പുത്രൻ തന്റെ മാതാവ് സന്ധ്യാവലിയോട് അസൂയ ഉപേക്ഷിച്ച് മോഹിനിയെ സഹധർമ്മിണിയായി സഹപത്നിയായി മാതൃഭാവത്തോടെ ആദരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു; സൌതിനെ അമ്മപോലെ കാണുന്ന അപൂർവധർമ്മത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു. സന്ധ്യാവലി സമ്മതിച്ച്, शीഘ്രഫലപ്രദമായ പരമവ്രതത്തിന്റെ മഹിമയും മഹാപാപനാശവും പറയുന്നു; ‘ഒരു സദ്ഗുണി പുത്രൻ പല ദുഷ്ടപുത്രന്മാരേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്നും പുത്രന് ജീവപര്യന്തം മാതൃഋണം ഉണ്ടെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. അവളുടെ ദൃഷ്ടിയാൽ പാത്രങ്ങൾ ഷഡ്രസ ഭക്ഷണത്തോടെ നിറയുന്നു; മോഹിനി വിധിപൂർവം സേവനം ചെയ്ത്, ഭോജനാനന്തരം ജലശുദ്ധിയും താംബൂലാദി കർമങ്ങളും പൂർത്തിയാകുന്നു. പുത്രന്റെ മാതൃഭക്തി കണ്ട മോഹിനി ധർമ്മപുത്രന്റെ മാതാവാകാൻ സംकल्पിച്ച് രാജാവിനെ വിളിക്കുന്നു; രാജാവ് വന്നപ്പോൾ രാജവൈഭവാസക്തിയും ദാമ്പത്യധർമ്മ അവഗണനയും ശാസിച്ച്, ശ്രീയും പദവിയും പുണ്യഫലമാണെന്നും രാജഭാരം യോഗ്യമായ അവകാശിക്ക് ഏൽപ്പിക്കണമെന്നും പറയുന്നു. അവസാനം രാജാവ് വിനയത്തോടെ മറുപടി നൽകുന്നു—മാതൃത്വം, വിവാഹം, രാജധർമ്മം എന്നിവയുടെ ഐക്യമാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ പരമോപദേശം।
Verse 1
पुत्र उवाच । तस्मादीर्ष्यां परित्यज्य मोहिनीमनुभोजय । न मातरीदृशो धर्मो लोकेषु त्रिषु लभ्यते ॥ १ ॥
പുത്രൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട് അസൂയ ഉപേക്ഷിച്ച് മോഹിനിയെ സ്വീകരിച്ച് അവളെ പരിപാലിക്കൂ. മാതാവിനോടുള്ള ധർമ്മംപോലെയുള്ള ധർമ്മം ത്രിലോകങ്ങളിലും ദുർലഭമാണ്।
Verse 2
स्वहस्तेन प्रियां भर्तुर्भार्यां या तु प्रभोजयेत् । सपत्नीं तु सपत्नी हि किंचिदन्नं ददाति च ॥ २ ॥
സ്വഹസ്തങ്ങളാൽ ഭർത്താവിന്റെ പ്രിയയായ ഭാര്യയ്ക്ക് ഭക്ഷണം വിളമ്പി, താനും സഹപത്നിയായിരിക്കെ സഹപത്നിക്കു കുറച്ച് അന്നം നൽകുന്ന ഭാര്യയുടെ ധാർമ്മികാചാരം പ്രശംസനീയമാണ്.
Verse 3
तदनंतं भवेद्देवि मातरित्याह नाभिजः । कुरु वाक्यं मयोक्तं हि स्वामिनि त्वं प्रसीद मे ॥ ३ ॥
നാഭിജനായ പദ്മസംഭവൻ ബ്രഹ്മാവ് അവളെ ‘മാതാ’ എന്നു വിളിച്ച് പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവീ, ഇത് നിശ്ചയമായും അനന്തമാകും. ഹേ സ്വാമിനീ, ഞാൻ പറഞ്ഞ വചനം ചെയ്യുക; എന്നോടു പ്രസന്നയാകുക.”
