Sukta 4
Rishi: Atharvanic/anonymous (as typical for many AV domestic-apotropaic verses; hymn-level attribution varies by anukramaṇī tradition)
Devata: Apotropaic address to misfortune/hostile agents (alakṣmī-type personifications rather than a single deva)
Chandas: Anuṣṭubh (probable; AV 12.4 largely uses anuṣṭubh-like cadence)
AV 12.4 हे गृह-अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) सूक्त आहे. घराच्या विनाशामागील लपलेली कारणे—आग, मालमत्तेची हानी, रोग, शत्रुत्वपूर्ण जादूटोणा—यांची नावे घेऊन ती उघडी पाडते आणि त्यांना अनेकदा अमंगल स्त्री-एजंट्स व अपशकुनांच्या चिन्हांप्रमाणे व्यक्त करून घराबाहेर हाकलते. या सूक्ताची शक्ती प्रथम निदानात्मक नामकरणात (लक्षणांवरून दुर्दैवाला ओळखून नाव देणे), नंतर सक्तीच्या हद्दपारीत, आणि शेवटी पशुधन, दान, व आचार/नियमपालन यांभोवती योग्य गृहव्यवस्था पुन्हा प्रस्थापित करण्यात आहे. हे सूक्त घर, पशुधन आणि मुलांभोवती संरक्षणजाळे उभे करून अपशकुनांना कृतीयोग्य विधी-प्रतिव्यवस्थांमध्ये रूपांतरित करते.
Mantras
Mantra 1
वशा गौः। ददा॒मीत्ये॒व ब्रू॑या॒दनु॑ चैना॒मभु॑त्सत । व॒शां ब्र॒ह्मभ्यो॒ याच॑द्भ्य॒स्तत् प्र॒जाव॒दप॑त्यवत्
वशा-गाय. ‘मी देतो’—असेच निश्चयाने म्हणावे; आणि त्यानंतर तिला पुढे नेऊन उभी करावी. जे ब्राह्मण मागतात त्यांना वशा-गाय देणे—हे कर्म प्रजावंत, अपत्यवंत करते.
Mantra 2
प्र॒जया॒ स वि क्री॑णीते प॒शुभि॒श्चोप॑ दस्यति । य आ॑र्षे॒येभ्यो॒ याच॑द्भ्यो दे॒वानां॒ गां न दित्स॑ति
प्रजेद्वारे तो ते विकत घेऊन सुटका करतो, आणि पशुधनानेही दंडित होतो—जो आर्षेय लोक मागतील तेव्हा देवांची गाय देण्यास तयार नसतो.
Mantra 3
कू॒टया॑स्य॒ सं शी॑र्यन्ते श्लो॒णया॑ का॒टम॑र्दति । ब॒ण्डया॑ दह्यन्ते गृ॒हाः का॒णया॑ दीयते॒ स्वम्
कुबड्या (कूटया) मुळे त्याची संपत्ती पूर्णपणे चुरडून जाते; लंगड्या (श्लोणया) मुळे घरची खाट/शय्या कुस्करली जाते. टकल्या (बण्डया) मुळे घरे जळतात; काण्या (काणया) मुळे त्याचे स्वतःचेच (स्वम्) देऊन टाकले जाते व हरपते.
Mantra 4
वि॒लो॒हि॒तो अ॑धि॒ष्ठाना॑च्छ॒क्नो वि॑न्दति॒ गोप॑तिम्। तथा॑ व॒शायाः॒ संवि॑द्यं दुरद॒भ्ना ह्यु॑१च्यसे॑
लाल (विलोहित) आपल्या अधिष्ठान—शक्तिस्थान—यावरून समर्थ होऊन गोपति (पशुधनाचा स्वामी) मिळवतो. त्याचप्रमाणे वाशा (vāśā) हिचा ‘संविद्’ (करार/समझोता)—तू खरोखरच दुर्दभ, अभेद्य, आक्रमणास कठीण असा घोषित होतोस.
