Adhyaya 17
ഈ അധ്യായത്തിൽ നാരദന്റെ വിവരണത്തോടെ ദേവ–അസുര സേനകളുടെ മഹാസമരം ആരംഭിക്കുന്നു. ശംഖം, ഭേരി, മൃദംഗം എന്നിവയുടെ നാദവും ആന–കുതിര–രഥങ്ങളുടെ ഘോഷവും ചേർന്ന് യുദ്ധഭൂമി യുഗാന്തസമുദ്രക്ഷോഭംപോലെ കലങ്ങുന്നു. തുടർന്ന് ശൂലം, ഗദ, പരശു, ശക്തി, തോമരം, അങ്കുശം, അമ്പുകൾ എന്നിവയുടെ ഘനവർഷം വീണ് ദിക്കുകൾ ഇരുട്ടിൽ മറഞ്ഞതുപോലെ ആകുന്നു; യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം കാണാതെ തന്നെ പ്രഹരിച്ച് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാകുന്നു. തകർന്ന രഥങ്ങൾ, വീണ ആനകൾ, രക്തനദികൾ എന്നിവ യുദ്ധസ്ഥലത്തെ ഭീകരമാക്കുന്നു; മാംസഭോജികൾ ആകർഷിതരാകുന്നു, അതിരുകളിലെ ചില ഗണങ്ങൾക്കും അവിടെ ആനന്ദമുണ്ടെന്നു പറയുന്നു. പിന്നെ കഥ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നു—അസുരനായകൻ ഗ്രസനൻ യമനെ (കൃതാന്തനെ) നേരിടുന്നു. ഇരുവരും അമ്പുവർഷം, ഗദ–ദണ്ഡപ്രഹാരങ്ങൾ, അടുത്ത പോരാട്ടത്തിൽ മല്ലയുദ്ധം വരെ നടത്തുന്നു. ഗ്രസനന്റെ പ്രചണ്ഡാക്രമണത്തിൽ യമന്റെ കിങ്കരർ തളരുന്നു; അവസാനം യമൻ അടിയേറ്റ് നിശ്ചേഷ്ടനായി തോന്നുന്നു. ഗ്രസനൻ വിജയഗർജ്ജനത്തോടെ സേനയെ വീണ്ടും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. കാലവും ദണ്ഡവും എന്ന ദൈവനിയമത്തിന്റെ മുമ്പിൽ യുദ്ധ ‘പൗരുഷം’ എത്ര ഭംഗുരമാണെന്ന ബോധമാണ് അധ്യായം നൽകുന്നത്; ദേവന്മാർ വിറയ്ക്കുകയും യുദ്ധഭൂമി കുലുങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततस्तयोः समायोगः सेनयोरुभयोरभूत् । युगांते समनुप्राप्ते यथा क्षुब्धसमुद्रयोः
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഇരുസേനകളും പൂർണ്ണ ഏറ്റുമുട്ടലിൽ പ്രവേശിച്ചു; യുഗാന്തം എത്തിയപ്പോൾ രണ്ട് സമുദ്രങ്ങൾ കലങ്ങി മഥിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ।
Verse 2
सुरासुराणां संमर्दे तस्मिन्परमदारुणे । तुमुलं सुमहत्क्रांते सेनयोरुभयोरपि
ദേവാസുരന്മാരുടെ ആ പരമ ഭീകരമായ സംമർദ്ദത്തിൽ, ഇരുസേനകളും മഹാബലത്തോടെ മുന്നേറിയപ്പോൾ യുദ്ധം അതിവിശാലവും തുമുലമായ കോലാഹലവുമാക്കി മാറി।
Verse 3
गर्जतां देवदैत्यानां शंखभेरीरवेण च । तूर्याणां चैव निर्घोषैर्मातंगानां च बृंहितैः
ദേവദൈത്യരുടെ ഗർജ്ജനത്താൽ, ശംഖഭേരികളുടെ നാദത്താൽ, യുദ്ധവാദ്യങ്ങളുടെ ഘനഘോഷത്താൽ, ആനകളുടെ ബൃംഹിതത്താൽ രണഭൂമി മുഴങ്ങിപ്പൊങ്ങി।
Verse 4
हेषितैर्हयवृंदानां रथनेमिस्वनेन च । घोषेण चैव तूर्याणां युगांत इव चाभवत्
കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ഹേഷിതധ്വനി, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനം, തൂര്യങ്ങളുടെ മഹാഘോഷം—ഇവയാൽ യುಗാന്തപ്രളയം വന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 5
रोषेणाबिपरीतांगास्त्यक्तजीवितचेतसः । समसज्जन्त तेन्योन्यं प्रक्रमेणातिलोहिताः
കോപത്തിൽ വികൃതമായ ദേഹങ്ങൾ, ജീവചിന്ത ഉപേക്ഷിച്ച മനസ്സുകൾ—രക്തവർണ്ണമായി മാറി, ക്രമമായി മുന്നേറി പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി।
Verse 6
रथा रथैः समासक्ता गजाश्चापि महागजैः । पत्तयः पत्तिभिश्चैव हयाश्चापि महाहयैः
രഥങ്ങൾ രഥങ്ങളോട് ചേർന്നു, ഗജങ്ങൾ മഹാഗജങ്ങളോട്; പദാതികൾ പദാതികളോട്, കുതിരകൾ മഹാകുതിരകളോട്—സമബലം സമബലത്തോട് അടുത്ത പോരിൽ ഏറ്റുമുട്ടി।
Verse 7
ततः प्रासाशनिगदाभिंडिपालपरश्वधैः । शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैर्मुद्गरैः कणयैर्गुडैः
അപ്പോൾ പ്രാസം, ഖഡ്ഗം, ഗദ, ഭിണ്ഡിപാലം, പരശ്വധം, ശക്തി, പട്ടിശം, ശൂലം, മുദ്ഗരം എന്നിവയും ഭാരമേറിയ ക്ഷേപണാസ്ത്രങ്ങളും കൊണ്ട് അവർ പരസ്പരം നിരന്തരം പ്രഹരിച്ചു।
Verse 8
चक्रैश्च शक्तिभिश्चैव तोमरैरंकुशैरपि । कर्णिनालीकनाराचवत्सदंतार्द्धचंद्रकैः
ചക്രാസ്ത്രങ്ങളും ശക്തികളും, തോമരങ്ങളും അങ്കുശങ്ങളും, കൂടാതെ കർണി, നാളീക, നാരാച, വത്സദന്ത, അർദ്ധചന്ദ്രമുഖ അമ്പുകളുടെ മുറിക്കുന്ന മഴയാൽ യുദ്ധഭൂമി നിറഞ്ഞു।
Verse 9
भल्लैर्वेतसपत्रैश्च शुकतुंडैश्च निर्मलैः । वृष्टिभिश्चाद्भुताकारैर्गगनं समपद्यत
ഭല്ല-അമ്പുകളും വേതസപത്ര-ശരങ്ങളും നിർമലമായ ‘ശുകതുണ്ട’ അമ്പുകളും അത്ഭുതാകാരമായി മഴപോലെ പെയ്തു; ആകാശം മുഴുവൻ നിറഞ്ഞു മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ ആയി.
Verse 10
संप्रच्छाद्य दिशः सर्वास्तमोमयमिवाभवत् । प्राज्ञायंत न तेऽन्योन्यं तस्मिंस्तमसि संकुले
സകല ദിക്കുകളും മൂടി അത് തമോമയമായതുപോലെ ആയി; ആ കലങ്ങിയ ഇരുട്ടിൽ അവർ പരസ്പരം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 11
अदृश्यभूतास्तमसि न्यकृंतंत परस्परम् । ततो भुजैर्ध्वजैश्छत्रैः शिरोभिश्च सकुंडलैः
ഇരുട്ടിൽ അദൃശ്യരായി അവർ പരസ്പരം വെട്ടിവീഴ്ത്തി; പിന്നെ യുദ്ധഭൂമി ഭുജങ്ങൾ, ധ്വജങ്ങൾ, ഛത്രങ്ങൾ, കുണ്ഡലധാരിയായ ശിരസ്സുകൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞു.
Verse 12
गजैस्तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि । आकाशशिरसो भ्रष्टैः पंकजैरिव भूश्चिता
ആനകൾ, കുതിരകൾ, പാദാതികൾ—ചിലർ വീഴുന്നു, ചിലർ വീണുകിടക്കുന്നു—ഇവകൊണ്ട് ഭൂമി നിറഞ്ഞു; ആകാശശിരസ്സിൽ നിന്ന് വീണ താമരകളാൽ നിലം വിരിഞ്ഞതുപോലെ.
