Sarga 16
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
अयोध्याकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ അന്തഃപുരദ്വാരം കടന്ന് ഏകാന്തമായ കക്ഷിയിലേക്കെത്തുന്നു. അവിടെ കുന്തവും ധനുസ്സും ധരിച്ച ജാഗ്രതയുള്ള യുവരക്ഷകർ അന്തഃപുരപരിസരം കാത്തുനിൽക്കുന്ന വിധം വിവരിക്കുന്നു. വാതിലിൽ കാഷായവസ്ത്രധാരികളായ വൃദ്ധ സ്ത്രീാധ്യക്ഷരെ കണ്ട സുമന്ത്രൻ വിനയത്തോടെ തന്റെ വരവ് അറിയിക്കുന്നു; അവർ ഉടൻ രാമനോട് വിവരം അറിയിക്കുന്നു. അനന്തരം സുമന്ത്രൻ രാമനെ ദർശിക്കുന്നു—സ്വർണപര്യങ്കത്തിൽ ആസീനനായും ഉത്തമചന്ദനലേപനത്തോടെ ദീപ്തനായും കുബേരസദൃശമായ തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്നവനായി; സമീപത്ത് സീത ചാമരം കൈയിൽ പിടിച്ച് നിൽക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ‘ചിത്രിത ചന്ദ്രൻ’പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. സുമന്ത്രൻ വന്ദനം ചെയ്ത് ദശരഥന്റെ സന്ദേശം അറിയിക്കുന്നു—കൈകേയിയോടുകൂടെ രാജാവ് രാമനെ ഉടൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; വൈകാതെ വരണം. രാമൻ പ്രസന്നനായി അഭിഷേകസംബന്ധമായ ചിന്ത മനസ്സിൽ ഉയരുമ്പോൾ സീതയോട് പറയുന്നു; സീത മംഗളാശംസകളോടെ ദിക്കുദേവതകളോട് സംരക്ഷണം പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ദീക്ഷാവ്രതലക്ഷണങ്ങളായ അജിനവും മൃഗശൃംഗവും സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് രാമൻ സുമന്ത്രനോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്നു; വാതിലിൽ കൈകൂപ്പി വിനീതനായി നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു അവനെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു. രഥപ്രസ്ഥാനം നഗരോത്സവംപോലെ മാറുന്നു—വാദ്യനാദങ്ങളും സ്തുതിശബ്ദങ്ങളും, ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ കോലാഹലം, പുഷ്പവൃഷ്ടി, പൗരന്മാരുടെ പ്രശംസാവാക്യങ്ങൾ, അശ്വ-ഗജ-രഥങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ മഹാപഥം, മേഘഗർജനസമമായ രഥഘോഷം, മണി-ഹേമാഭരണങ്ങളുടെ തിളക്കം. ഇങ്ങനെ ഈ സര്ഗം അഭിഷേകത്തിന്റെ ആശാ-ഉത്സാഹത്തിന്റെ പൊതുപ്രതിധ്വനിയും രാമന്റെ ശീലപ്രഭാവവും സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।।।प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम्।।।।
പുരാതനാചാരങ്ങളിൽ നിപുണനായ സുമന്ത്രൻ ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ അന്തഃപുരദ്വാരം കടന്ന്, പിന്നെ ശാന്തവും ഏകാന്തവുമായ പ്രാകാരത്തിലേക്ക് എത്തി. അവിടെ കുന്തവും വില്ലും ധരിച്ച, മിനുങ്ങുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളുള്ള, ജാഗ്രതയോടെ ഏകാഗ്രരായ, സ്വാമിയോടു ഭക്തിയുള്ള യുവാക്കൾ കാവലായി നിന്നിരുന്നു.
Verse 2
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।2.16.1।।प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम्।।2.16.2।।
മിനുങ്ങുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട യുവാക്കൾ—കുന്തവും വില്ലും ധരിച്ച്—അപ്രമാദികളായി, ഏകാഗ്രചിത്തരായി, തങ്ങളുടെ സ്വാമിയോടു ഭക്തിയോടെ അനുരക്തരായി, അതിനെ കാവൽ നിന്നിരുന്നു.
