Anuvaka 1
पृथ्वीवर आधारलेली कर्म–सामाजिक व्यवस्था: शुद्धीकरण, पितृस्थापन, गृहसंरक्षण आणि पवित्र विधिनियम. उपविषय: (1) पृथ्वी ही विश्वाची अधिष्ठान-शक्ती व धर्माची साक्षी (भूमि-सूक्त). (2) अग्नीच्या माध्यमातून क्षेम–शांतीचे शुद्धीकरण करून ‘रिप्र’ (कलंक/अपवित्रता) दूर करणे. (3) पितृयज्ञ/श्राद्ध: पितरांना आसन देऊन यमाशी सौहार्द/सामंजस्य दृढ करणे. (4) घरातील अपोत्प्रायिक उपायांनी विनाश, रोग व जादूटोणा/अभिचार हाकलून देणे. (5) राजधर्म/कायदेशीर संरक्षण: ब्रह्मगवी (ब्राह्मणाची गाय) व मालमत्तेच्या पावित्र्याचे रक्षण.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
भूमि-सूक्त हे अथर्ववेदातील पृथिवीचे भव्य स्तोत्र आहे. लोक, वनस्पती आणि सर्व प्राणी यांना धारण करणारी, सघन व टिकाऊ अशी पृथ्वी ही स्थिर आधारभूमी म्हणून येथे स्तुतिली आहे. तिला “सुवर्ण-स्तनी” व औषधींची धारक म्हणून मान देऊन अस्थिर करणाऱ्या शक्ती शांत केल्या जातात; वस्ती/वसाहत स्थापन करण्यास वैधता मिळते; आणि तिच्यावर वसणाऱ्यांसाठी श्री (समृद्धी) व भूती (भरभराट) अवतरावी अशी प्रार्थना केली जाते.
Sukta 2
हे सूक्त क్షेम–शांतीचे शुद्धीकरण-क्रम आहे. यात अग्नी—विशेषतः त्याच्या कार्यनाव ‘सङ्कसुक’ या रूपाने—यज्ञकर्मातील व नैतिक ‘डाग’ (रिप्र) झाडून काढून यजमानाला पवित्र कर्मासाठी योग्य (यज्ञिय) असा पुन्हा प्रतिष्ठित करतो. तसेच मृत्यूशी निगडित धोकादायक अग्नी (क्रव्याद् अग्नी) याला पितरांच्या मार्गावर वळवून अंत्यसंस्कारजन्य अपवित्रता जिवंतांच्या यज्ञक्षेत्रात परत येऊ नये अशी व्यवस्था करतो. सूक्ताचा शेवट आयुष्यवृद्धी व मुक्तीने होतो: शत्रुत्वकारी शक्ती उलटवून/हाकलून दिल्या जातात आणि अभिप्रेत व्यक्तींना दीर्घायुष्याने युक्त करून ‘पाठविले’ जाते.
Sukta 3
AV 12.3 हा श्राद्ध–पितृयज्ञाचा स्तोत्र-संकुल आहे. तो पितरांना त्यांच्या योग्य दिशेत/भागात विधिपूर्वक आसन देतो, अर्पण-स्थळ स्थापन करतो, आणि यमाची संमती मागतो—जेणेकरून शिजवलेले हविर्भाग संकटाचे कारण न ठरता रक्षण (शर्मन्) देणारा मार्ग बनेल. दिशा, पात्रे, दर्भासन आणि रक्षक शक्ती यांची मांडणी करून हा विधीभोवती संरक्षण-वर्तुळ उभे केले जाते; शोक व मर्त्यत्व यांना सुव्यवस्थित सातत्यात रूपांतरित करून—जिवंतांस दीर्घायुष्य आणि पितरांस तृप्ती प्राप्त करून दिली जाते.
Sukta 4
AV 12.4 हे गृह-अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) सूक्त आहे. घराच्या विनाशामागील लपलेली कारणे—आग, मालमत्तेची हानी, रोग, शत्रुत्वपूर्ण जादूटोणा—यांची नावे घेऊन ती उघडी पाडते आणि त्यांना अनेकदा अमंगल स्त्री-एजंट्स व अपशकुनांच्या चिन्हांप्रमाणे व्यक्त करून घराबाहेर हाकलते. या सूक्ताची शक्ती प्रथम निदानात्मक नामकरणात (लक्षणांवरून दुर्दैवाला ओळखून नाव देणे), नंतर सक्तीच्या हद्दपारीत, आणि शेवटी पशुधन, दान, व आचार/नियमपालन यांभोवती योग्य गृहव्यवस्था पुन्हा प्रस्थापित करण्यात आहे. हे सूक्त घर, पशुधन आणि मुलांभोवती संरक्षणजाळे उभे करून अपशकुनांना कृतीयोग्य विधी-प्रतिव्यवस्थांमध्ये रूपांतरित करते.
Sukta 5
AV 12.5 हे राजधर्माशी संबंधित कायदेशीर–संरक्षणात्मक सूक्त आहे. यात ब्राह्मणाची गाय (ब्रह्मगवी) अतिक्रमण-अयोग्य पवित्र मालमत्ता म्हणून पवित्रीकृत केली असून तिचे हरण/कब्जा करणे हे धर्मतत्त्वतः दंडनीय अपराध ठरवले आहे. गाय ही ब्रह्मन्ची सजीव वाढ—“ब्रह्माचे धनुष्यतंतू” —अशी मांडणी करून, तिला घेण्याचा प्रयत्नच शाप-तर्क सक्रिय करतो आणि अपराध्याला बहिष्कार, दाहक संताप/दहन, व मृत्यूकडे हाकलणे अशा परिणतीपर्यंत नेतो, असे सूक्त सांगते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.