Verse 13
भग्नदंता भिन्नकुंभाश्छिन्नदीर्घमहाकराः । गजाः शैलनिभाः पेतुर्धरण्यां रुधिरस्रवाः
പർവ്വതസമാന ആനകൾ—ദന്തങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞു, കുംഭസ്ഥലങ്ങൾ പിളർന്ന്, ദീർഘ മഹാകരങ്ങൾ മുറിഞ്ഞു—രക്തം ഒഴുകിച്ചൊരിഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 14
भग्नैषाश्च रथाः पेतुर्भग्नाक्षाः शकलीकृताः । पत्तयः कोटिशः पेतुस्तुरंगाश्च सहस्रशः
ധ്വജദണ്ഡങ്ങൾ തകർന്ന രഥങ്ങൾ വീണു; അച്ചുകൾ പൊട്ടി ചിതറിപ്പോയി. പാദാതികൾ കോടിക്കണക്കിന് വീണു; കുതിരകൾ ആയിരക്കണക്കിന് നിലംപതിച്ചു.
Verse 15
ततः शोणितनद्यश्च हर्षदाः पिशिताशिनाम् । वैतालानंददायिन्यो व्यजायंत सहस३शः
അപ്പോൾ സഹസ്രശഃ രക്തനദികൾ ഉദ്ഭവിച്ചു—മാംസഭോജികൾക്ക് ഹർഷം നൽകുന്നതും, വൈതാളന്മാർക്ക് ആനന്ദം പകരുന്നതുമായ.
Verse 16
तस्मिंस्तथाविधे युद्धे सेनानीर्ग्रसनोऽरिहा । बाणवर्षेण महता देवसैन्यमकंपयत्
അത്തരം യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുഹന്താവായ സേനാനി ഗ്രസനൻ മഹത്തായ ബാണവൃഷ്ടിയാൽ ദേവസൈന്യത്തെ നടുക്കിച്ചു.
Verse 17
ततो ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः । ववर्ष शरवर्षेण विशेषादग्निवर्चसा
പിന്നെ ഗ്രസനനെ കണ്ട യമൻ ക്രോധത്തിൽ മൂർച്ചിതനായി, പ്രത്യേകിച്ച് അഗ്നിവർചസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്ന ശരവൃഷ്ടി പെയ്തു.
Verse 18
स विद्धो बहुभिर्षाणैर्ग्रसनोऽतिपराक्रमः । कृतप्रतिकृताकांक्षी धनुरानम्य भैरवम्
അനവധി ബാണങ്ങളാൽ വിദ്ധനായിട്ടും അതിപരാക്രമിയായ ഗ്രസനൻ പ്രതികാരാകാംക്ഷയോടെ ഭൈരവ ധനുസ്സിനെ വളച്ച് വലിച്ചു.
Verse 19
शरैः सहस्रैश्च पञ्चलक्षैश्चैव व्यताडयत् । ग्रसनेन विमुक्तांस्ताञ्छरान्सोपि निवार्य च
അവൻ ആയിരങ്ങളാൽ, അതുമല്ല അഞ്ചുലക്ഷം അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു; ഗ്രസനൻ വിട്ട അമ്പുകളെയും അവൻ തടഞ്ഞു നിരോധിച്ചു।
Verse 20
बाणवृष्टिभिरुग्राभिर्यमो ग्रसनमर्दयत् । कृतांतशरवृष्टीनां संततीः प्रतिसर्पतीः । चिच्छेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः
ഉഗ്രമായ ബാണവൃഷ്ടികളാൽ യമൻ ഗ്രസനനെ പീഡിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ദാനവേശ്വരനായ ഗ്രസനൻ തന്റെ ശരവർഷംകൊണ്ട് കൃതാന്തന്റെ ബാണങ്ങളുടെ മുന്നേറുന്ന, നിരന്തരധാരകളെ ഛേദിച്ചു।
Verse 21
विफलां तां समालोक्य यमः स्वशरसंततिम्
തന്റെ തന്നെ നിരന്തരമായ ശരസന്തതി വ്യർത്ഥമായതായി കണ്ട യമൻ ക്രോധം ധരിച്ചു മറ്റൊരു ഉപായത്തിനായി തയ്യാറായി।
Verse 22
प्राहिणोन्मुद्गरं दीप्तं ग्रसनस्य रथं प्रति । स तं मुद्गरमायांतमुत्पत्य रथसत्तमात्
അവൻ ഗ്രസനന്റെ രഥത്തേക്കു ദീപ്തമായ മുദ്ഗരം എറിഞ്ഞു. അത് പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട ഗ്രസനൻ തന്റെ ഉത്തമ രഥത്തിൽ നിന്നു ചാടി ഉയർന്നു।
Verse 23
जग्राह वामहस्तेन लीलया ग्रसनोऽरिहा । तेनैव मुद्गरेणाथ यमस्य महिषं रुषा
ശത്രുഹരനായ ഗ്രസനൻ അത് ഇടങ്കൈകൊണ്ട് ലീലാഭാവത്തിൽ പിടിച്ചു; അതേ മുദ്ഗരംകൊണ്ട് ക്രോധത്തോടെ യമന്റെ മഹിഷത്തെ അടിച്ചു।
Verse 24
ताडयामास वेगेन स पपात महीतले । उत्पत्याथ यमस्तस्मान्महिषान्निपतिष्यतः
അവൻ വേഗത്തിൽ പ്രഹരിക്കുകയും അത് നിലത്തു വീഴുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ വീഴാൻ പോകുന്ന ആ പോത്തിൽ നിന്ന് യമൻ ചാടി എഴുന്നേറ്റു.