Mantra 5
प॒दोर॑स्या अधि॒ष्ठाना॑द् वि॒क्लिन्दु॒र्नाम॑ विन्दति । अ॒ना॒म॒नात् सं शी॑र्यन्ते॒ या मुखे॑नोप॒जिघ्र॑ति
तिच्या पायांच्या अधिष्ठानापासून ‘विक्लिंदु’ नावाचा तो तिला शोधून काढतो. जी तोंडाने जवळ येऊन हुंगते—तिच्याप्रती नमस्कार-भाव नसल्यामुळे ते पूर्णपणे चुरडून नष्ट होतात.
Mantra 6
यो अ॑स्याः॒ कर्णा॑वास्कु॒नोत्या स दे॒वेषु॑ वृश्चते । लक्ष्म॑ कुर्व॒ इति॒ मन्य॑ते॒ कनी॑यः कृणुते॒ स्वम्
जो तिचे दोन्ही कान ओढतो—तो देवांमध्येच छिन्न/कापला जातो. ‘मी माझ्यासाठी लक्ष्मी करीत आहे’ असे तो मानतो; पण तो आपलीच संपत्ती कमी करून घेतो.
Mantra 7
यद॑स्याः॒ कस्मै॑ चि॒द् भोगा॑य॒ बाला॒न् कश्चि॑त् प्रकृ॒न्तति॑ । ततः॑ किशो॒रा म्रि॑यन्ते व॒त्सांश्च॒ घातु॑को॒ वृकः॑
जर कोणी कोणत्याही भोगासाठी तिच्या पिल्लांपैकी एखाद्याला कापून टाकतो, तर त्यातून किशोर मरतात—आणि वासरेही; घातक लांडगा त्यांच्यावर येऊन पडतो.
Mantra 8
यद॑स्या गोप॑तौ स॒त्या लोम॒ ध्वाङ्क्षो॒ अजी॑हिडत्। ततः॑ कुमा॒रा म्रि॑यन्ते॒ यक्ष्मो॑ विन्दत्यनाम॒नात्
तिच्या गोपता (रक्षक) यांच्या गोठ्यात सत्य लक्षण घडते—कावळा तिचे लोम (केस) चाटतो—तेव्हापासून कुमार मरतात; यक्ष्मा ‘अनामनात्’ (योग्य नमस्कार/आदराचा अभाव) यामुळे त्यांना गाठतो.
Mantra 9
यद॑स्याः॒ पल्पू॑लनं॒ शकृ॑द् दा॒सी स॒मस्य॑ति । ततोऽप॑रूपं जायते॒ तस्मा॒दव्ये॑ष्य॒देन॑सः
जेव्हा तिचे जेर (पल्पूलन) दासी शेणासह एकत्र करून ढिगात टाकते, तेव्हा त्यातून विकृत-रूप वस्तू जन्माला येते; म्हणून पाप-दोष (एनस्) यापासून दूर राहावे.
Mantra 10
जाय॑माना॒भि जा॑यते दे॒वान्त्सब्रा॑ह्मणान् व॒शा। तस्मा॑द् ब्र॒ह्मभ्यो॒ देयै॒षा तदा॑हुः॒ स्वस्य॒ गोप॑नम्
जन्मताच ती—वाशा गाय—जणू देवांसह ब्राह्मणांसाठीही जन्मते. म्हणून तिला ब्राह्मणांना दान द्यावे; हेच, ते म्हणतात, आपल्या संपत्तीचे रक्षण आहे.
Mantra 11
य ए॑नां व॒निमा॒यन्ति॒ तेषां॑ दे॒वकृ॑ता व॒शा। ब्र॒ह्म॒ज्येयं॒ तद॑ब्रुव॒न् य ए॑नां निप्रिया॒यते॑
जे तिच्यावर सौदा-तोडगा (बोलणी) करतात, त्यांच्यासाठी वाशा गाय देवकृत (विपत्ती) ठरते. ‘हे ब्रह्म-शक्तीविरुद्ध अपराध आहे’ असे त्यांनी म्हटले आहे—जो तिला कंजूषपणे रोखून धरतो त्याचे ते कृत्य.
