Adhyaya 33

Verse 1

अगस्त्य उवाच । स्कंदज्ञानोदतीर्थस्य माहात्म्यं वद सांप्रतम् । ज्ञानवापीं प्रशंसंति यतः स्वर्गौकसोप्यलम्

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ സ്കന്ദ-ജ്ഞാനോദ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുക. ജ്ഞാനവാപിയെ അത്രമേൽ പ്രശംസിക്കുന്നു; സ്വർഗവാസികളും പോലും അതിനെ ഉന്നതമായി സ്തുതിക്കുന്നു.

Verse 2

स्कंद उवाच । घटोद्भव महाप्राज्ञ शृणु पापप्रणोदिनीम् । ज्ञानवाप्याः समुत्पत्तिं कथ्यमानां मयाधुना

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഘടോദ്ഭവ മഹാപ്രാജ്ഞ! കേൾക്കുക; പാപനാശിനിയായ ജ്ഞാനവാപിയുടെ ഉത്ഭവം ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിവരിക്കുന്നു.

Verse 3

अनादिसिद्धे संसारे पुरा देवयुगे मुने । प्राप्तः कुतश्चिदीशानश्चरन्स्वैरमितस्ततः

ഹേ മുനേ! അനാദിസിദ്ധമായ ഈ ലോകത്തിൽ, പുരാതന ദേവയുഗത്തിൽ, ഈശാനൻ എവിടെയോ നിന്ന് എത്തി സ്വേച്ഛയായി ഇവിടെയും അവിടെയും സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 4

न वर्षंति यदाभ्राणि न प्रावर्तंत निम्रगाः । जलाभिलाषो न यदा स्नानपानादि कर्मणि

മേഘങ്ങൾ മഴ പെയ്യാതെയും നദികൾ ഒഴുകാതെയും ഇരിക്കുമ്പോൾ—സ്നാനം, പാനം മുതലായ കര്‍മ്മങ്ങൾക്ക് പോലും ജലാഭിലാഷം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ—അപ്പോൾ ലോകം മഹാക്ലേശത്തിൽ പതിക്കുന്നു।

Verse 5

क्षारस्वादूदयोरेव यदासीज्जलदर्शनम् । प्रथिव्यां नरसंचारे वतर्माने क्वचित्क्वचित्

ഭൂമിയിൽ മനുഷ്യരുടെ സഞ്ചാരത്തിനിടയിൽ ജലം എവിടെയോ എവിടെയോ മാത്രം കാണപ്പെടുകയും, അതും ഉപ്പുരുചിയോ മധുരരുചിയോ ആയി മാത്രം തോന്നുകയും ചെയ്തപ്പോൾ—ജലദുർലഭത വ്യക്തമായി।

Verse 6

निर्वाणकमलाक्षेत्रं श्रीमदानंदकाननम् । महाश्मशानं सर्वेषां बीजानां परमूषरम्

ഇത് നിർവാണത്തിന്റെ കമലക്ഷേത്രം, ശ്രീമയ ആനന്ദകാനനം; എല്ലാ കർമ്മബീജങ്ങൾക്കും ഇത് മഹാശ്മശാനവും പരമ ഉഷരഭൂമിയും ആകുന്നു।

Verse 7

महाशयनसुप्तानां जंतूनां प्रतिबोधकम् । संसारसागरावर्त पतज्जंतुतरंडकम्

ഇത് മഹാശയനത്തിൽ നിദ്രിക്കുന്ന ജീവികളെ ഉണർത്തുന്നതാണ്; സംസാരസാഗരത്തിന്റെ ആവർത്തങ്ങളിൽ വീഴുന്ന പ്രാണികൾക്ക് ഇത് ജീവതരണി ആകുന്നു।

Verse 8

यातायातातिसंखिन्न जंतुविश्राममंडपम । अनेकजन्मगुणित कर्मसूत्रच्छिदाक्षुरम्

ഇത് നിരന്തരമായ വരവ്-പോക്കാൽ അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ച ജീവികൾക്ക് വിശ്രമമണ്ഡപം; അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ നെയ്ത കർമ്മസൂത്രം മുറിക്കുന്ന തീക്ഷ്ണ ക്ഷുരധാര.

Verse 9

सच्चिदानंदनिलयं परब्रह्मरसायनम् । सुखसंतानजनकं मोक्षसाधनसिद्धिदम्

ഇത് സച്ചിദാനന്ദനിലയം, പരബ്രഹ്മത്തിന്റെ അമൃതരസം; അഖണ്ഡസുഖപരമ്പര ജനിപ്പിക്കുകയും മോക്ഷസാധനസിദ്ധി പ്രസാദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 10

प्रविश्य क्षेत्रमेतत्स ईशानो जटिलस्तदा । लसत्त्रिशूलविमलरश्मिजालसमाकुलः

അപ്പോൾ ജടാധാരിയായ ഈശാനൻ ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു—ദീപ്തമായ ത്രിശൂലത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന നിർമല കിരണജാലം ചുറ്റും പരന്നുകൊണ്ട് പ്രകാശിച്ചു।

Verse 11

आलुलोके महालिंगं वैकुंठपरमेष्ठिनोः । महाहमहमिकायां प्रादुरास यदादितः

അവൻ ആ മഹാലിംഗം ദർശിച്ചു; വൈകുണ്ഠനാഥനും പരമേഷ്ഠിയും (ബ്രഹ്മാ) തമ്മിലുള്ള ‘ഞാൻ-ഞാൻ’ എന്ന മഹാ അഹങ്കാരസ്പർധയിൽ ആദിയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതായിരുന്നു അത്।

Verse 12

ज्योतिर्मयीभिर्मालाभिः परितः परिवेष्टितम् । वृंदैर्वृंदारकर्षीणां गणानां च निरंतरम्

അത് ജ്യോതിർമയമായ മാലകളാൽ ചുറ്റും പൊതിഞ്ഞിരുന്നു; ദേവവൃന്ദങ്ങളും ശിവഗണസമൂഹങ്ങളും നിരന്തരം സമീപത്ത് സേവയിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 13

सिद्धानां योगिनां स्तोमैरर्च्यमानं निरंतरम् । गीयमानं च गंधर्वैः स्तूयमानं च चारणैः

അത് സിദ്ധന്മാരുടെയും യോഗികളുടെയും സമുച്ചയങ്ങളാൽ നിരന്തരം അർച്ചിക്കപ്പെടുകയും, ഗന്ധർവന്മാർ പാടുകയും, ചാരണന്മാർ സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു।

Verse 14

अंगहारैरप्सरोभिः सेव्यमानमनेकधा । नीराज्यमानं सततं नागीभिर्मणिदीपकैः

അപ്സരസ്സുകൾ പലവിധ ലളിത അങ്കഹാര നൃത്തചലനങ്ങളാൽ സേവിച്ചു; നാഗികൾ മണിദീപങ്ങളാൽ നിരന്തരം നീരാജനം (ആരതി) ചെയ്തു.