Verse 25
प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम् । स तु प्राप्तप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि
അവൻ കുന്തം കൊണ്ട് ഗ്രസനന്റെ മുഖത്ത് ശക്തമായി പ്രഹരിച്ചു. ആ പ്രഹരമേറ്റ് ബോധരഹിതനായി അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 26
ग्रसनं पतित दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । यमस्य भिंडिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि
ഗ്രസനൻ വീണതു കണ്ട് ഭീകര പരാക്രമിയായ ജംഭൻ യമന്റെ നെഞ്ചിൽ ഭിന്ദിപാലം കൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു.
Verse 27
यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात् । अतिगाढ प्रहारार्त्तः कृतांतोमूर्छितोऽभवत्
ആ പ്രഹരത്താൽ യമന്റെ വായിൽ നിന്ന് രക്തം ഒഴുകി. അതിശക്തമായ ആഘാതത്താൽ വേദനിച്ച കൃതാന്തൻ (യമൻ) ബോധരഹിതനായി.
Verse 28
कृतांतमर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनादिपः । वृतो यक्षायुतगणैर्जंभं प्रत्युद्ययौ रुषआ
കൃതാന്തൻ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ഗദയേന്തിയ ധനാധിപൻ (കുബേരൻ) പതിനായിരം യക്ഷന്മാരോടുകൂടി കോപത്തോടെ ജംഭന് നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 29
जंभो रुषा तमायांतं दानवा नीकसंवृतः । जग्राह वाक्यं राज्ञस्तु यता स्निग्धेन भाषितम्
ദാനവസൈന്യനിരകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ക്രുദ്ധനായ ജംഭൻ അവൻ മുന്നേ വരുന്നതു കണ്ടു; എങ്കിലും രാജാവിന്റെ സ്നിഗ്ധവും സംയതവുമായ വചനങ്ങൾ അവൻ സ്വീകരിച്ചു।
Verse 30
ग्रसनो लब्धसंज्ञोऽथ यमस्य प्राहिणोद्गदाम् । मणिहेमपरिष्कारां गुर्वी परिघमर्दिनीम्
അപ്പോൾ ഗ്രസനൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ഉടൻ യമനിലേക്കൊരു ഭാരമേറിയ ഗദ എറിഞ്ഞു—മണി-ഹേമ അലങ്കാരങ്ങളാൽ ശോഭിത—ഇരുമ്പുദണ്ഡം പോലും തകർക്കുന്നവ।
Verse 31
तामापतंतीं संप्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः । गदायाः प्रतिघातार्थं जगज्ज्वलनभैरवम्
ആ ഗദ തനിക്കു നേരെ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട മഹിഷവാഹനായ യമൻ, അതിന്റെ പ്രഹാരം തടയാൻ ലോകം കത്തുന്നതുപോലെ ഭയാനകമായ ജ്വാലാതേജം ഒരുക്കി।
Verse 32
दंडं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् । स गदां वियति प्राप्य ररासांबुधरोद्धतम्
കോപത്തോടെ അവൻ ജ്വാലാമാലകളാൽ മൂടപ്പെട്ട ദണ്ഡം എറിഞ്ഞു. അത് ആകാശത്തിൽ ഗദയെ എത്തി ഉദ്ധതമായ മേഘഗർജ്ജനപോലെ മുഴങ്ങി।
Verse 33
संवट्टश्चाभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहः । ताभ्यां निष्पेषनिर्ह्राद जडीकृतदिगंतरम्
ഇരുവരുടെയും ഇടയിൽ പർവ്വതങ്ങൾ കൂട്ടിയിടിക്കുന്നതുപോലെ സഹിക്കാനാകാത്ത പ്രഹാരം ഉണ്ടായി. ആ ചതയ്ക്കുന്ന ഗർജ്ജനത്തിൽ ദിക്കുകളുടെ ഇടവിടങ്ങളും സ്തംഭിച്ചു।