Mantra 12
य आ॑र्षे॒येभ्यो॒ याच॑द्भ्यो दे॒वानां॒ गां न दित्स॑ति । आ स दे॒वेषु॑ वृश्चते ब्राह्म॒णानां॑ च म॒न्यवे॑
आर्षेयांनी मागितल्यावर देवांची (अर्पित) गाय जो देत नाही, तो देवांमध्येून छिन्न केला जातो आणि ब्राह्मणांच्या क्रोधाच्या अधीन केला जातो.
Mantra 13
यो अ॑स्य॒ स्याद् व॑शाभो॒गो अ॒न्यामि॑च्छेत॒ तर्हि॒ सः । हिंस्ते॒ अद॑त्ता॒ पुरु॑षं याचि॒तां च॒ न दित्स॑ति
जो या वशा (Vaśā)चा भोगकर्ता असूनही दुसऱ्याची लालसा करील, तर तो—विधिपूर्वक न दिलेल्या गोष्टीने—मनुष्याला इजा करून अन्याय करतो; आणि याचकाला देय (जे द्यावे ते) देत नाही.
Mantra 14
यथा॑ शेव॒धिर्निहि॑तो ब्राह्म॒णानां॒ तथा॑ व॒शा। तामे॒तद॒च्छाय॑न्ति यस्मि॒न् कस्मिंश्च॒ जाय॑ते
जसे ब्राह्मणांसाठी ठेवलेला निधी-धन (खजिना) असतो, तसेच वशा आहे. ती ज्या कोणत्याही ठिकाणी जन्मते, त्या ठिकाणी ते तिच्यावर ही (रक्षण-व्यवस्था) टिकवून ठेवतात.
Mantra 15
स्वमे॒तद॒च्छाय॑न्ति॒ यद् व॒शां ब्रा॑ह्म॒णा अ॒भि। यथै॑नान॒न्यस्मि॑न् जिनी॒यादे॒वास्या॑ नि॒रोध॑नम्
वशेवर ब्राह्मणांचा अधिकार असल्याने ते हे आपलेच मानून रक्षण करतात. कोणीही तिला दुसऱ्याकडे जिंकून नेऊ नये—हेच खरे तर तिचे निरोधन (बंधन/प्रतिबंध) आहे.
Mantra 16
चरे॑दे॒वा त्रै॑हाय॒णा दवि॑ज्ञातगदा स॒ती। व॒शां च॑ वि॒द्यान्ना॑रद ब्राह्म॒णास्तर्ह्ये॒ष्याः
हे त्रैहायण (तीन दिवसांच्या गतीचे) देवहो, पुढे चला; (ती) ओळखणे कठीण अशा व्याधीने ग्रस्त असूनही सत्य (सती) आहे. आणि हे नारदा, तू ‘वशा’ला ओळख/जाण; मग ब्राह्मण तुझ्याकडे येतील.
Mantra 17
य ए॑ना॒मव॑शा॒माह॑ दे॒वानां॒ निहि॑तं नि॒धिम्। उ॒भौ तस्मै॑ भवाश॒र्वौ प॑रि॒क्रम्येषु॑मस्यतः
जो कोणी तिला ‘वशा नाही’ असे म्हणतो—देवांनी ठेवलेला निधी-खजिना—त्याच्यावर भव आणि शर्व हे दोघेही चारही बाजूंनी वेढा घालून बाण सोडतात.
Mantra 18
यो अ॑स्या॒ ऊधो॒ न वेदाथो॑ अस्या॒ स्तना॑नु॒त। उ॒भये॑नै॒वास्मै॑ दुहे॒ दातुं॒ चे दश॑कद् व॒शाम्
ज्याला तिचे थन (ऊध) माहीत नाही, आणि तिचे स्तनही माहीत नाहीत—दोन्हींच्या द्वारे खरोखरच तिचे दूध त्याच्यासाठी काढले जाते; आणि त्याने ‘वशा’ गाय दहापटीने दान द्यावी.