Verse 15

विद्याधरीकिन्नरीभिस्त्रिकालं कृतमंडनम् । अमरीचमरीराजि वीज्यमानमितस्ततः

വിദ്യാധരികളും കിന്നരികളും ത്രികാലവും അലങ്കാരം ചെയ്തു; അമരാംഗനകളുടെ ദീപ്തമായ ചാമരശ്രേണികൾ എല്ലാദിക്കിലും വീശിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 16

अस्येशानस्य तल्लिंगं दृष्ट्वेच्छेत्यभवत्तदा । स्नपयामि महल्लिंगं कलशैः शीतलैर्जलैः

ഈശാനന്റെ ആ ലിംഗം കണ്ട ഉടനെ ആഗ്രഹം ഉദിച്ചു—“തണുത്ത ജലം നിറഞ്ഞ കലശങ്ങളാൽ ഈ മഹാലിംഗത്തെ സ്നപനം ചെയ്യിക്കും.”

Verse 17

चखान च त्रिशूलेन दक्षिणाशोपकंठतः । कुंडं प्रचंडवेगेन रुद्रोरुद्रवपुर्धरः

അതിനുശേഷം രുദ്രൻ—ഭീകരമായ രുദ്രരൂപം ധരിച്ചു—ദക്ഷിണഭാഗത്തോട് ചേർന്ന് തന്റെ ത്രിശൂലത്തോടെ പ്രചണ്ഡവേഗത്തിൽ ഒരു കുണ്ടം ഖനിച്ചു.

Verse 18

पृथिव्यावरणांभांसि निष्क्रांतानि तदा मुने । भूप्रमाणाद्दशगुणैर्यैरियं वसुधावृता

അപ്പോൾ, ഹേ മുനേ, ഭൂമിയെ ആവരണം ചെയ്തിരുന്ന ആ ജലങ്ങൾ പുറത്ത് പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—ഈ വസുധയെ മൂടിയിരിക്കുന്ന അവ ഭൂമിയുടെ അളവിനെക്കാൾ പത്തിരട്ടിയായിരുന്നു.

Verse 19

तैर्जलैः स्नापयांचक्रे त्वत्स्पृष्टैरन्यदेहिभिः । तुषारैर्जाड्यविधुरैर्जंजपूकौघहारिभिः

ആ ജലങ്ങളാൽ അവൻ സ്നാനം നടത്തിച്ചു—മറ്റു ദേഹധാരികൾക്ക് അസ്പൃശ്യമായവയായിരുന്നാലും, നിന്റെ സ്പർശം കൊണ്ടു അവ ശീതള തുഷാരബിന്ദുക്കളെപ്പോലെ ആയി ജഡത നീക്കി കൊതുകുകൂട്ടങ്ങളെ അകറ്റി।

Verse 20

सन्मनोभिरिवात्यच्छैरनच्छैर्व्योमवर्त्मवत् । ज्योत्स्नावदुज्ज्वलच्छायैः पावनैः शंभुनामवत्

ആ ജലങ്ങൾ അത്യന്തം സുതാര്യമായിരുന്നു—സന്മനസ്സുകളെപ്പോലെ; ആകാശപഥംപോലെ കളങ്കമില്ലാത്തത്; ജ്യോത്സ്നപോലെ ദീപ്തമായ ഛായയോടെ, ശംഭുവിന്റെ നാമങ്ങളെപ്പോലെ പാവനമായത്।

Verse 21

पीयूषवत्स्वादुतरैः सुखस्पर्शैर्गवांगवत् । निष्पापधीवद्गंभीरैस्तरलैः पापिशर्मवत्

ആ ജലങ്ങൾ അമൃതത്തേക്കാൾ മധുരം; പശുവിന്റെ അവയവങ്ങളെപ്പോലെ സുഖസ്പർശം; നിഷ്പാപ ബുദ്ധിയെപ്പോലെ ഗംഭീരം, മൃദുവായി ഒഴുകി പാപിക്കും ആശ്വാസം നൽകുന്നത്।

Verse 22

विजिताब्जमहागंधैः पाटलामोदमोदिभिः । अदृष्टपूर्वलोकानां मनोनयनहारिभिः

ആ ജലങ്ങൾ താമരയുടെ മഹാസുഗന്ധത്തെയും ജയിക്കുന്നവ; പാടലാ പുഷ്പത്തിന്റെ പരിമളത്തിൽ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവ; മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ലോകങ്ങളുടെ മനസ്സും കണ്ണും കവർന്നെടുക്കുന്നവ।

Verse 23

अज्ञानतापसंतप्त प्राणिप्राणैकरक्षिभिः । पंचामृतानां कलशैः स्नपनातिफलप्रदैः

അജ്ഞാനതാപത്തിൽ കത്തുന്ന ജീവികളുടെ പ്രാണനെ കാക്കുന്ന പഞ്ചാമൃത കലശങ്ങളാൽ അവൻ സ്നാനം നടത്തി—ആ സ്നപനം അതിമഹത്തായ ഫലം നൽകുന്നതായിരുന്നു।

Verse 24

श्रद्धोपस्पर्शि दृदयलिंग त्रितयहेतुभिः । अज्ञानतिमिरार्काभैर्ज्ञानदान निदायकैः

ശ്രദ്ധാസ്പർശിതമായ കര്‍മ്മങ്ങളാൽ—ത്രിവിധ പവിത്രലക്ഷണങ്ങളുടെ ഹേതുവായവയാൽ—അജ്ഞാനതമസ്സിനെ സൂര്യനെപ്പോലെ നീക്കുന്ന ജ്ഞാനദാനരൂപ അർഘ്യങ്ങളാൽ।

Verse 25

विश्वभर्तुरुमास्पर्शसुखातिसुखकारिभिः । महावभृथसुस्नान महाशुद्धिविधायिभिः

വിശ്വത്തെ ധരിക്കുന്ന പ്രഭുവിന് ഉമാസ്പർശസുഖംകൊണ്ട് പരമാനന്ദം നൽകുന്ന കര്‍മ്മങ്ങളാലും, മഹാശുദ്ധി വരുത്തുന്ന മഹാവഭൃത സുസ്നാനത്താലും।