Verse 34
जगद्व्याकुलतां यातं प्रलयागमशंकया । क्षणात्प्रशांतनिर्ह्रादं ज्वलदुल्कासमाचितम्
പ്രളയം വരുമെന്ന ഭീതിശങ്കയിൽ ലോകം വ്യാകുലമായി; എന്നാൽ ക്ഷണത്തിൽ ഗർജ്ജനം ശമിച്ചു, ആകാശം ജ്വലിക്കുന്ന ഉൽക്കകളാൽ നിറഞ്ഞു।
Verse 35
निष्पेषणं तयोर्भीमम भूद्गनगोचरम् । निहत्याथ गदां दण्डस्ततो ग्रसनमूर्धनि
അവരുടെ ഭീകരമായ ചതച്ചുമാറ്റുന്ന ഏറ്റുമുട്ടൽ ശിവഗണങ്ങൾക്കും ദൃശ്യമാവുകയായിരുന്നു; പിന്നെ ദണ്ഡം ഗദയെ തകർത്തുവീഴ്ത്തി, തുടർന്ന് ഗ്രസനന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിച്ചു।
Verse 36
पपात पौरुषं हत्वा यथा दैवं पुरार्जितम् । सतु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा सतिमिरादिशः
പൂർവാർജിതമായ ദൈവം തന്നെ അടിച്ചുവീഴ്ത്തിയതുപോലെ അവന്റെ പൗരുഷം തകർന്നു വീണു; ആ പ്രഹാരത്തിൽ അവൻ ദിക്കുകൾ ഘോര അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടതായി കണ്ടു।
Verse 37
पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमिरेणुविभूषितः । ततो हाहारवो घोरः सेनयोरुभयोरभूत्
അവൻ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു, ശരീരം നിലത്തെ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ടു; അപ്പോൾ ഇരുസേനകളിലും ഭീകരമായ ‘ഹാ ഹാ’ നിലവിളി ഉയർന്നു।
Verse 38
ततो महूर्तमात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम् । अपश्यत्स्वां तनुं ध्वस्तां विलोलाभरणांबराम्
പിന്നീട് ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽ ഗ്രസനന് ബോധം തിരിച്ചുവന്നു; തന്റെ ശരീരം തകർന്നതും, ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും അസ്തവ്യസ്തമായി തളർന്ന് തൂങ്ങുന്നതും അവൻ കണ്ടു।
Verse 39
स चापि चिंतयामास कृतप्रतिकृतक्रियाम् । धिगस्तु पौरुषं मह्यं प्रभोरग्रेसरः कथम्
അവൻ ചെയ്ത പ്രവൃത്തിയും അതിന്റെ പ്രതിപ്രവൃത്തിയും ചിന്തിച്ചു— “ധിക് എന്റെ വീര്യം! പ്രഭുവിന്റെ അഗ്രഗണ്യന്റെ മുമ്പിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ നില്ക്കാൻ ധൃഷ്ടനായി?” എന്നു മനസ്സിൽ വിലപിച്ചു.
Verse 40
मय्याश्रितानि सैन्यानि जिते मयि जितानि च । असंभावितरूपो हि सज्जनो मोदते सुखम्
“എന്നിൽ ആശ്രയിച്ച സൈന്യങ്ങൾ— ഞാൻ ജയിച്ചാൽ ജയിക്കും, ഞാൻ തോറ്റാൽ തോറ്റുപോകും. ആത്മഗർവരഹിതനായ സജ്ജനൻ സംതൃപ്തിയുടെ സുഖത്തിൽ തന്നേ ആനന്ദിക്കുന്നു।”
Verse 41
संभावितस्त्वशक्तश्चेत्तस्य नायं परोऽपि वा । एवं संचिंत्य वेगेन समुत्तस्थौ महाबलः
“അശക്തനായിട്ടും ആദരിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, അവനു യഥാർത്ഥത്തിൽ ഈ ലോകവും അല്ല, പരലോകവും അല്ല.” എന്നു ചിന്തിച്ച് ആ മഹാബലൻ വേഗത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു.