Mantra 19
दु॒र॒द॒भ्नैन॒मा श॑ये याचि॒तां च॒ न दित्स॑ति । नास्मै॒ कामाः॒ समृ॑ध्यन्ते॒ यामद॑त्त्वा॒ चिकी॑र्षति
दुरदभ्न—अजिंक्य, हट्टी स्वभावाने हा मनुष्य तसाच पडून राहतो; मागितलेली वस्तूही देत नाही. ज्याने याचनेप्रमाणे दान दिले नाही, आणि तरीही आपली कामे करायला निघतो—त्याच्या कोणत्याही इच्छा सफल होत नाहीत.
Mantra 20
दे॒वा व॒शाम॑याच॒न् मुखं॑ कृ॒त्वा ब्राह्म॑णम्। तेषां॒ सर्वे॑षा॒मद॑द॒द्धेडं॒ न्येऽति॒ मानु॑षः
देवांनी ब्राह्मणाला आपले मुख करून वशा-गायीची याचना केली. त्या सर्व देवांपैकी जो मर्त्य दान देत नाही, त्याच्यावर क्रोध—अपराध (हेड) उतरून येऊन स्थिर होतो.
Mantra 21
हेडं॑ पशू॒नां न्येऽति ब्राह्म॒णेभ्योऽद॑दद् व॒शाम्। दे॒वानां॒ निहि॑तं भा॒गं मर्त्य॒श्चेन्नि॑प्रिया॒यते॑
जो ब्राह्मणांना वशा देत नाही, त्याच्या पशूंवर अपराध (हेड) उतरतो. कारण तो देवांचा ठेवून दिलेला भाग आहे; जर एखादा मर्त्य त्याबद्दल द्वेष धरतो,
Mantra 22
यद॒न्ये श॒तं याचे॑युर्ब्राह्म॒णा गोप॑तिं व॒शाम्। अथै॑नां दे॒वा अ॑ब्रुवन्ने॒वं ह॑ वि॒दुषो॑ व॒शा
इतर लोक—शंभर जण जरी—गोपतीकडे वशा-गाय मागू लागले, तरी देवांनी तिच्याविषयी असे म्हटले: ‘असेच, निश्चयाने, वशा विद्वान पुरुषाचीच आहे.’
Mantra 23
य ए॒वं वि॒दुषेऽद॒त्त्वाथा॒न्येभ्यो॒ दद॑द् व॒शाम्। दु॒र्गा तस्मा॑ अधि॒ष्ठाने॑ पृथि॒वी स॒हदे॑वता
जो हा विधी जाणूनही ज्ञानी पुरुषाला ‘वशा’ (यज्ञोपयोगी गाय) देत नाही, आणि ती इतरांना देतो—त्याच्यासाठी त्याच्याच ठिकाणी देवतांसह पृथ्वी दुर्गा (दुर्गम, भयावह) होते.
Mantra 24
दे॒वा व॒शाम॑याच॒न् यस्मि॒न्नग्रे॒ अजा॑यत । तामे॒तां वि॑द्या॒न्नार॑दः स॒ह दे॒वैरुदा॑जत
आदि काळी, ती जन्माला आली तेव्हा देवांनी ‘वशा’ची याचना केली; हाच विधी नारदाने जाणला—आणि देवांसह तिला उंच प्रतिष्ठित केले.
Mantra 25
अ॒न॒प॒त्यमल्प॑पशुं व॒शा कृ॑णोति॒ पूरु॑षम्। ब्रा॒ह्म॒णैश्च॑ याचि॒तामथै॑नां निप्रिया॒यते॑
‘वशा’ मनुष्याला अपत्यहीन व अल्प-पशुधनयुक्त करते—विशेषतः ब्राह्मणांनी मागितले तरी (ती) न दिल्यास; मग तो तिच्याविषयी अप्रियभाव (द्वेष) धरतो आणि (दानापासून) विमुख होतो.