Verse 3
तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान्।ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान्।।।।
അവിടെ വാതിലിൽ ഉറച്ചുനിന്നിരുന്ന സ്ത്രീവിഭാഗത്തിന്റെ അധിപരായ വൃദ്ധരക്ഷകരെ അവൻ കണ്ടു—കാഷായവസ്ത്രധാരികൾ, സുന്ദരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവർ, കൈയിൽ വേദ്രദണ്ഡം പിടിച്ചവർ, പൂർണ്ണ ഏകാഗ്രതയോടെ ജാഗരൂകരായി നിന്നവർ.
Verse 4
ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः।सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः।।।।
സുമന്ത്രൻ വരുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, രാമന്റെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാവരും ആകാംക്ഷാഭരിതമായ ഉത്സാഹത്തോടെ തങ്ങളുടെ ആസനങ്ങളിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു.
Verse 5
तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः।क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमंन्त्रो द्वारि तिष्ठति।।।।
വിനീതാത്മാവും അത്യന്തം വിനയശീലനുമായ സൂതപുത്രൻ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് അവരോടു പറഞ്ഞു: “വേഗം രാമനോട് അറിയിക്കൂ—സുമന്ത്രൻ വാതിൽക്കൽ കാത്തുനിൽക്കുന്നു.”
Verse 6
ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः।सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे।।।।
സ്വാമിക്ക് പ്രിയകരമാകുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച അവർ, ഭാര്യയോടുകൂടെ ഉണ്ടായിരുന്ന രാമന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു, ഉടൻ തന്നെ വിവരം അറിയിച്ചു.
Verse 7
प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः।तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया।।।।
അവരുടെ അറിയിപ്പിൽ നിന്ന് പിതാവിന്റെ അന്തരംഗ വിശ്വസ്തനായ സൂതൻ വന്നിരിക്കുന്നതായി അറിഞ്ഞ രാഘവൻ (രാമൻ), അവനെ ആദരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അതേ സ്ഥലത്തേക്കു തന്നെ അകത്തേക്ക് വരുത്തി.
Verse 8
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।।।
സുമന്ത്രൻ രാമനെ കണ്ടു—വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ)പോലെ ദീപ്തിമാനായി—ഉത്തമമായ മറവുള്ള സ്വർണ്ണപര്യങ്കത്തിൽ ഇരുന്ന്, ഭംഗിയായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി. ശത്രുനിഗ്രഹനായ ആ പരന്തപൻ ഗാഢ ചുവപ്പുനിറം കലർന്ന, ശുദ്ധവും സുഗന്ധവുമുള്ള അതിമൂല്യ ചന്ദനലേപം പൂശപ്പെട്ടിരുന്നു. കൂടെ, പാർശ്വത്തിൽ സീത യക്ഷപുഛ്ഛവ്യജനമെടുത്ത് നില്ക്കുകയായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് രാമൻ ചിത്രാ നക്ഷത്രത്തോടുകൂടെ ഉള്ള ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു.
Verse 9
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।2.16.8।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।2.16.9।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।2.16.10।।
സുമന്ത്രൻ രാമനെ കണ്ടു—വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ)പോലെ ദീപ്തിമാനായി—ഉത്തമമായ മറവുള്ള സ്വർണ്ണപര്യങ്കത്തിൽ ഇരുന്ന്, ഭംഗിയായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി. ശത്രുനിഗ്രഹനായ ആ പരന്തപൻ ഗാഢ ചുവപ്പുനിറം കലർന്ന, ശുദ്ധവും സുഗന്ധവുമുള്ള അതിമൂല്യ ചന്ദനലേപം പൂശപ്പെട്ടിരുന്നു. കൂടെ, പാർശ്വത്തിൽ സീത യക്ഷപുഛ്ഛവ്യജനമെടുത്ത് നില്ക്കുകയായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് രാമൻ ചിത്രാ നക്ഷത്രത്തോടുകൂടെ ഉള്ള ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു.
Verse 10
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।2.16.8।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।2.16.9।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।2.16.10।।
വശത്ത് വാലവ്യജനം (ചാമരം) കൈയിൽ പിടിച്ച് നിൽക്കുന്ന സീതയോടുകൂടെ രാമൻ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ചിത്രാ നക്ഷത്രത്തോടൊപ്പം ശശി (ചന്ദ്രൻ) പോലെ.
Verse 11
तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा।ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत्।।।।
സ്വതേജസ്സിൽ സ്ഥാപിതനായി തപിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായ, വരദനായ രാമനോട് വിനയത്തിൽ നിപുണനായ വന്ദിയായ സുമന്ത്രൻ ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു.
