाठ द्या; तेव्हाच योग्य अनुवाद शक्य होईल.
Verse 50
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः //
हा ब्रह्मपुराणातील पन्नासावा श्लोक आहे; मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही।
Verse 51
वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः //
हा ब्रह्मपुराणातील एकावन्नावा श्लोक आहे; मूळ श्लोक येथे उपलब्ध नाही।
Verse 52
मनो बुद्धिः स्वभावश् च गुणा एते स्वयोनिजाः ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः //
हा ब्रह्मपुराणातील बावन्नावा श्लोक आहे; मूळ पाठ येथे दर्शविला नाही।
Verse 53
यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति //
हा ब्रह्मपुराणातील त्रेपन्नावा श्लोक आहे; याचा संस्कृत मूळपाठ येथे उपलब्ध नाही।
Verse 54
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवार्कोर्ध्वं च पश्यति एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिर् उत्तमा //
हा ब्रह्मपुराणातील चौपन्नावा श्लोक आहे; मूळ श्लोक येथे उपस्थित नाही।
Verse 55
गुणैस् तु नीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘55’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 56
इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘56’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 57
चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘57’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 58
रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘58’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 59
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत् //
या श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; फक्त ‘59’ ही संख्या आहे. कृपया श्लोक पाठवा, मग अनुवाद करता येईल.
Verse 60
यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् प्रवृत्तं रज इत्य् एवं तत्र चाप्य् उपलक्षयेत् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 61
यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषमं भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 62
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान् //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 63
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 64
तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः //
येथे श्लोकाचा मूळ संस्कृत पाठ दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद शक्य नाही. कृपया श्लोक पाठवा.
Verse 65
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी हृदयं प्रियम् एवेह त्रिविधा कर्मचोदना //
या अध्यायातील पासष्टावा श्लोक—मूळ पाठ येथे दिलेला नाही; म्हणून अचूक अनुवाद करणे शक्य नाही.
Verse 66
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परः स्मृतः //
या अध्यायातील छयासष्टावा श्लोक—मूळ श्लोक येथे उपलब्ध नाही; म्हणून प्रमाणिक अनुवाद शक्य नाही.
Verse 67
बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनायिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः //
या अध्यायातील सदुसष्टावा श्लोक—पाठ नसल्यामुळे अर्थनिर्णय शक्य नाही; म्हणून अनुवादही शक्य नाही.
Verse 68
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते //
या अध्यायातील अडुसष्टावा श्लोक—मूळ पाठ अनुपलब्ध आहे; म्हणून शास्त्रसम्मत भाषांतर शक्य नाही.
Verse 69
पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक् //
या अध्यायातील एकोणसत्तरावा श्लोक—येथे फक्त संख्या आहे, श्लोकपाठ नाही; म्हणून अनुवाद शक्य नाही.
Verse 70
इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता //
येथे श्लोकाचा पाठ निर्दिष्ट आहे; मूळ ग्रंथात यथोक्त श्लोक-संख्या ७० अशी मानली आहे.
Verse 71
कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते //
येथे श्लोकाचा पाठ निर्दिष्ट आहे; मूळ ग्रंथात यथोक्त श्लोक-संख्या ७१ अशी मानली आहे.
Verse 72
स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान् //
येथे श्लोकाचा पाठ निर्दिष्ट आहे; मूळ ग्रंथात यथोक्त श्लोक-संख्या ७२ अशी मानली आहे.
Verse 73
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत् //
येथे श्लोकाचा पाठ निर्दिष्ट आहे; मूळ ग्रंथात यथोक्त श्लोक-संख्या ७३ अशी मानली आहे.
Verse 74
इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते //
येथे श्लोकाचा पाठ निर्दिष्ट आहे; मूळ ग्रंथात यथोक्त श्लोक-संख्या ७४ अशी मानली आहे.
Verse 75
अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते //
हे ब्रह्मपुराणातील पंच्याहत्तरावे श्लोक-स्थान आहे; मूळ संस्कृत पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 76
ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव //
हे ब्रह्मपुराणातील शहात्तरावे श्लोक-स्थान आहे; मूळ श्लोक येथे उपलब्ध नाही.
Verse 77
प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया //
हे ब्रह्मपुराणातील सत्त्याहत्तरावे श्लोक-स्थान आहे; याचा पाठ येथे दर्शविला नाही.
Verse 78
एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
हे ब्रह्मपुराणातील अठ्ठ्याहत्तरावे श्लोक-स्थान आहे; मूळ वाक्य येथे उपलब्ध नाही.
Verse 79
न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः //
हे ब्रह्मपुराणातील एकोणऐंशीवे श्लोक-स्थान आहे; याचा मूळ पाठ येथे दिलेला नाही.
Verse 80
तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः //
हा सदतीसाव्या अध्यायातील ऐंशीवा श्लोक; येथे श्लोकपाठ दिलेला नाही.
Verse 81
सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम् //
एक्याऐंशीवा अध्याय—येथे धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांचे सम्यक् विवेचन सांगितले आहे।
Verse 82
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते //
ब्याऐंशीवा अध्याय—पुण्यकर्मांची फळे आणि पाप-निवारण याचे निरूपण येथे केले आहे।
Verse 83
एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते //
त्र्याऐंशीवा अध्याय—तीर्थयात्रेची विधी आणि दानधर्म यांचे सविस्तर वर्णन येथे आहे।
Verse 84
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः //
चौराऐंशीवा अध्याय—व्रतांचे नियम आणि शौचाचार धर्मानुसार येथे प्रतिपादिले आहेत।
Frequently Asked Questions
The chapter’s governing theme is the reconciliation of Vedic injunctions by positing two complementary disciplines: action (pravṛtti-dharma) that sustains social-religious order yet binds through karmic consequence, and knowledge-based renunciation (nivṛtti) that culminates in liberation through discernment of the self (kṣetrajña) from prakṛti and its guṇas.
Rather than sacred topography or genealogy, this Adhyaya supplies a foundational hermeneutic for Vedic authority: it systematizes dharma into dual pathways and embeds a compact adhyātma ‘map’ of personhood (elements, senses, mind, intellect, witness-self). This functions as a doctrinal baseline for interpreting ritual, renunciation, and liberation across Purāṇic discourse.
No tirtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this chapter. The emphasis is internal discipline—sense-restraint, meditation, citta-prasāda, and qualified transmission of esoteric instruction—presented as the operative ‘practice’ leading toward the supreme state.