Mantra 26
अ॒ग्नीषोमा॑भ्यां॒ कामा॑य मि॒त्राय॒ वरु॑णाय च । तेभ्यो॑ याचन्ति ब्राह्म॒णास्तेष्वा वृ॑श्च॒तेऽद॑दत्
अग्नी–सोमांसाठी, काम (इच्छा) यासाठी, मित्र व वरुण यांसाठी—यांच्याकडेच ब्राह्मण याचना करतात; जो देत नाही, तो यांच्याविरुद्ध (आपला) बंध तोडतो.
Mantra 27
याव॑दस्या॒ गोप॑ति॒र्नोप॑शृणु॒यादृचः॑ स्व॒यम्। चरे॑दस्य॒ ताव॒द् गोषु॒ नास्य॑ श्रु॒त्वा गृ॒हे व॑सेत्
जोपर्यंत त्याचा गोपति स्वतः ऋचा ऐकत नाही, तोपर्यंत तो गायींमध्ये फिरत राहो; आणि ऐकून झाल्यावर घरात राहू नये.
Mantra 28
यो अ॑स्या॒ ऋच॑ उप॒श्रुत्याथ॒ गोष्वची॑चरत्। आयु॑श्च॒ तस्य॒ भूतिं॑ च दे॒वा वृ॑श्चन्ति हीडि॒ताः
जो याच्या ऋचा चोरून ऐकून, नंतर गायींमध्ये फिरत राहिला—त्याचे आयुष्य आणि त्याची भूतिः (समृद्धी)ही, क्रुद्ध देव कापून टाकतात.
Mantra 29
व॒शा चर॑न्ती बहु॒धा दे॒वानां॒ निहि॑तो नि॒धिः । आ॒विष्कृ॑णुष्व रू॒पाणि॑ य॒दा स्थाम॒ जिघां॑सति
वशा अनेक प्रकारे संचार करते—देवतांनी निहित ठेवलेला निधि-धन. जेव्हा शत्रू घाव घालण्यास उठतो, तेव्हा तुझे रूप प्रकट कर.
Mantra 30
आ॒विरा॒त्मानं॑ कृणुते य॒दा स्थाम॒ जिघांसति । अथो॑ ह ब्र॒ह्मभ्यो॑ व॒शा या॒ञ्च्याय॑ कृणुते॒ मनः॑
जेव्हा शत्रू वध करण्यास उद्यत होतो, तेव्हा ती (वशा) आपले आत्मस्वरूप प्रकट करते. मग ती वशा ब्राह्मणांसाठी आपले मन याचना/प्रार्थनेस योग्य असे करते.
Mantra 31
मन॑सा॒ सं क॑ल्पयति॒ तद् दे॒वां अपि॑ गच्छति । ततो॑ ह ब्र॒ह्माणो॑ व॒शामु॑प॒प्रय॑न्ति॒ याचि॑तुम्
मनाने तो ते संकल्पित/व्यवस्थित करतो; तो (संकल्प) निश्चयच देवांकडे पोहोचतो. मग ब्राह्मण वशेकडे याचना करण्यासाठी जवळ येतात.
Mantra 32
स्व॒धा॒का॒रेण॑ पि॒तृभ्यो॑ य॒ज्ञेन॑ दे॒वता॑भ्यः । दाने॑न राज॒न्योऽ व॒शाया॑ मा॒तुर्हेडं॒ न ग॑च्छति
स्वधा-काराने पितरांसाठी, यज्ञाने देवतांसाठी, आणि दानाने—राजन्य (क्षत्रिय) वशा-मातेच्या क्रोधाधीन होत नाही.
Mantra 33
व॒शा मा॒ता रा॑ज॒न्यऽस्य॒ तथा॒ संभू॑तमग्र॒शः । तस्या॑ आहु॒रन॑र्पणं॒ यद् ब्र॒ह्मभ्यः॑ प्रदी॒यते॑
वशा ही राजन्याची माता आहे; तसेच ती आद्य-आरंभापासून उत्पन्न झाली. तिच्याविषयी असे म्हणतात की ब्राह्मणांना जे दान दिले जाते ते ‘अनर्पण’—म्हणजे परत मागून घेण्यासारखे नसते.