Verse 26

सहस्रधारैः कलशैः स ईशानो घटोद्भव । सहस्रकृत्वः स्नपयामास संहृष्टमानसः

ഹേ ഘടോദ്ഭവ (അഗസ്ത്യ)! അപ്പോൾ ഹർഷിതമനസ്സോടെ ഈശാനൻ സഹസ്രധാരയായി ഒഴുകുന്ന കലശങ്ങളാൽ (പ്രഭുവിനെ) വീണ്ടും വീണ്ടും—സഹസ്രവട്ടം—സ്നപനം ചെയ്തു।

Verse 27

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वात्मा विश्वलोचनः । तमुवाच तदेशानं रुद्रं रुद्रवपुर्धरम्

അപ്പോൾ വിശ്വാത്മാവും വിശ്വലോചനനുമായ ഭഗവാൻ പ്രസന്നനായി, ആ ഈശാനനോട് അരുളിച്ചെയ്തു—രുദ്രനായി, രുദ്രസ്വരൂപം ധരിച്ചവനോട്।

Verse 28

तव प्रसन्नोस्मीशान कर्मणानेन सुव्रत । गुरुणानन्यपूर्वेण ममातिप्रीतिकारिणा

‘ഈശാനാ! ഈ കര്‍മ്മംകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്, ഹേ സുവ്രത; ഗുരുസമമായ, മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത ഈ സേവനം എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രീതിയുണ്ടാക്കി.’

Verse 29

ततस्त्वं जटिलेशान वरं ब्रूहि तपोधन । अदेयं न तवास्त्यद्य महोद्यमपरायण

അതുകൊണ്ട് ഹേ ജടാധരനായ ഈശാനാ, ഹേ തപോധന, നിന്റെ വരം പറയുക. ഇന്ന് നിനക്കു നൽകാനാകാത്തതൊന്നുമില്ല, ഹേ മഹോദ്യമപരായണാ।

Verse 30

ईशान उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि । तदेतदतुलं तीर्थं तव नाम्नास्तु शंकर

ഈശാനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ദേവേശ, നിങ്ങൾ പ്രസന്നനായിരിക്കയും ഞാൻ വരയോഗ്യനായിരിക്കയും ചെയ്താൽ, ഹേ ശങ്കരാ, ഈ അതുല തീർത്ഥം നിങ്ങളുടെ നാമത്താൽ തന്നെ പ്രസിദ്ധമാകട്ടെ।

Verse 31

विश्वेश्वर उवाच । त्रिलोक्यां यानि तीर्थानि भूर्भुवःस्वः स्थितान्यपि । तेभ्योखिलेभ्यस्तीर्थेभ्यः शिवतीर्थमिदं परम्

വിശ്വേശ്വരൻ പറഞ്ഞു— ത്രിലോകങ്ങളിൽ ഭൂ, ഭുവഃ, സ്വഃ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഉള്ള എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലുമേൽ ഈ ശിവതീർത്ഥം പരമമാണ്।

Verse 32

शिवज्ञानमिति ब्रूयुः शिवशब्दार्थचिंतकाः । तच्च ज्ञानं द्रवीभूतमिह मे महिमोदयात्

‘ശിവ’ എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ അർത്ഥം ചിന്തിക്കുന്നവർ അതിനെ ‘ശിവജ്ഞാനം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ആ ജ്ഞാനമേ എന്റെ മഹിമോദയത്താൽ ഇവിടെ ദ്രവീഭൂതമായി പ്രത്യക്ഷമായിരിക്കുന്നു।

Verse 33

अतो ज्ञानोद नामैतत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

അതുകൊണ്ട് ഈ തീർത്ഥം ‘ജ്ഞാനോദ’ എന്ന നാമത്തിൽ ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. ഇതിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ സർവപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചനം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 34

ज्ञानोदतीर्थसंस्पर्शादश्वमेधफलं लभेत् । स्पर्शनाचमनाभ्यां च राजसूयाश्वमेधयोः

ജ്ഞാനോദ തീർത്ഥത്തെ വെറും സ്പർശം ചെയ്താൽ അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു. അതിന്റെ സ്പർശവും ആചമനവും ചെയ്താൽ രാജസൂയവും അശ്വമേധവും—ഇരുവരുടെയും ഫലം ലഭിക്കും.

Verse 35

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य च पितामहान् । यत्फलं समवाप्नोति तदत्र श्राद्धकर्मणा

ഫല്ഗു തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകളെ സന്തർപ്പിച്ച് മനുഷ്യൻ നേടുന്ന ഫലം, അതേ ഫലം ഇവിടെ ശ്രാദ്ധകർമ്മം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്നു.

Verse 36

गुरुपुष्यासिताष्टम्यां व्यतीपातो यदा भवेत् । तदात्र श्राद्धकरणाद्गयाकोटिगुणं भवेत्

ഗുരു (ബൃഹസ്പതി)യും പുഷ്യ നക്ഷത്രവും കൂടിയ കൃഷ്ണപക്ഷ അഷ്ടമിയിൽ വ്യതീപാതയോഗം സംഭവിക്കുമ്പോൾ, അന്ന് ഇവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ഗയയിലെ ഫലത്തേക്കാൾ കോടിഗുണം അധികം ഫലം ലഭിക്കും.

Verse 37

यत्फलं समवाप्नोति पितॄन्संतर्प्य पुष्करे । तत्फलं कोटिगुणितं ज्ञानतीर्थे तिलोदकैः

പുഷ്കരത്തിൽ പിതൃകളെ സന്തർപ്പിച്ച് ലഭിക്കുന്ന ഫലം, ജ്ഞാനതീർത്ഥത്തിൽ തിലോദകം (എള്ളുകലർന്ന ജലം) അർപ്പിച്ചാൽ കോടിഗുണമായി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 38

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे तमोग्रस्ते विवस्वति । यत्फलं पिंडदानेन तज्ज्ञानोदे दिने दिने

കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ സന്നിഹത്യാ അവസരത്തിൽ, സൂര്യൻ തമോഗ്രസ്തൻ (ഗ്രഹണഗ്രസ്തൻ) ആയിരിക്കുമ്പോൾ പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം—അതേ ഫലം ജ്ഞാനോദയിൽ ദിനംപ്രതി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 39

पिंडनिर्वपणं येषां ज्ञानतीर्थे सुतैः कृतम् । मोदंते शिवलोके ते यावदाभूतसंप्लवम्

ജ്ഞാനതീർത്ഥത്തിൽ പുത്രന്മാർ പിണ്ഡനിർവപണം ചെയ്തവൻമാർ ശിവലോകത്തിൽ മഹാപ്രളയം വരെ ആനന്ദിക്കുന്നു.