Verse 12
प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने।राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः।।।।
വിഹാരശയ്യാസനത്തിൽ വിശ്രമിച്ചിരുന്ന സുമുഖനായ രാജകുമാരനെ കണ്ടു, രാജാവാൽ സത്കരിക്കപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ കരംകൂപ്പി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 13
कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति।महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।
“കൗസല്യയുടെ സുസന്താനമായ രാമാ! നിന്റെ പിതാവ് നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; മഹിഷി കൈകേയിയോടൊപ്പം അവിടേക്ക് ഉടൻ പോകുക, താമസിക്കരുത്.”
Verse 14
एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः।ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह।।।।
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാദ്യുതിയുള്ള നരസിംഹനായ രാമൻ ആനന്ദിച്ചു. പിന്നെ (സുമന്ത്രനെ) യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു, സീതയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 15
देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे।मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम्।।।।
“ദേവി! രാജാവും രാജ്ഞിയും ഒരുമിച്ച് കൂടിയിട്ട്, എന്റെ കാര്യത്തിൽ—നിശ്ചയമായും—അഭിഷേകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എന്തോ ആലോചിക്കുന്നു.”
Verse 16
लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा।सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा।।।।
“അവന്റെ അഭിപ്രായം മനസ്സിലാക്കി, പ്രിയം ആഗ്രഹിക്കുന്നതും സുദക്ഷിണയുമായ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള രാജ്ഞി എന്റെ ഹിതാർത്ഥം രാജാവിനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.”
Verse 17
सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी।जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता।।।।
എന്റെ ജനനി—കേകയാധിപന്റെ പുത്രി—അത്യന്തം ഹർഷിതയായി, മഹാരാജാവിന്റെ ഹിതകാമമായ ഇച്ഛയ്ക്കനുസരിച്ച്, എന്റെ ക്ഷേമം മാത്രമേ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളു.
Verse 18
दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह।सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम।।।।
ദൈവാനുഗ്രഹം കൊണ്ടുതന്നെ! മഹാരാജാവ് തന്റെ പ്രിയ മഹിഷിയോടുകൂടെ, എന്റെ അർത്ഥവും കാമവും—ക്ഷേമവും—സാധിപ്പിക്കുന്ന ദൂതനായി സുമന്ത്രനെ അയച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 19
यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः।ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
അവിടെയുള്ള പരിഷത്ത് എത്ര യുക്തമാണോ, അതുപോലെ യുക്തനായ ദൂതനും വന്നിരിക്കുന്നു; തീർച്ചയായും ഇന്നുതന്നെ രാജാവ് എന്നെ യുവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.
Verse 20
हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम्।सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च।।।।
ഹന്ത! ഞാൻ ഇവിടെ നിന്നു ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു മഹീപതിയെ ദർശിക്കും; നീയും നിന്റെ പരിചാരകരോടുകൂടെ സുഖമായി ഇവിടെ ഇരുന്ന്, നിർഭയമായി ആശ്വസിച്ച് വസിക്കൂ.
Verse 21
पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा।आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी।।।।
ഭർത്താവിന്റെ ആദരത്തിൽ മഹിമപ്പെട്ട കറുത്തകണ്ണുകളുള്ള സീത ഭർത്താവിനെ വാതിൽവരെ അനുഗമിച്ചു; മംഗളകരമായ സംഭവങ്ങളെ ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിച്ചു.
Verse 22
राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम्।कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत्।।।।
‘ബ്രാഹ്മണന്മാർ സംരക്ഷിക്കുന്ന രാജ്യം, രാജസൂയാഭിഷേകസഹിതം, നിനക്കു നൽകാൻ രാജാവ് യോഗ്യനാണ്; ലോകകർത്താവ് വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ)ക്ക് ആധിപത്യം നൽകിയതുപോലെ.’
Verse 23
दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम्।कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम्।।।।
‘ദീക്ഷിതനായി, വ്രതസമ്പന്നനായി, ശുദ്ധനായി, മൃദുഹരിണചർമ്മം ധരിച്ച്, കൈയിൽ കുരംഗത്തിന്റെ ശൃംഗം പിടിച്ചിരിക്കുന്ന നിന്നെ കാണുമ്പോൾ ഞാൻ ആനന്ദിക്കും.’