Verse 42
मुद्गरं कालदण्डाभं गृहीत्वा गिरिसंनिभम् । ग्रसनो घोरसंकल्पः संदष्टौष्ठपुटच्छदः
ഘോരസങ്കൽപ്പത്തോടെ ഗ്രസനൻ കാലദണ്ഡസദൃശവും പർവ്വതസമാനവുമായ വലിയ മുദ്ഗരം പിടിച്ചു. അധരങ്ങൾ കടിച്ചമർത്തി ഭയങ്കര പ്രഹാരത്തിനായി ഒരുങ്ങി.
Verse 43
रथेन त्वरितोऽगच्छदाससादांतकं रणे । समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्
അവൻ രഥം കയറി വേഗത്തിൽ ചെന്നു യുദ്ധത്തിൽ അന്തകനെ നേരിട്ടു. പോരിൽ യമന്റെ അടുത്തെത്തി ഗ്രസനൻ തന്റെ മുദ്ഗരം ചുഴറ്റിത്തുടങ്ങി.
Verse 44
वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यममूर्धनि । विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रांतलोचनः
മഹാവേഗത്തോടും ഉഗ്രരൗദ്രത്തോടും കൂടി അവൻ ഗദയെ യമന്റെ ശിരസ്സിലേക്കു എറിഞ്ഞു. ജ്വലിക്കുന്ന ഗദ കണ്ട യമന്റെ കണ്ണുകൾ ഭീതിയിൽ വിസ്തരിച്ചു.
Verse 45
वंचयामास दुर्द्धर्षं मुद्गरं तं महाबलः । तस्मिन्नपसृते दूरं चंडानां भीमकर्मणाम्
ആ മഹാബലൻ ആ ദുര്ധർഷമായ ഗദാപ്രഹാരം ഒഴിവാക്കി. അത് ദൂരെയ്ക്ക് മാറിയപ്പോൾ ഭീമകർമ്മികളായ ചണ്ഡ യോദ്ധാക്കൾ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു.
Verse 46
याम्यानां किंकराणां च अयुतं निष्पिपेष ह । ततस्तदयुतं दृष्ट्वा हतं किंकरवाहिनी
അവൻ യമന്റെ കിങ്കരന്മാരിൽ പത്തായിരത്തെ ചതച്ചുകളഞ്ഞു. ആ പത്തായിരം ഹതരായതു കണ്ട കിങ്കരവാഹിനി വിറച്ചു പിന്മാറി.
Verse 47
दशार्बुदमिता क्रुद्धा ग्रसनायान्वधावत । ग्रसनस्तु समालोक्य तां किंकरमयां शुभाम्
ദശാർബുദ സംഖ്യയുള്ള ആ സേന ക്രോധത്തോടെ ഗ്രസനനെ ഗ്രസിക്കാനായി പാഞ്ഞുവന്നു. എന്നാൽ ഗ്രസൻ ആ കിങ്കരമയമായ ശുഭസേനയെ നിരീക്ഷിച്ചു.
Verse 48
मेने यमसहस्राणि तादृग्रूपबला हि सा । विगाह्य ग्रसनं सेना ववर्ष शरवृष्टिभिः
ആ സേനയുടെ രൂപവും ബലവും അങ്ങനെ ആയിരുന്നു; ആയിരം യമന്മാരെപ്പോലെ തോന്നി. ഗ്രസനിലേക്കു കുതിച്ചുകയറി അവർ അമ്പുവൃഷ്ടി പെയ്തു.
Verse 49
कल्पांतघोरसंकाशो बभूव स महारणः । केचिच्छैलेन बिभिदुः केचिद्बाणैरजिह्यगैः
ആ മഹാരണം കല്പാന്തഭീതിപോലെ അത്യന്തം ഘോരമായി. ചിലർ പാറകൾ എറിഞ്ഞു പ്രഹരിച്ചു; ചിലർ തെറ്റാത്ത അമ്പുകളാൽ കുത്തിത്തുളച്ചു.