Verse 40

अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासी नरोत्तमः । प्रातः स्नात्वाथ पीतांभस्त्वंतर्लिंगमयो भवेत्

അഷ്ടമിയും ചതുര്ദശിയും ശ്രേഷ്ഠൻ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കണം. പ്രഭാതത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ആ ജലം പാനം ചെയ്താൽ അവൻ അന്തർലിംഗമയൻ (ശിവമയൻ) ആകുന്നു.

Verse 41

एकादश्यामुपोष्यात्र प्राश्नाति चुलुकत्रयम् । हृदये तस्य जायंते त्रीणि लिंगान्यसंशयम्

ഇവിടെ ഏകാദശിയിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് മൂന്ന് ചുലുക്ക് (അഞ്ജലിമാത്ര) ജലം പാനം ചെയ്യണം. അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സംശയമില്ലാതെ മൂന്ന് ലിംഗങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 42

ईशानतीर्थे यः स्नात्वा विशेषात्सोमवासरे । संतर्प्य देवर्षि पितॄन्दत्त्वा दानम स्वशक्तितः

ഈശാനതീർത്ഥത്തിൽ—വിശേഷിച്ച് തിങ്കളാഴ്ച—സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും പിതൃകളെയും സന്തർപ്പിച്ച്, സ്വശക്തിയനുസരിച്ച് ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ,

Verse 43

ततः समर्च्य श्रीलिंगं महासंभारविस्तरैः । अत्रापि दत्त्वा नानार्थान्कृतकृत्योभवेन्नरः

പിന്നീട് മഹാസാമഗ്രികളുടെ വിപുലോപചാരങ്ങളോടെ ശ്രീലിംഗത്തെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച്, ഇവിടെയും നാനാവിധ ദാനങ്ങൾ നൽകി, മനുഷ്യൻ കൃതകൃത്യനാകുന്നു.

Verse 44

उपास्य संध्यां ज्ञानोदे यत्पापं काललोपजम् । क्षणेन तदपाकृत्य ज्ञानवाञ्जायते द्विजः

ജ്ഞാനോദയിൽ സന്ധ്യോപാസന ചെയ്താൽ കാലലോപത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ പാപം ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ നീങ്ങുന്നു; ദ്വിജൻ സത്യജ്ഞാനസമ്പന്നനാകുന്നു.

Verse 45

शिवतीर्थमिदं प्रोक्तं ज्ञानतीर्थमिदं शुभम् । तारकाख्यमिदं तीर्थं मोक्षतीर्थमिदं धुवम्

ഇത് ശിവതീർത്ഥമെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇത് ശുഭമായ ജ്ഞാനതീർത്ഥം. ഈ തീർത്ഥം ‘താരക’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം; നിശ്ചയമായും മോക്ഷപ്രദ തീർത്ഥം.

Verse 46

स्मरणादपि पापौघो ज्ञानोदस्य क्षयेद्ध्रुवम् । दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाद्धर्मादिसंभवः

ജ്ഞാനോദയെ സ്മരിച്ചതുമാത്രം കൊണ്ടും പാപപ്രവാഹം നിശ്ചയമായി ക്ഷയിക്കുന്നു. അതിന്റെ ദർശനം, സ്പർശനം, സ്നാനം, ജലപാനം എന്നിവയാൽ ധർമ്മാദി ശുഭഫലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 47

डाकिनीशाकिनी भूतप्रेतवेतालराक्षसाः । ग्रहाः कूष्मांडझोटिंगाः कालकर्णी शिशुग्रहाः

ഡാകിനികൾ, ശാകിനികൾ; ഭൂത-പ്രേതങ്ങൾ, വേതാളങ്ങൾ, രാക്ഷസർ; ദുഷ്ടഗ്രഹങ്ങൾ; കൂഷ്മാണ്ഡങ്ങൾ, ഝോട്ടിങ്ങങ്ങൾ; കാലകർണീയും ശിശുഗ്രഹങ്ങളും—

Verse 48

ज्वरापस्मारविस्फोटद्वितीयकचतुर्थकाः । सर्वे प्रशममायांति शिवर्तार्थजलेक्षणात्

ജ്വരം, അപസ്മാരം, വിസ്ഫോടം, രണ്ടാമത്തെയും നാലാമത്തെയും ദിവസങ്ങളിൽ മടങ്ങിവരുന്ന ജ്വരങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ശിവർത്താർത്ഥജലത്തിന്റെ ദർശനത്താൽ ശമിക്കുന്നു.

Verse 49

ज्ञानोदतीर्थपानीयैर्लिंगं यः स्नापयेत्सुधीः । सर्वतीर्थोदकैस्तेन ध्रुवं संस्नापितं भवेत्

ജ്ഞാനോദാ തീർത്ഥജലത്തോടെ ശിവലിംഗത്തെ സ്നാനാഭിഷേകം ചെയ്യുന്ന ജ്ഞാനി ഭക്തൻ, നിശ്ചയമായും സർവ്വ തീർത്ഥജലങ്ങളാലും അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 50

ज्ञानरूपोह मेवात्र द्रवमूर्तिं विधाय च । जाड्यविध्वंसनं कुर्यां कुर्यां ज्ञानोपदेशनम्

‘ഞാൻ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനസ്വരൂപൻ; ഇവിടെ ദ്രവരൂപം ധരിച്ചു ജഡതയെ നശിപ്പിക്കുകയും സത്യജ്ഞാനോപദേശം നൽകുകയും ചെയ്യും।’

Verse 51

इति दत्त्वा वराञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । कृतकृत्यमिवात्मानं सोप्यमंस्तत्रिशूलभृत्

ഇങ്ങനെ വരങ്ങൾ നൽകി ശംഭു അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു; ത്രിശൂലധാരി താനെത്രയും കൃതകൃത്യനായെന്നപോലെ കരുതി।

Verse 52

ईशानो जटिलो रुद्रस्तत्प्राश्य परमोदकम् । अवाप्तवान्परं ज्ञानं येन निर्वृतिमाप्तवान्

ജടാധാരിയായ രുദ്രൻ ഈശാനൻ ആ പരമജലം പാനം ചെയ്ത് പരമജ്ഞാനം പ്രാപിച്ചു; ആ ജ്ഞാനത്താൽ അവൻ പരമശാന്തി നേടി।

Verse 53

स्कंद उवाच । कलशोद्भव चित्रार्थमितिहासं पुरातनम् । ज्ञानवाप्यां हि यद्वृत्तं तदाख्यामि निशामय

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു— ‘ഹേ കലശോദ്ഭവാ! കേൾക്കുക. ജ്ഞാനവാപിയിൽ സംഭവിച്ച പ്രാചീനവും അത്ഭുതകരവുമായ ഇതിഹാസം ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു।’

Verse 54

हरिस्वामीति विख्यातः काश्यामासीद्विजः पुरा । तस्यैका तनया जाता रूपेणाऽप्रतिमा भुवि

പണ്ട് കാശിയിൽ ഹരിസ്വാമി എന്ന് പേരായ പ്രശസ്തനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് ഭൂമിയിൽ തുല്യതയില്ലാത്ത സൗന്ദര്യമുള്ള ഒരു മകൾ ജനിച്ചു.