Verse 24
पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः।वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम्।।।।
‘കിഴക്കിൽ വജ്രധരൻ (ഇന്ദ്രൻ) നിന്നെ കാക്കട്ടെ; തെക്കിൽ യമൻ; പടിഞ്ഞാറിൽ വരുണൻ; വടക്കിൽ ധനേശൻ (കുബേരൻ) സംരക്ഷിക്കട്ടെ.’
Verse 25
अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः।निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात्।।।।
അപ്പോൾ സീതയുടെ അനുമതി വാങ്ങി, മംഗളകരമായ കൗതുക-അലങ്കാരങ്ങൾ ധരിച്ച രാമൻ സുമന്ത്രനോടൊപ്പം വസതിയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 26
पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः।लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम्।।।।
പർവ്വതഗുഹയിൽ നിന്നു പുറപ്പെടുന്ന സിംഹംപോലെ രാമൻ പുറത്തുവന്നു; വാതിലിൽ ഭക്തിയോടെ തലകുനിച്ച് കൂപ്പുകൈയോടെ നിന്ന ലക്ഷ്മണനെ അവൻ കണ്ടു.
Verse 27
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च।।।।ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम्।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः।।।।
അനന്തരം മദ്ധ്യപ്രാകാരത്തിൽ സുഹൃത്തുക്കളെ അവൻ കണ്ടുമുട്ടി. എല്ലാവരും ആകാംക്ഷയോടെ നിൽക്കുന്നതു കണ്ടു സമീപിച്ചു ചേർന്ന് അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് സന്തോഷിപ്പിച്ചു; പിന്നെ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാജകുമാരൻ അഗ്നിസദൃശപ്രഭയോടെ, വ്യാഘ്രചർമ്മധാരിയായി, വെള്ളിവർണ്ണമുള്ള ശ്രേഷ്ഠരഥത്തിൽ കയറി.
Verse 28
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च।।2.16.27।।ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम्।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः।।2.16.28।।
അനന്തരം മദ്ധ്യപ്രാകാരത്തിൽ സുഹൃത്തുക്കളെ അവൻ കണ്ടുമുട്ടി. എല്ലാവരും ആകാംക്ഷയോടെ നിൽക്കുന്നതു കണ്ടു സമീപിച്ചു ചേർന്ന് അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് സന്തോഷിപ്പിച്ചു; പിന്നെ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാജകുമാരൻ അഗ്നിസദൃശപ്രഭയോടെ, വ്യാഘ്രചർമ്മധാരിയായി, വെള്ളിവർണ്ണമുള്ള ശ്രേഷ്ഠരഥത്തിൽ കയറി.
Verse 29
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।।।करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्।।।।प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया।
മേഘഗർജ്ജനപോലെ മുഴങ്ങുന്ന, വിശാലവും തടസ്സമില്ലാത്തതുമായ, മണി-ഹേമവിഭൂഷിതമായ ആ രഥം ദൃഷ്ടിയെ കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു, സൂര്യസദൃശമായ തേജസ്സോടെ ദീപ്തമായി. കരേണുവിന്റെ കുഞ്ഞുപോലെ ഉത്സാഹമുള്ള പരമശ്രേഷ്ഠ അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തമായി, ഹരികളാൽ ബന്ധിതമായി, സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രന്റെ രഥംപോലെ അതിവേഗം പാഞ്ഞു.
Verse 30
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।2.16.29।।करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्।।2.16.30।।प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया।
മേഘഗർജ്ജനപോലെ മുഴങ്ങുന്ന, വിശാലവും തടസ്സമില്ലാത്തതുമായ, മണി-ഹേമവിഭൂഷിതമായ ആ രഥം ദൃഷ്ടിയെ കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു, സൂര്യസദൃശമായ തേജസ്സോടെ ദീപ്തമായി. കരേണുവിന്റെ കുഞ്ഞുപോലെ ഉത്സാഹമുള്ള പരമശ്രേഷ്ഠ അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തമായി, ഹരികളാൽ ബന്ധിതമായി, സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രന്റെ രഥംപോലെ അതിവേഗം പാഞ്ഞു.
Verse 31
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन्।।।।निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः।
ആകാശത്തിൽ പർജന്യനെപ്പോലെ ഗർജ്ജിച്ചു നാദമുയർത്തി, ആ ശ്രിമാനായ രഥം വസതിയിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ടു—മഹാമേഘസമൂഹത്തിന്റെ പിന്നിൽ നിന്നു ഉദിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ.