Verse 50
पिपिषुर्गदया केचित्कोचिन्मुद्गरवृष्टिभिः । केचित्प्रासप्रहारैश्च ताडयामासुरुद्धताः
ചിലർ ഗദകൊണ്ട് ചതച്ചു; ചിലർ മുദ്ഗരവൃഷ്ടിയാൽ അടിച്ചു. മറ്റുചിലർ ഉദ്ധതരായി പ്രാസപ്രഹാരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 51
अपरे किंकरास्तस्य ललंबुर्बाहुमंडले । शिलाभिरपरे जघ्नुर्द्रुमैरन्ये महोच्छ्रयैः
അവന്റെ ചില കിങ്കരർ അവന്റെ ബാഹുമണ്ഡലത്തിൽ പിടിച്ചു തൂങ്ങി. ചിലർ ശിലകളാൽ അടിച്ചു; മറ്റുചിലർ ഉയർന്ന വൃക്ഷങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 52
तस्यापरे च गात्रेषु दशनांश्चन्यपातयन् । अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकरास्ताडयंति च
ചിലർ അവന്റെ ഗാത്രങ്ങളിൽ അടിച്ച് പല്ലുകൾ വീഴ്ത്തി. മറ്റുചില കിങ്കരർ മുഷ്ടികളാൽ അവന്റെ പുറം തുടർച്ചയായി അടിച്ചു.
Verse 53
एवं चाभिद्रुतस्तैः स ग्रसनः क्रोधमूर्छितः । उत्साद्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः
ഇങ്ങനെ അവരാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട ഗ്രസനൻ ക്രോധമൂഢനായി. തന്റെ ദേഹം ഭൂമിയിൽ ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തി ആയിരങ്ങളെയൊക്കെ ചതച്ചുകളഞ്ഞു.
Verse 54
कांश्चिदुत्थाय जघ्नेऽसौ मुष्टिभिः किंकरान्रणे । कांश्चित्पादप्रहारेण धावन्नन्यानचूर्णयत्
എഴുന്നേറ്റ് അവൻ യുദ്ധത്തിൽ യമന്റെ ചില കിങ്കരന്മാരെ മുഷ്ടിഘാതങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തി; ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ പാദപ്രഹാരങ്ങളാൽ മറ്റുള്ളവരെയും ചിതറിച്ചു തകർത്തു।
Verse 55
क्षणैकेन स तान्निन्ये यमलोकायभारत । स च किंकरयुद्धेन ववृधेऽग्निरिवैधसा
ഒരു ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ, ഹേ ഭാരതാ, അവൻ അവരെ യമലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു; കിങ്കരന്മാരോടുള്ള യുദ്ധംകൊണ്ട് ഇന്ധനം കിട്ടിയ അഗ്നിപോലെ അവൻ കൂടുതൽ ശക്തനായി വളർന്നു।
Verse 56
तमालोक्य यमोऽश्रांतं श्रांतंस्तांश्च हतान्स्वकान् । आजगाम समुद्यम्य दंडं महिषवाहनः
അവനെ ക്ഷീണമില്ലാത്തവനായി കണ്ടും, തന്റെ കിങ്കരന്മാർ ക്ഷീണിച്ച് കൊല്ലപ്പെട്ടതും കണ്ടും, മഹിഷവാഹനായ യമൻ ദണ്ഡം ഉയർത്തി മുന്നോട്ട് വന്നു।
Verse 57
ग्रसनस्तु तमायांतमाजघ्ने गदयोरसि । अचिंतयित्वा तत्कर्म ग्रसनस्यांतकोऽरिहा
അപ്പോൾ അടുത്തെത്തിയ യമന്റെ വക്ഷസ്സിൽ ഗ്രസനൻ ഗദകൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു; ആ പ്രവൃത്തി സഹിക്കാതെ അരിപ്പഹാ അന്തകൻ (യമൻ) ഗ്രസനനെ ലക്ഷ്യമാക്കി മനസ്സുറപ്പിച്ചു।
Verse 58
व्याघ्रान्दंडेन संजघ्ने स रथान्न्य पतद्भुवि । ततः क्षणेन चोत्थाय संचिंत्यात्मानमुद्धतः
അവൻ ദണ്ഡംകൊണ്ട് ഉഗ്രമായി ആക്രമിച്ചവരെ വീഴ്ത്തി; രഥങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു; പിന്നെ ഒരു ക്ഷണത്തിൽ ആ അഹങ്കാരിയായവൻ എഴുന്നേറ്റ് സ്വയം സംയമിപ്പിച്ച് സ്ഥിരനായി നിന്നു।
Verse 59
वायुवेगेन सहसा ययौ यमरथं प्रति । पदातिः स रथं तं च समारुह्य यमं तदा
അവൻ കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ പെട്ടെന്ന് യമന്റെ രഥത്തേക്കു പാഞ്ഞു. പാദചാരിയായിരുന്നിട്ടും ആ രഥത്തിൽ കയറി ഉടൻ യമനെ സമീപിച്ചു.