Verse 55

न समा शीलसंपत्त्या तस्या काचन भूतले । कलाकलापकुशला स्वरेणजितकोकिला

ശീലഗുണങ്ങളിൽ ഭൂമിയിൽ അവൾക്ക് തുല്യയായി ആരും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. സകല കലകളിലും നിപുണയായിരുന്ന അവൾ ശബ്ദമാധുര്യത്തിൽ കുയിലിനെപ്പോലും ജയിക്കുന്നവളായിരുന്നു.

Verse 56

न नारी तादृगस्तीह ना भरी किन्नरी न च । विद्याधरी न नो नागी गंधर्वी नासुरी न च

അവളെപ്പോലൊരു സ്ത്രീ ഇവിടെയില്ല; കിന്നരിയോ, വിദ്യാധരിയോ, നാഗസ്ത്രീയോ, ഗന്ധർവ്വസ്ത്രീയോ, അസുരസ്ത്രീയോ ആരും അവൾക്ക് തുല്യരല്ല.

Verse 57

निर्वाणनरसिंहोयं भक्तनिर्वाणकारणम् । मणिप्रदीपनागोयं महामणिविभूषणः

ഭക്തർക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്ന നിർവ്വാണ നരസിംഹമാണിത്. വലിയ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മണിപ്രദീപ നാഗമാണിത്.

Verse 58

तदास्य शरणं यातो मन्ये दर्शभयाच्छशी । दिवापि न त्यजेत्तां तु त्रस्तश्चंडमरीचितः

ക്ഷയിച്ചുപോകുമെന്ന ഭയത്താൽ ചന്ദ്രൻ അവളുടെ മുഖത്ത് അഭയം പ്രാപിച്ചുവെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. സൂര്യന്റെ ഉഗ്രരശ്മികളെ ഭയന്ന് പകൽ പോലും അവൻ അവളെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല.

Verse 59

तद्भ्रूर्भ्रमरराजीव गंडपत्रलतांतरे । उदंचन्न्यंचदुड्डीन गतेरभ्यासभाजिनी

അവളുടെ പുരികങ്ങൾ കവിളുകളിലെ ലതകൾക്കിടയിൽ വണ്ടിനെപ്പോലെ പറക്കാൻ പരിശീലിക്കുകയായിരുന്നു.

Verse 60

तच्चारुलोचनक्षेत्रे विचरंतौ च खंजनौ । सदैव शारदीं प्रीतिं निर्विशेते निजेच्छया

അവളുടെ മനോഹരമായ കണ്ണുകളാകുന്ന വയലിൽ വിഹരിക്കുന്ന രണ്ട് വാൽകുലുക്കി പക്ഷികൾ ശരത്കാല ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 61

सुदत्या रदनश्रेणी छेदेषु विषमेषुणा । विहिता कांचनी रेखा क्वेंदावेतावती कला

ആ സുന്ദരിയുടെ പല്ലുകൾക്കിടയിൽ കാമദേവൻ വരച്ച സ്വർണ്ണരേഖ പോലെ തോന്നുന്നു; ചന്ദ്രന് ഇത്രയും കല എവിടെ?

Verse 62

प्रायो मदन भूपाल हर्म्य रत्नांतरे शुभे । जितप्रवालसुच्छाये तस्या रदनवाससी

ഹേ രാജാവേ! അവളുടെ ചുണ്ടുകൾ പവിഴത്തിന്റെ ഭംഗിയെ വെല്ലുന്നതും, കാമദേവന്റെ രത്നക്കൊട്ടാരം പോലെയുമാണ്.

Verse 63

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले नैषा रेखा क्वचित्स्त्रियाम् । तत्कंठरेखात्रितय व्याजेन शपते स्मरः

സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഭൂമിയിലും പാതാളത്തിലും ഒരു സ്ത്രീയിലും ഇത്തരം രേഖകളില്ല; അവളുടെ കഴുത്തിലെ മൂന്നു രേഖകളിലൂടെ കാമദേവൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു.

Verse 64

शंके चित्त भुवो राज्ञो लसत्पटकुटीद्वयम् । अनर्घ्यरत्नकोशाढ्यं तम्या वक्षोरुहद्वयम्

കാമരാജന്റെ സ്വന്തം വാസസ്ഥലമെന്നോണം ഈ ദീപ്തമായ വസ്ത്ര-കുടിലുകളുടെ ദ്വയം—അവളുടെ വക്ഷോരുഹദ്വയം—അമൂല്യ രത്നനിധികളാൽ സമൃദ്ധമായതുപോലെ എന്നെ സംശയിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 65

अनंगभू नियमतोऽदृश्ये मध्ये नतभ्रुवः । रोमालीलक्षिकामूर्ध्वामिव यष्टिं विधिर्व्यधात्

സംയമത്തോടെ സ്രഷ്ടാവ് അവളുടെ മദ്ധ്യഭാഗം അതിസൂക്ഷ്മമായി, പ്രായം അദൃശ്യമെന്നപോലെ നിർമ്മിച്ചു; മുകളിൽ രോമാവലിയുടെ രേഖ ചിഹ്നംപോലെ ഉള്ള ഒരു സന്ന ദണ്ഡം പോലെ।

Verse 66

तस्या नाभीदरीं प्राप्य कंदर्पोऽनंगता गतः । पुनः प्राप्तुमिवांगानि तप्यते परमं तपः

അവളുടെ നാഭിഗഹ്വരം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ കന്ദർപ്പൻ വീണ്ടും ‘അനംഗൻ’ ആയി; തന്റെ അവയവങ്ങൾ തിരികെ നേടുവാൻ എന്നപോലെ പരമതപസ്സു ചെയ്യുന്നു।

Verse 67

गुरुणैतन्नितंबेन महामन्मथ दीक्षया । भुवि के के युवानो न स्वाधीना प्रापितादृशाम्

അവളുടെ ഭാരമേറിയ നിതംബം—മഹാമന്മഥദീക്ഷപോലെ—അത്തരം ദർശനം ലഭിച്ചാൽ ഭൂമിയിൽ ഏതു യുവാവാണ് സ്വാധീനമാകാതെ ഇരിക്കുക?