Verse 32
छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः।।।।जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः।
രാഘവന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ കുടയും ചാമരവും കൈയിൽ ധരിച്ചു, രഥത്തിന്റെ പിന്നിൽ കയറി, സത്യസഹോദരനായി തന്റെ സഹോദരൻ രാമനെ കാത്തുരക്ഷിച്ചു.
Verse 33
ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत।।।।तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः।
പിന്നീട് അദ്ദേഹം പുറപ്പെടുമ്പോൾ, ചുറ്റുമെങ്ങും നിറഞ്ഞ ജനസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ‘ഹാ ഹാ’ എന്ന മഹാകലഹധ്വനി കരുണാഭരിതമായി ഉയർന്നു.
Verse 34
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः।।।।अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः।
പിന്നീട് ഉത്തമ കുതിരകളിൽ ആരൂഢരായവരും പർവ്വതസമാന മഹാകായ ഗജങ്ങളിൽ ഇരുന്നവരുമായ പ്രമുഖ നേതാക്കൾ നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും രാമനെ അനുഗമിച്ചു.
Verse 35
अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः।।।।खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः।
അവന്റെ മുൻപിൽ ധീരന്മാർ നടന്നു—കവചധാരികൾ, ഖഡ്ഗവും ധനുസ്സും ധരിച്ചവർ, ചന്ദനവും അഗരുവും പൂശി ശോഭിച്ചവർ—അവന്റെ ആഗമനം അറിയിക്കുന്ന ദൂതന്മാരെപ്പോലെ.
Verse 36
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम्।।।।सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि।
പിന്നീട് വഴിയിൽ വാദ്യങ്ങളുടെ നാദവും, വന്ദിജനങ്ങളുടെ സ്തുതിഗാനധ്വനിയും, ധീരന്മാരുടെ സിംഹനാദസമമായ ഗർജ്ജനവും കേൾക്കപ്പെട്ടു.
Verse 37
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः।।।।कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः।
അരിന്ദമനായ രാമൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; മാളികകളുടെ ജാലകങ്ങളിൽ അലങ്കരിച്ച് നിന്ന സ്ത്രീകൾ എല്ലാടത്തുനിന്നും മനോഹരമായ പുഷ്പസമൂഹങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു.
Verse 38
रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः।।।।वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे।
പിന്നീട് നിർദോഷസൗന്ദര്യമുള്ള സ്ത്രീകൾ—ചിലർ മാളികകളുടെ മുകളിലായി, ചിലർ നിലത്തായി നിന്നുകൊണ്ട്—രാമനെ ആദരിച്ച് സന്തോഷിപ്പിക്കുവാൻ ശ്രേഷ്ഠവും മധുരവുമായ വചനങ്ങളാൽ വന്ദിച്ചു.
Verse 39
नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन।।।।पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम्।
കൗശല്യാമാതൃനന്ദനേ! നിന്റെ യാത്ര സഫലമായി, പിതൃരാജ്യത്തിൽ ഉറച്ച നിലയിൽ നിന്നിരിക്കുന്ന നിന്നെ കണ്ടാൽ നിന്റെ മാതാവ് കൗശല്യ തീർച്ചയായും ആനന്ദിക്കും.
Verse 40
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम्।।।।अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम्।
ആ സ്ത്രീകൾ രാമന്റെ ഹൃദയപ്രിയയായ സീതയെ എല്ലാ മഹതീസ്ത്രീകളിലും ശ്രേഷ്ഠയായ ഉത്തമ സീമന്തിനിയായി കരുതി.
Verse 41
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः।।।।रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या।
നിശ്ചയം, ആ ദേവി പൂർവ്വകാലത്ത് മഹത്തായ തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചിരിക്കണം; അതിനാലാണ് അവൾ രാമസംഗമം പ്രാപിച്ചത്—ചന്ദ്രനോടു രോഹിണി ചേർന്നതുപോലെ.
Verse 42
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।।।शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम्।।।।
ഇങ്ങനെ രാജമാർഗത്തിൽ നിന്നിരുന്ന നരോത്തമനായ രാമൻ, പ്രാസാദങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളിൽ നിന്നു സ്ത്രീകൾ ഉച്ചരിച്ച പ്രിയവചനങ്ങൾ കേട്ടു; സ്വയംസ്തുതിയെ ശ്രവിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ മഹാപഥത്തിലൂടെ മുന്നേറി.