Verse 4
तातस्य सौख्यं कर्तव्यमावाभ्यां वरवर्णिनी । भवेत्पापक्षयः सम्यक् स्वर्गप्राप्तिस्तथाक्षया ॥ ४ ॥
ഹേ വരവർണിനീ, പിതാവിന്റെ സുഖം വരുത്തുക എന്നത് നമ്മൾ ഇരുവരുടെയും കടമയാണ്. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പാപക്ഷയം പൂർണ്ണമാകും; സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയും അക്ഷയമായിരിക്കും.
Verse 5
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा देवी संध्यावली तदा । अभिमंत्र्य परिष्वज्य तनयं सा पुनः पुनः ॥ ५ ॥
മകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ദേവി സന്ധ്യാവലി അപ്പോൾ മന്ത്രോച്ചാരത്തോടെ അനുഗ്രഹിച്ച്, തന്റെ മകനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്തു.
Verse 6
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय वचनं चेदमब्रवीत् । करिष्ये वचनं पुत्र त्वदीयं धर्मसंयुतम् ॥ ६ ॥
പിന്നീട് അവന്റെ തലയിൽ സ്നേഹത്തോടെ മണം പിടിച്ച് (ചുംബിച്ച്) അവൾ പറഞ്ഞു—“മകനേ, നിന്റെ വചനം ഞാൻ നിർബന്ധമായി ചെയ്യും; നിന്റെ അപേക്ഷ ധർമ്മസഹിതമാണ്.”
Verse 7
इर्ष्यां मानं परित्यज्य भोजयिष्यामि मोहिनीम् । शतपुत्रा ह्यहं पुत्र त्वयैकेन सुतेन हि ॥ ७ ॥
ഇർഷ്യയും അഭിമാനവും ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ ആ മോഹിനി സ്ത്രീക്ക് ഭോജനം നൽകും. മകനേ, ലോകം എന്നെ നൂറു പുത്രന്മാരുടെ മാതാവ് എന്നു പറയുന്നു; എന്നാൽ സത്യത്തിൽ നീ ഒരേയൊരു പുത്രനായി എന്നെ പൂർണ്ണയാക്കുന്നു।
Verse 8
नियमैर्बहुभिर्जातो देहक्लेशकरैर्भवान् । व्रतराजेन चीर्णेन प्राप्तस्त्वमचिरात्सुतः ॥ ८ ॥
ദേഹക്ലേശം വരുത്തുന്ന അനേകം നിയമങ്ങളാൽ നീ ലഭിച്ചവനായിരുന്നു. എന്നാൽ ‘വ്രതരാജം’ ആചരിച്ചതിനാൽ നീ അല്പകാലത്തിനുള്ളിൽ പുത്രനെ പ്രാപിച്ചു।
Verse 9
नहीदृशं व्रतं लोके फलदायि प्रदृश्यते । सद्यः प्रत्ययकारीदं महापातकनाशनम् ॥ ९ ॥
ഈ ലോകത്തിൽ ഇതുപോലെ ഫലദായകമായ വ്രതം മറ്റൊന്നും കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഇത് ഉടൻ തന്നെ ഉറപ്പുള്ള ഫലം നൽകുകയും മഹാപാതകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 10
किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसंतापकारकैः । वरमेकः कुलालंबी यत्र विश्रमते कुलम् ॥ १० ॥