Mantra 34
यथाज्यं॒ प्रगृ॑हीतमालु॒म्पेत् स्रु॒चो अ॒ग्नये॑ । ए॒वा ह॑ ब्र॒ह्मभ्यो॑ व॒शा म॒ग्नय॒ आ वृ॑श्च॒तेऽद॑दत्
जसे तूप उचलून स्रुची (पळी) मधून अग्नीला टपकवावे, तसेच खरोखर वशा—त्याने ब्राह्मणांना अर्पण केली; उदार दात्यास, आणि (पाप/दोष) छाटून दूर करणाऱ्या (अग्नी)स.
Mantra 35
पु॒रो॒डाश॑वत्सा सु॒दुघा॑ लो॒के॑ऽस्मा॒ उप॑ तिष्ठति । सास्मै॒ सर्वा॒न् कामा॑न् व॒शा प्र॑द॒दुषे॑ दुहे
पुरोडाश (यज्ञ-केक) हा जणू वासरू मानून, उत्तम दूध देणारी ती या लोकी त्याच्या जवळ उभी राहते. वशा—ज्याने तिला दान दिले आहे त्याच्यासाठी—सर्व कामना दूधासारख्या दुहून देते.
Mantra 36
सर्वा॒न् कामा॑न् यम॒राज्ये॑ व॒शा प्र॑द॒दुषे॑ दुहे । अथा॑हु॒र्नार॑कं लो॒कं नि॑रुन्धा॒नस्य॑ याचि॒ताम्
यमराज्यात, ज्याने वशा (गाय) दान दिली आहे, त्याच्यासाठी वशा सर्व कामना दुहून देते. पण जो याचना करणाऱ्यापासून (दान) अडवतो, त्याच्यासाठी—असे म्हणतात—नरक्य लोकाचा निरोध होतो.
Mantra 37
प्र॒वी॒यमा॑ना चरति क्रु॒द्धा गोप॑तये व॒शा। वे॒हतं मा॒ मन्य॑मानो मृ॒त्योः पाशे॑षु बध्यताम्
हाकलली जाऊन, क्रुद्ध होऊन, वशा गोपती (गोधनाचा स्वामी/पशुपालक) याच्याकडे चालते. जो तिला ‘वेहत’ (वांझ/निष्फळ) असे मानून तसा विचार करील, तो मृत्यूच्या पाशांत दृढपणे बांधला जावो.
Mantra 38
यो वे॒हतं॒ मन्य॑मानो॒ऽमा च॒ पच॑ते व॒शाम्। अप्य॑स्य पु॒त्रान् पौत्रां॑श्च या॒चय॑ते॒ बृह॒स्पतिः॑
जो बांझ गाय योग्य आहे असे मानून घरात ‘वशा’ (वशाम्) शिजवतो—बृहस्पती त्याला असा दंड देवो की त्याचे पुत्र व पौत्रही दारिद्र्याने भीक मागण्यास लागतील.
Mantra 39
म॒हदे॒षाव॑ तपति॒ चर॑न्ती॒ गोषु॒ गौरपि॑ । अथो॑ ह॒ गोप॑तये व॒शाद॑दुषे वि॒षं दु॑हे
ही गाय गायींच्या कळपात फिरताना मोठा दाह उत्पन्न करते; आणि जो ‘वशा’ खातो त्या गोपती (कळप-स्वामी)साठी ती विषच दुहते.
Mantra 40
प्रि॒यं प॑शू॒नां भ॑वति॒ यद् ब्र॒ह्मभ्यः॑ प्रदी॒यते॑ । अथो॑ व॒शाया॒स्तत् प्रि॒यं यद् दे॑व॒त्रा ह॒विः स्यात्
पशूंना हे प्रिय ठरते—जेव्हा ते ब्राह्मणांना प्रदान केले जाते. तसेच वशालाही तेच प्रिय—जेव्हा हवि देवतांकडे अर्पिले जाते.