Verse 60
योधयामास बाहुभ्यामाकृष्य बलिनां वरः । यमोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्च बाहुयुद्धे प्रवर्तते
ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ഭുജബലത്തോടെ യമനെ വലിച്ചടുത്താക്കി പോരാടി. യമനും ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് കൈയാങ്കളിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 61
ग्रसनं कटिवस्त्रे तु यमं गृह्य बलोत्कटः । भ्रामयामास वेगेन संभ्रमाविष्टचेतसम्
അപ്പോൾ ബലോന്മത്തനായ ഗ്രസനൻ യമനെ കട്ടിവസ്ത്രം പിടിച്ച് വേഗത്തിൽ ചുറ്റിച്ചു; അതിനാൽ യമന്റെ മനസ്സ് കലുഷിതമായി.
Verse 62
विमोच्याथ यमः कष्टात्कंठेऽवष्टभ्य चासुरम् । बाहुभ्यां भ्रामयामास सोऽप्यात्मानममोचयत्
പിന്നീട് യമൻ പ്രയാസത്തോടെ സ്വയം മോചിതനായി, ആ അസുരന്റെ കഴുത്ത് പിടിച്ച് ഇരുകൈകളാൽ ചുറ്റിച്ചു; എങ്കിലും ആ ദൈത്യനും സ്വയം വിടുവിച്ചു.
Verse 63
ततो जघ्नतुरन्योन्यं मुष्टिभिर्निर्दयौ च तौ । दैत्येंद्रस्यातिवीर्यत्वात्परिश्रांततरो यमः
അതിനുശേഷം അവർ ഇരുവരും കരുണയില്ലാതെ മുഷ്ടിഘാതങ്ങളാൽ പരസ്പരം അടിച്ചു. ദൈത്യേന്ദ്രന്റെ അതിവീര്യം മൂലം യമൻ കൂടുതൽ ക്ഷീണിതനായി.
Verse 64
स्कंधे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रांतिमैच्छत । तमा लक्ष्य ततो दैत्यः श्रांतमुत्पाट्य चौजसा
ദൈത്യന്റെ മുഖം തന്റെ തോളിൽ ചായ്ത്തുവെച്ച് യമൻ ക്ഷണിക വിശ്രമം ആഗ്രഹിച്ചു. അവനെ ക്ഷീണിതനായി കണ്ട ദൈത്യൻ ബലത്തോടെ പിടിച്ചു ഉഗ്രവേഗത്തിൽ അവനെ പിഴുതെടുത്തു.
Verse 65
निष्पिपेष महीपृष्ठे विनिघ्नन्पार्ष्णिपाणिभिः । ततो यमस्य वदनात्सुस्राव रुधिरं बहु
അവൻ യമനെ ഭൂമിയിൽ തള്ളിവീഴ്ത്തി കാൽമുട്ടും മുഷ്ടിയുംകൊണ്ട് അടിച്ചു ചതച്ചു. പിന്നെ യമന്റെ വായിൽ നിന്ന് ധാരാളം രക്തം ഒഴുകി.
Verse 66
निर्जीवमिति तं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः । जयं प्राप्योद्धतं नादं मुक्त्वा संत्रास्य देवताः
അവനെ നിർജീവനെന്നപോലെ കണ്ട ദാനവൻ അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചു. ജയം ലഭിച്ചതായി കരുതി അവൻ ഉന്മത്ത ഗർജ്ജനം മുഴക്കി; ദേവന്മാർ ഭീതിയിലായി.
Verse 67
स्वकं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिरिवाचलः
സ്വസൈന്യത്തെ സമീപിച്ച് ആ ദൈത്യൻ പർവതംപോലെ അചലമായി നിന്നു.
Verse 68
नादेन तस्य ग्रसनस्य संख्ये महायुधैश्चार्दितसर्वगात्राः । गते कृथांते वसुधां च निष्प्रभे चकंपिरे कांदिशिकाः सुरास्ते
ആ യുദ്ധത്തിൽ ഗ്രസനന്റെ നാദവും മഹായുധങ്ങളുടെ പ്രഹാരവും മൂലം സർവാംഗങ്ങളും പീഡിതരായി; കൃതാന്തൻ (യമൻ) അകന്നതും ഭൂമി നിർപ്രഭമായതും കണ്ടപ്പോൾ, ആ ദേവന്മാർ ദിശതെറ്റി വിറച്ചുകൊണ്ട് ചിതറിപ്പോയി.