Verse 68

ऊरुस्तंभेन चैतस्याः स्तंभवत्कस्यनो मनः । तस्तंभेन मुने वापि सुवृत्तेन सुवर्तनम्

അവളുടെ തൂണുപോലെ ദൃഢമായ ഊരുക്കൾ കൊണ്ട് ആരുടെ മനസ്സാണ് സ്തംഭിക്കാതിരിക്കുക? ആ സുനിർമ്മിത ‘സ്തംഭം’ മൂലം മുനിയുടെ സ്ഥിരഗതിയും കുലുങ്ങാം।

Verse 69

पादांगुष्ठनखज्योतिः प्रभया कस्य न प्रभा । विवेकजनिताऽध्वंसि मुने तस्या मृगीदृशः

അവളുടെ പാദാംഗുഷ്ഠനഖജ്യോതിയുടെ പ്രഭയിൽ ആരുടെ കാന്തി മങ്ങാതിരിക്കും? ഹേ മുനേ, ആ മൃഗനയനിയുടെ വിവേകജനിത ദൃഢനിശ്ചയം സർവ്വമോഹങ്ങളെയും ചിതറിക്കുന്നു।

Verse 70

सा प्रत्यहं ज्ञानवाप्यां स्नायं स्नायं शिवालये । संमार्जनादि कर्माणि कुरुतेऽनन्यमानसा

അവൾ പ്രതിദിനം ജ്ഞാനവാപിയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്നാനം ചെയ്ത്, ശിവാലയത്തിൽ തൂത്തുവാരൽ-ശുചീകരണം മുതലായ സേവാകർമ്മങ്ങൾ അനന്യമനസ്സോടെ ചെയ്യുന്നു।

Verse 71

तत्पादप्रतिबिंबेषु रेखा शष्पांकुरं चरन् । नान्यद्वनांतरं याति काश्यां यूनां मनोमृगः

അവളുടെ പാദപ്രതിബിംബങ്ങളിൽ കാണുന്ന രേഖകളുടെ কোমല മുളകൾ മേയുന്ന പോലെ, കാശിയിലെ യുവാക്കളുടെ ‘മനോമൃഗം’ മറ്റൊരു വനപഥത്തിലേക്ക് പോകുന്നില്ല।

Verse 72

तदास्य पंकजं हित्वा यूनां नेत्रालिमालया । न लतांतरमासेवि अप्यामोदप्रसूनयुक्

അവളുടെ മുഖപങ്കജം വിട്ട്, യുവാക്കളുടെ നേത്രരൂപ ഭ്രമരമാല മറ്റൊരു ലതയെയും ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; അത് സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതായാലും പോലും।

Verse 73

सुलोचनापि सा कन्या प्रेक्षेतास्यं न कस्यचित् । सुश्रवा अपि सा बाला नादत्ते कस्यचिद्वचः

സുലോചനയായിട്ടും ആ കന്യ ആരുടെയും മുഖം നോക്കുന്നില്ല; സുശ്രവയായിട്ടും ആ ബാല ആരുടെയും പ്രണയവചനങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല।

Verse 74

सुशीला शीलसंपन्ना रहस्तद्विरहातुरैः । प्रार्थितापि सुरूपाढ्यैर्नाभिलाषं बबंध सा

സുശീല ശീലസമ്പന്നയും സുസംസ്കൃതയുമായിരുന്നു. രഹസ്യമായി വിരഹവേദനയിൽ കത്തിയ സുന്ദരയുവാക്കൾ അപേക്ഷിച്ചിട്ടും അവൾ ആരോടും ആസക്തി ബന്ധിച്ചില്ല.

Verse 75

धनैस्तस्याजनेतापि युवभिः प्रार्थितो बहु । नाशकत्तां सुलीलां सदातुं शीलोर्जितश्रियम्

ധനം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് പല യുവാക്കൾ പിതാവിനോട് വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചിട്ടും, ആ സുലീല കന്യയെ നൽകാൻ അവനാകില്ലായിരുന്നു; അവളുടെ തേജസ് ശീലധർമ്മജനിതമായിരുന്നു.

Verse 76

ज्ञानोदतीर्थभजनात्सा सुशीला कुमाग्किा । बहिरंतस्तदाऽद्राक्षीत्सर्वलिंगमयं जगत

ജ്ഞാനോദ തീർത്ഥം ഭജിച്ച് ആരാധിച്ചതിനാൽ, കന്യക സുശീല അപ്പോൾ അകത്തും പുറത്തും സമസ്ത ലോകവും ശിവലിംഗസ്വഭാവത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതായി ദർശിച്ചു.

Verse 77

कदाचिदेकदा तां तु प्रसुप्तां सदनांगणे । मोहितो रूपसंपत्त्या कश्चिद्विद्याधरोऽहरत्

ഒരിക്കൽ അവൾ വീട്ടുമുറ്റത്ത് ഉറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, അവളുടെ രൂപസമ്പത്തിൽ മോഹിതനായ ഒരു വിദ്യാധരൻ അവളെ അപഹരിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.

Verse 78

व्योमवर्त्मनितां रात्रौ यावन्मलयपर्वतम् । स निनीषति तावच्च विद्युन्माली समागतः

രാത്രിയിൽ ആകാശപഥത്തിലൂടെ അവളെ കൊണ്ടുപോയി മലയം പർവ്വതം വരെ എത്തിക്കാനായിരുന്നു അവന്റെ ഉദ്ദേശം; അതേ നിമിഷം വിദ്യുന്മാലി എത്തിച്ചേർന്നു.

Verse 79

राक्षसो भीषणवपुः कपालकृतकुंडलः । वसारुधिरलिप्तांगः श्मश्रुलः पिंगलोचनः

ഭീകരരൂപമുള്ള ഒരു രാക്ഷസൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—കപാലങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച്, വസയും രക്തവും പുരണ്ട അവയവങ്ങളോടെ, താടിയുള്ളവൻ, പിംഗളനേത്രങ്ങളുള്ളവൻ।

Verse 80

राक्षस उवाच । ममदृग्गोचरं यातो विद्याधरकुमारक । अद्य त्वामेतया सार्धं प्रेषयामि यमालयम्

രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ വിദ്യാധരകുമാരാ, നീ എന്റെ ദൃഷ്ടിഗോചരത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് ഈ സ്ത്രീയോടുകൂടെ നിന്നെ യമാലയത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കും.”