Mantra 41
या व॒शा उ॒दक॑ल्पयन् दे॒वा य॒ज्ञादु॒देत्य॑ । तासां॑ विलि॒प्त्यं भी॒मामु॒दाकु॑रुत नार॒दः
यज्ञातून उदय पावून देवांनी ज्या वशा ठरवल्या—त्यांवर नारदाने ते भयंकर ‘लेपन/चिन्ह-लेपन’ केले, ज्यामुळे त्या चिन्हित झाल्या.
Mantra 42
तां दे॒वा अ॑मीमांसन्त व॒शेया३मव॒शेति॑ । ताम॑ब्रवीन्नार॒द ए॒षा व॒शानां॑ व॒शत॒मेति॑
तिच्याविषयी देवांनी विचार केला—‘ही वशा की अवशा?’ तेव्हा नारद म्हणाला: ‘ही वशांमध्ये सर्वाधिक वशा आहे.’
Mantra 43
कति॒ नु व॒शा ना॑रद॒ यास्त्वं वेत्थ मनुष्य॒जाः । तास्त्वा॑ पृच्छामि वि॒द्वांसं॒ कस्या॒ नाश्नी॑या॒दब्रा॑ह्मणः
हे नारद, मनुष्यांमध्ये जन्मलेल्या ज्या ‘वशा’ गायी तुला माहीत आहेत, त्या किती? त्यांविषयी मी तुला—विद्वानाला—विचारतो: कोणाच्या हेतुने अब्राह्मणाने त्यांचे (मांस) खाऊ नये?
Mantra 44
वि॒लि॒प्त्या बृ॑हस्पते॒ या च॑ सू॒तव॑शा व॒शा। तस्या॒ नाश्नी॑या॒दब्रा॑ह्मणो॒ या आ॒शंसे॑त॒ भूत्या॑म्
हे बृहस्पते! ‘विलिप्ती’ आणि ‘सूतवशा’ नावाची ‘वशा’—भूती (समृद्धी)ची आशा धरणारा अब्राह्मण तिचे (ते) सेवन करू नये.
Mantra 45
नम॑स्ते अस्तु नारदानु॒ष्ठु वि॒दुषे॑ व॒शा। क॒त॒मासां॑ भी॒मत॑मा॒ यामद॑त्त्वा परा॒भवे॑त्
हे नारद! विधी-क्रम जाणणाऱ्या, हे वशा! तुला नमस्कार असो. यांपैकी सर्वात भयंकर कोणती—जिचे सेवन केल्यास मनुष्याचा पराभव (विनाश) होईल?
Mantra 46
वि॒लि॒प्ती या बृ॑हस्प॒तेऽथो॑ सू॒तव॑शा व॒शा। तस्या॒ नाश्नी॑या॒दब्रा॑ह्मणो॒ य आ॒शंसे॑त॒ भूत्या॑म्
हे बृहस्पते! तुझी ‘विलिप्ती’ आणि ‘सूतवशा’ नावाची ‘वशा’ही—भूती (समृद्धी)ची आशा धरणारा अब्राह्मण तिचे (ते) सेवन करू नये.
Mantra 47
त्रीणि॒ वै व॑शाजा॒तानि॑ विलि॒प्ती सू॒तव॑शा व॒शा। ताः प्र यच्छेद् ब्र॒ह्मभ्यः॒ सोऽनाव्र॒स्कः प्र॒जाप॑तौ
वशा-जात तीन प्रकार आहेत—विलिप्ती, सूतवशा आणि वशा. हे तो ब्राह्मणांना दान देओ; तसे केल्यास प्रजापतीच्या अधीन राहून तो अनाव्रस्क (अप्रहार्य) राहील.