ശോകവും സന്താപവും വരുത്തുന്ന അനേകം പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായാൽ എന്ത് പ്രയോജനം? കുലത്തിന് ആധാരമായ ഒരേയൊരു പുത്രൻ ശ്രേഷ്ഠൻ; അവനിൽ വംശം ആശ്രയവും വിശ്രമവും കണ്ടെത്തുന്നു।
Verse 11
त्रैलोक्यादुपरिष्ठाहं त्वां प्राप्य जठरे स्थितम् । धन्यानि तानि शूलानि यैर्जातस्त्वं सुतोऽनघ ॥ ११ ॥
ത്രിലോകങ്ങളെക്കാൾ ഉയർന്ന് ഞാൻ നിന്നെ എന്റെ ഗർഭത്തിൽ വസിക്കുന്നവനായി പ്രാപിച്ചു. ഓ നിർമലനേ, നീ എന്റെ പുത്രനായി ജനിക്കുവാൻ ഉണ്ടായ ആ വേദനകൾ ധന്യങ്ങളാണ്।
Verse 12
सप्तद्वीपपतिः शूरः पितुर्वचनकारकः । आह्लादयति यस्तातं जननीं वापि पुत्रकः ॥ १२ ॥
പുത്രൻ സപ്തദ്വീപങ്ങളുടെ അധിപതിയും വീരനും പിതൃവചനം അനുസരിക്കുന്നവനുമായാലും, പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനേ യഥാർത്ഥ ‘പുത്രൻ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 13
तं पुत्रं कवयः प्राहुर्वाचाख्यमपरं सुतम् । एवमुक्त्वा तु वचनं देवी संध्यावली तदा ॥ १३ ॥
ആ പുത്രനെ കവികൾ ‘വാചാഖ്യ’ (വാക്കാൽ പ്രസിദ്ധൻ) എന്ന പേരിൽ മറ്റൊരു സുതനായി പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ദേവി സന്ധ്യാവലി അപ്പോൾ മൗനമായി.
Verse 14
वीक्षां चक्रेऽथ भांडानि षड्रसस्य तु हेतवे । तस्या वीक्षणमात्रेण परिपूर्णानि भूपते ॥ १४ ॥
പിന്നീട് ഷഡ്രസങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നതിനായി അവൾ പാത്രങ്ങളിലേക്കു ദൃഷ്ടി ചെലുത്തി; ഹേ രാജാവേ, അവളുടെ ദൃഷ്ടിമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ അവ എല്ലാം പൂർണ്ണമായി നിറഞ്ഞു.
Verse 15
षड्रस्य सुखोष्णस्य मोहिनीभोजनेच्छया । अमृतस्वादुकल्पस्य जनस्य तु महीपते ॥ १५ ॥
ഹേ മഹീപതേ, ഷഡ്രസങ്ങളോടുകൂടിയ, സുഖകരമായി ഉഷ്ണമായ, മോഹിപ്പിക്കുന്ന ഭോജനം കഴിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തിൽ ജനങ്ങൾ ആസക്തരാകുന്നു; അതിനെ അമൃതസമമായ മധുരമെന്നു കരുതുന്നു.
Verse 16
ततो दर्वीं समादाय कांचनीं रत्नसंयुताम् । परिवेषयदव्यग्रा मोडिन्याश्चारुहासिनी ॥ १६ ॥
അപ്പോൾ ചാരുഹാസിനിയായ മോഡിനി രത്നം പതിച്ച സ്വർണ്ണദർവി കൈയിലെടുത്ത്, വ്യഗ്രതയില്ലാതെ ശ്രദ്ധയോടെ വിളമ്പിത്തുടങ്ങി.