Verse 81

इति श्रुत्वाथ सा वाक्यं व्याघ्राघ्राता मृगी यथा । चकंपेऽतीव संभीता कदलीदलवन्मुहुः

ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അവൾ അത്യന്തം ഭീതിയോടെ വിറച്ചു—കടുവ മണത്ത മാൻപോലെ; വാഴയിലപോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും കുലുങ്ങി വിറയലായി।

Verse 82

निजघान त्रिशूलेन रक्षो विद्याधरं च तम् । विद्याधरकुमारोपि नितरां मधुराकृतिः

ആ രാക്ഷസൻ ത്രിശൂലത്തോടെ ആ വിദ്യാധരനെ പ്രഹരിച്ചു; അത്യന്തം മധുരവും മനോഹരവുമായ രൂപമുള്ള വിദ്യാധരകുമാരനും യുദ്ധത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി।

Verse 83

तद्भीषणत्रिशूलेन भिन्नोस्को महाबलः । जघान मुष्टिघातेन वज्रपातोपमेन तम्

ആ ഭീകര ത്രിശൂലം കൊണ്ട് നെഞ്ച് പിളർന്നിട്ടും ആ മഹാബലൻ, ഇടിമിന്നൽ വീഴ്ചപോലെയുള്ള മുഷ്ടിഘാതത്തോടെ അവനെ പ്രഹരിച്ചു।

Verse 84

नरमांसवसामत्तं विद्युन्मालिनमाहवे । चूर्णितो मुष्टिपातेन सोऽपतद्वसुधातले

യുദ്ധത്തിൽ നരമാംസവും വസയുംകൊണ്ട് മത്തനായ വിദ്യുന്മാലി ഒരു മুষ্টിഘാതംകൊണ്ട് ചൂർണ്ണിതനായി ഭൂമിതലത്തിൽ വീണു।

Verse 85

राक्षसो मृत्युवशगो वज्रेणेव महीधरः । विद्याधरोपि तच्छूलघातेन विकलीकृतः

മൃത്യുവശനായ ആ രാക്ഷസൻ വജ്രാഘാതം ലഭിച്ച പർവ്വതംപോലെ തകർന്നു വീണു; വിദ്യാധരനും ആ ശൂലാഘാതത്തിൽ വികലനായി।

Verse 86

उवाच गद्गदं वाक्यं विघूर्णित विलोचनः । प्रिये मुधा समानीता सुशित्यर्धोक्तिमुच्चरन्

കണ്ണുകൾ വ്യാകുലമായി ചുറ്റുമ്പോൾ അവൻ ഗദ്ഗദസ്വരത്തിൽ തകർന്ന വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു— “പ്രിയേ, വ്യർഥമായി ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നു…”

Verse 87

जहौ प्राणान्रणे वीरस्तां प्रियां परितः स्मरन्

രണഭൂമിയിൽ ആ വീരൻ എല്ലാടവും പ്രിയയെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് പ്രാണത്യാഗം ചെയ്തു।

Verse 88

अनन्यपूर्वसंस्पर्श सुखं समनुभूय सा । तमेव च पतिं मत्वा चक्रे शोकाग्निसात्तनुम्

മുമ്പൊരിക്കലും അറിയാത്ത സ്പർശസുഖം അനുഭവിച്ച്, അവനെയേ ഏകപതിയായി കരുതി, അവൾ തന്റെ ദേഹം ശോകാഗ്നിയിൽ ആഹുതിയായി അർപ്പിച്ചു।

Verse 89

लिंगत्रयशरीरिण्यास्तस्याः सान्निध्यतः स हि । दिव्यं वपुः समासाद्य राक्षसस्त्रिदिवं ययौ

ത്രിശരീരിണിയായ ദേവിയുടെ സാന്നിധ്യമാത്രത്താൽ തന്നെ ആ രാക്ഷസൻ ദിവ്യദേഹം പ്രാപിച്ച് ത്രിദിവം, അഥവാ സ്വർഗ്ഗലോകം, പ്രാപിച്ചു।

Verse 90

रणे पणीकृतप्राणो विद्याधरसुतोपि सः । अंते प्रियां स्मरन्प्राप जनुर्मलयकेतुतः

യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണം പണയമിട്ട ആ വിദ്യാധരപുത്രനും അവസാനം പ്രിയയെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് മലയകേതുവിലൂടെ ജന്മം പ്രാപിച്ചു।

Verse 91

ध्यायंती सापि तं बाला विद्याधरकुमारकम् । विरहाग्नौ विसृष्टासुः कर्णाटे जन्मभागभूत्

ആ ബാലയും ആ വിദ്യാധരകുമാരനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; വിരഹാഗ്നിയിൽ പ്രാണം വിട്ട് കർണാടകദേശത്ത് ജന്മഭാഗിനിയായി।

Verse 92

सुतो मलयकेतोस्तां कालेन परिणीतवान् । माल्यकेतुरनंगश्रीः पित्रा दत्तां कलावतीम्

കാലക്രമത്തിൽ മലയകേതുവിന്റെ പുത്രൻ—അനംഗശ്രീയിൽ ദീപ്തനായ മാല്യകേതു—പിതാവ് നൽകിയ കലാവതിയെ വിവാഹം ചെയ്തു।

Verse 93

सापि प्राग्वासनायोगाल्लिंगार्चनरता सती । हित्वा मलयजक्षोदं विभूतिं बह्वमंस्त वै

പൂർവ്വവാസനയുടെ യോഗത്താൽ ആ സതിയും ലിംഗാർചനയിൽ രതയായി; ചന്ദനച്ചൂർണം ഉപേക്ഷിച്ച് വിഭൂതിയെ അത്യന്തം അമൂല്യമെന്നു കരുതി।

Verse 94

मुक्ता वैदूर्य माणिक्य पुष्परागेभ्य एव सा । मेने रुद्राक्षनेपध्यमनर्घ्यं गर्भसुंदरी

ഗർഭസുന്ദരി മുത്ത്, വൈദൂര്യം, മാണിക്യം, പുഷ്പരാഗം എന്നിവയെക്കാളും രുദ്രാക്ഷമാലയുടെ അലങ്കാരം അത്യന്തം അമൂല്യമെന്ന് കരുതി।

Verse 95

कलावती माल्यकेतुं पतिं प्राप्य पतिव्रता । अपत्यत्रितयं लेभे दिव्यभोगसमृद्धिभाक्

കലാവതി മാല്യകേതുവിനെ ഭർത്താവായി പ്രാപിച്ച് പതിവ്രതയായി നിലകൊണ്ടു; അവൾ മൂന്ന് സന്താനങ്ങളെ നേടി ദിവ്യഭോഗസമൃദ്ധി അനുഭവിച്ചു।