Mantra 48
ए॒तद् वो॑ ब्राह्मणा ह॒विरिति॑ मन्वीत याचि॒तः । व॒शां चेदे॑नं॒ याचे॑यु॒र्या भी॒माद॑दुषो गृ॒हे
‘हे ब्राह्मणांनो, हे तुमचे हवि (आहुती) आहे’—अशी याचना झाल्यावर तो तसेच मानी. आणि जर ते त्याच्याकडे वशा (वांझ गाय)ही मागतील—भीम नावाच्या अदात्याच्या घरातली असली तरी—
Mantra 49
दे॒वा व॒शां पर्य॑वद॒न् न नो॑ऽदा॒दिति॑ हीडि॒ताः । ए॒ताभि॑रृ॒ग्भिर्भे॒दं तस्मा॒द् वै स परा॑भवत्
देवांनी वशा (वांझ गाय) विषयी म्हटले—“याने ती आम्हाला दिली नाही”—आणि ते त्यामुळे संतप्त झाले. या ऋचांनी त्यांनी भेदाला पराभूत केले; म्हणून तो खरोखरच विनाशास प्राप्त झाला.
Mantra 50
उ॒तैनां॑ भे॒दो नाद॑दाद् व॒शामिन्द्रे॑ण याचि॒तः । तस्मा॒त् तं दे॒वा आग॒सोऽवृ॑श्चन्नहमुत्त॒रे
इंद्राने स्वतः मागणी केली तरी भेदाने ती वशा (वांझ गाय) दिली नाही. म्हणून त्याच्या अपराधामुळे देवांनी त्याला छाटून दूर केले; आणि हे मी उत्तरकाळी घोषित करीत आहे.
Mantra 51
ये व॒शाया॒ अदा॑नाय॒ वद॑न्ति परिरा॒पिणः॑ । इन्द्र॑स्य म॒न्यवे॑ जा॒ल्मा आ वृ॑श्चन्ते॒ अचि॑त्त्या
वशा (वांझ गाय) न देण्यासाठी जे हानीकारक कटकारस्थानी होऊन बोलतात—ते जाल्मा (दुष्ट) इंद्राच्या मन्यु (क्रोधा)साठी छाटून पाडले जातात, आपल्या स्वतःच्या अचित्त्य (अविवेक)ामुळे.
Mantra 52
ये गोप॑तिं परा॒णीयाथा॒हुर्मा द॑दा॒ इति॑ । रु॒द्रस्या॒स्तां ते हे॒तिं परि॑ य॒न्त्यचि॑त्त्या
जे गोपती (पशूंचा स्वामी) याला भरकटवून मग म्हणतात—‘देऊ नका’—त्यांच्यावर, त्यांच्या स्वतःच्या अविवेकामुळे, रुद्राची ती हेति (प्रहारक अस्त्र) सर्व बाजूंनी येऊन घेरते; तसेच होवो.
Mantra 53
यदि॑ हु॒तं यद्यहु॑ताम॒मा च॒ पच॑ते व॒शाम्। दे॒वान्त्सब्रा॑ह्मणानृ॒त्वा जि॒ह्मो लो॒कान्निरृ॑च्छति
त्याने हवन केले असो वा नसो, आणि घरीही ‘वशा’ (वांझ गाय) शिजवली तर—ब्राह्मणांसह देवांचा अपमान/अपराध करून, तो वाकडा (कुटिल) मनुष्य लोकांतून हाकलला जातो.
Frequently Asked Questions
It is used to ward off household misfortune—fire, loss of property, disease, hostile witchcraft, and dangerous omens—by naming the threat and ritually expelling it beyond the home’s boundary.
Because the cattle-stall is treated as a sensitive ritual space; certain signs (like a crow touching an animal) are read as omens that can lead to illness (yakṣma) or child-harm unless promptly countered by observance and protective recitation.
Both. Alongside expulsion of hostile forces, it reinforces correct conduct—especially around gifts and obligations—by warning that contempt or wrongdoing can invite punitive consequences symbolized by Mṛtyu’s noose.
Ask anything about Sukta 4 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.