Verse 43
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।2.16.42।।शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम्।।2.16.43।।
അവിടെ രാഘവൻ, കൂടിച്ചേർന്ന ജനങ്ങളുടെ അനവധി സംഭാഷണധാരകൾ കേട്ടു—തന്നെക്കുറിച്ചുള്ള വിവിധ വചനങ്ങൾ; മുൻപിലിരുന്ന പൗരന്മാർ ആനന്ദത്തിൽ ദീപ്തരായിരുന്നു.
Verse 44
स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान्शुश्राव लोकस्य समागतस्य।आत्माधिकारा विविधाश्च वाचःप्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य।।।।
അവിടെ രാഘവൻ, കൂടിച്ചേർന്ന ജനങ്ങളുടെ അനവധി സംഭാഷണധാരകൾ കേട്ടു—തന്നെക്കുറിച്ചുള്ള വിവിധ വചനങ്ങൾ; മുൻപിലിരുന്ന പൗരന്മാർ ആനന്ദത്തിൽ ദീപ്തരായിരുന്നു.
Verse 45
एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्यराजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन्।एते वयं सर्व समृद्धकामायेषामयं नो भविता प्रशास्ता।।।।
ഇന്ന് ഈ രാഘവൻ രാജാനുഗ്രഹത്താൽ വിശാലമായ രാജശ്രീയിലേക്കു പോകുന്നു; അവൻ നമ്മുടെ ഭരണാധികാരിയായാൽ, നാം എല്ലാവരും സമൃദ്ധിയും ആഗ്രഹസാഫല്യവും പ്രാപിക്കും.
Verse 46
लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वंप्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय।न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चित्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन्।।।।
അവൻ ഈ സമസ്ത രാജ്യത്തെ ദീർഘകാലം ഭരിച്ചാൽ ഈ ജനങ്ങൾക്ക് അതു മഹാലാഭമാകും; ഈ മനുഷ്യാധിപന്റെ ഭരണത്തിൽ ആരും ഒരിക്കലും അപ്രിയമായതു കാണുകയില്ല, ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുകയില്ല.
Verse 47
स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैःपुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः।महीयमानः प्रवरैश्च वादकैरभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ।।।।
ഘോഷിക്കുന്ന മദഗജങ്ങളും നാദമുയർത്തുന്ന കുതിരകളും കൂടെ, മുൻപിൽ സ്വസ്തിവചനങ്ങൾ ചൊല്ലുന്ന സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും ശുഭാശംസകൾ പാടിക്കൊണ്ട് നടന്നു; ശ്രേഷ്ഠ വാദകർ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാമൻ വൈശ്രവണനെപ്പോലെ രാജസമായ ഭംഗിയോടെ മുന്നേറി.
Verse 48
करेणुमातंङ्गरथाश्वसंकुलंमहाजनौघ परिपूर्णचत्वरम्।प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयंददर्श रामो रुचिरं महापथम्।।।।
രാമൻ ആ മനോഹരമായ മഹാപഥം കണ്ടു—ഹസ്തിനികളാലും ഗജങ്ങളാലും രഥങ്ങളാലും അശ്വങ്ങളാലും നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞത്; ചത്വരങ്ങൾ മഹാജനസമൂഹംകൊണ്ട് പരിപൂർണം; രത്നസമ്പത്താൽ സമൃദ്ധവും അനവധി വ്യാപാരവസ്തുക്കളുടെ സംഭരണങ്ങളാൽ സമ്പന്നവും.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rama’s immediate, respectful compliance with the king’s summons (delivered by Sumantra), framed through vinaya and readiness for duty; the episode models how royal protocol and personal humility operate before any political reversal is revealed.
The chapter teaches that auspicious expectation must be held with discipline: Rama interprets events as coronation-related yet proceeds through right conduct—honouring elders, attending to messages promptly, and receiving public praise without losing composure.
Cultural landmarks include the inner apartments (antaḥpura), guarded courtyards, the royal highway (rājamārga/mahāpatha), rooftop/window viewing (prāsāda-śṛṅga, vātāyana), and consecration motifs (rājasūya, dīkṣā, maṅgala, directional deity invocations).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.