Verse 96

एकदा कश्चिदौदीच्यो माल्यकेतुं नरेश्वरम् । चित्रकृच्चित्रपटिकां चित्रां दर्शितवानथ

ഒരിക്കൽ വടക്കൻ ദേശക്കാരനായ ഒരു ചിത്രകാരൻ നരേശ്വരൻ മാല്യകേതുവിന് അത്ഭുതകരമായ ഒരു ചിത്രപട്ടിക കാണിച്ചു।

Verse 97

सर्वसौंदर्यनिलया सर्वलक्षणसत्खनिः । अधिशेते ध्रुवं ध्वांतं तन्मौलिं ब्रध्न साध्वसात्

അവൾ—സകല സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും നിവാസം, എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുടെയും സത്യഖനി—അവന്റെ കിരീടത്തിൽ സ്ഥിരമായ ഇരുട്ട് കണ്ടു പെട്ടെന്ന് ഭയപ്പെട്ടു।

Verse 98

मुहुर्मुहुः प्रपश्यंती रहसि प्राणदेवताम् । विसस्मार स्वमपि च समाधिस्थेव योगिनी

ഏകാന്തത്തിൽ തന്റെ പ്രാണദേവതയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദർശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അവൾ സ്വയം പോലും മറന്നു—സമാധിസ്ഥയായ യോഗിനിയെപ്പോലെ।

Verse 99

क्षणमुन्मील्य नयने कृत्वा नेत्रातिथिं पटीम् । तर्जन्यग्रमथोत्क्षिप्य स्वात्मानं समबोधयत्

അവൾ ക്ഷണമാത്രം കണ്ണുകൾ തുറന്ന് ചിത്രിത പടത്തെ തന്റെ ദൃഷ്ടിയുടെ അതിഥിയാക്കി. പിന്നെ ചൂണ്ടുവിരലിന്റെ അഗ്രം ഉയർത്തി സ്വയം വീണ്ടും ബോധത്തിലാക്കി.

Verse 100

संभेदोयमसे रम्य उपलोलार्कमग्रतः । उपश्रीकेशवपदं वरणैषा सरिद्वरा

ഇത് മനോഹരമായ സംഗമം; ജലത്തിൽ വിറയുന്ന സൂര്യപ്രതിബിംബം കാണാം. ഇവിടെ കേശവന്റെ ശോഭാമയ ‘പാദമുദ്ര’ ഉണ്ട്; ഈ ശ്രേഷ്ഠ നദി ‘വരണാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 110

तृणीकृत्य निजं देहं यत्र राजर्षिसत्तमः । हरिश्चंद्रः सपत्नीको व्यक्रीणाद्भूरयं हि सा

ഇതുതന്നെ ആ സ്ഥലം; രാജർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ ഭാര്യയോടുകൂടെ തന്റെ ദേഹത്തെ തൃണമെന്നപോലെ കണക്കാക്കി സ്വയം വിറ്റുതന്നിരുന്നു.

Verse 120

एषा मत्स्योदरी रम्या यत्स्नातो मानवोत्तमः । मातुर्जातूदरदरीं न विशेदेष निश्चयः

ഇത് മനോഹരമായ തീർത്ഥം ‘മത്സ്യോദരി’. ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യോത്തമൻ ഇനി ഒരിക്കലും മാതൃഗർഭത്തിന്റെ പിളർപ്പിലേക്കു പ്രവേശിക്കുകയില്ല—ഇത് നിശ്ചയം.

Verse 130

चतुर्वेदेश्वरश्चैष चतुर्वेदधरो विधिः । लभेद्यद्वीक्षणाद्विप्रो वेदाध्ययनजं फलम्

ഇവനാണ് ചതുര്‍വേദങ്ങളുടെ ഈശ്വരൻ—ചതുര്‍വേദധാരിയായ വിധാതാ ബ്രഹ്മാവ്. അദ്ദേഹത്തെ ദർശിക്കുന്നതുമാത്രം കൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണന് വേദാധ്യയനഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 140

वैरोचनेश्वरश्चैष पुरः प्रह्लादकेशवात् । बलिकेशवनामासावेष नारदकेशवः

ഇത് വൈരോചനേശ്വര ക്ഷേത്രമാണ്. പ്രഹ്ലാദ-കേശവന്റെ മുന്നിൽ ഈ കേശവൻ ‘ബലി-കേശവ’ എന്ന നാമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ഇവിടെ ‘നാരദ-കേശവ’ എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധൻ.

Verse 150

बिंदुमाधवभक्तो यस्तं यमोपि नमस्यति । प्रणवात्मा य एकोऽस्ति नादबिंदु स्वरूपधृक्

ബിന്ദു-മാധവന്റെ ഭക്തനായവനെ യമനും നമസ്കരിക്കുന്നു. കാരണം അവിടെ ആ ഏക പരതത്ത്വം—പ്രണവം (ഓം) സ്വരൂപം—നാദവും ബിന്ദുവും എന്ന രൂപം ധരിച്ചു വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 160

यस्यार्चनाल्लभेज्जंतुः प्रियत्वं सर्वजन्तुषु । इदमायतनं श्रेष्ठं मणिमाणिक्यनिर्मितम्

ആരെയർചിച്ചാൽ ജീവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും പ്രിയനാകുന്നുവോ, ഇത് മണി-മാണിക്യങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ശ്രേഷ്ഠ ആയതനമാണ്.

Verse 170

कालेश्वरकपर्दीशौ चरणावतिनिर्मलौ । ज्येष्ठेश्वरो नितंबश्च नाभिर्वै मध्यमेश्वरः

പാദങ്ങളിൽ നിർമ്മല രക്ഷകരായി കാലേശ്വരനും കപർദീശനും ഉണ്ട്. നിതംബഭാഗത്ത് ജ്യേഷ്ഠേശ്വരൻ; നാഭിയിൽ നിശ്ചയമായി മധ്യമേശ്വരൻ.

Verse 180

अशोकाख्यमिदं तीर्थं गंगाकेशव एष वै । मोक्षद्वारमिदं श्रेष्ठं स्वर्ग द्वारमिदं विदुः

‘അശോക’ എന്ന ഈ തീർത്ഥം തന്നെയാണ് ഗംഗാ-കേശവൻ. ഇത് ശ്രേഷ്ഠമായ ‘മോക്ഷദ്വാരം’; ‘സ്വർഗ്ഗദ്വാരം’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.