Verse 17
कांचने भाजने श्लक्ष्णे मानभोजनवेष्टिते । शनैः शनैश्च बुभुजे इष्टमन्नं सुसंस्कृतम् ॥ १७ ॥
മൃദുലമായ സ്വർണ്ണപാത്രത്തിൽ, യുക്തമായ അളവിലും മനോഹരമായ രീതിയിലും ഒരുക്കിയ ഭോജനത്തെ വെച്ച്, അവൻ പതുക്കെ പതുക്കെ തനിക്കിഷ്ടമായ സുസംസ്കൃത അന്നം ഭുജിച്ചു।
Verse 18
उपविश्यासने देवी शातकौभमये शुभे । वीज्यमाना वरारोहा व्याजनेन सुगीतिना ॥ १८ ॥
ശുഭമായ സ്വർണ്ണമയ ആസനത്തിൽ ദേവി ഉപവിഷ്ടയായി; ആ വരാരോഹയെ സുമധുര നാദമുള്ള വ്യാജനത്തോടെ മൃദുവായി വീശിക്കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 19
धर्मांगदगृही तेन शिखिपुच्छभवेन तु । सा भुक्ता ब्रह्मतनया तदन्नममृतोपमम् ॥ १९ ॥
അനന്തരം ശിഖിപുച്ഛജനായ അവൻ ധർമാംഗദഗൃഹിയെ ഗ്രഹിച്ചു; ബ്രഹ്മതനയയായ അവൾ അമൃതോപമമായ ആ അന്നം ഭുജിച്ചു।
Verse 20
चतुर्गुणेन शीतेन कृत्वा शौचमथात्मनः । जगृहे पुत्रदत्तं तु तांबूलं तत्सुगंधिमत् ॥ २० ॥
പിന്നീട് നാലിരട്ടി തണുത്ത ജലത്തോടെ ആത്മശൗചം നടത്തി, പുത്രൻ നൽകിയ സുഗന്ധമുള്ള താംബൂലം അവൻ സ്വീകരിച്ചു।
Verse 21
वरचंदनयुक्तेन हस्तेन वरवर्णिनी । ततः प्रहस्य शनकैः प्राह संध्यावलीं नृप ॥ २१ ॥
ഹേ നൃപാ! ഉത്തമ ചന്ദനം ലേപിച്ച കൈയുള്ള ആ വരവർണിനി പിന്നെ പുഞ്ചിരിച്ച്, പതുക്കെ സന്ധ്യാവലിയോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 22
जननी किं तु देवि त्वं वृषांगदनृपस्य तु । न मया हि परिज्ञाता श्रमस्वेदितया शुभे ॥ २२ ॥
അമ്മേ—അല്ലെങ്കിൽ ഹേ ദേവീ—നീ തന്നെയോ വൃഷാംഗദ രാജാവിന്റെ പടമഹിഷി? ഹേ ശുഭേ, പരിശ്രമംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച് വിയർപ്പിൽ മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ തിരിച്ചറിയാനായില്ല।
Verse 23
वदत्येवं ब्रह्मसुता यावत्संध्यावलीं नप । तावत्प्रणम्य नृपतेः पुत्रो वचनमब्रवीत् ॥ २३ ॥
ഹേ നൃപാ, ബ്രഹ്മസുതൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ സന്ധ്യാവന്ദന സമയമെത്തി; അപ്പോൾ രാജപുത്രൻ നമസ്കരിച്ചു ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 24
उदरे ह्यनया देव्या धृतः संवत्सरत्रयम् । तव भर्तुः प्रसादेन वृद्धिं संप्राप्तवानहम् ॥ २४ ॥
ഈ ദേവിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ഞാൻ മൂന്നു വർഷം ധരിക്കപ്പെട്ടു; നിങ്ങളുടെ ഭർത്താവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ പൂർണ്ണ വളർച്ചയും പരിപാകവും പ്രാപിച്ചു।
Verse 25
संत्यनेकानि मातॄणां शतानि मम सुंदरि । अस्याः पीतं पयो भूरि कुचयोः स्नेहसंप्लुतम् ॥ २५ ॥
ഹേ സുന്ദരി, എനിക്ക് അനേകം നൂറുകണക്കിന് മാതാക്കൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്; എങ്കിലും ഇവളുടെ സ്തനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സ്നേഹത്തിൽ നനഞ്ഞ ധാരാളം പാൽ ഞാൻ കുടിച്ചു।
Verse 26
अनया सा रुजा तीव्रा विधृता प्रायशो जरा । इयं मां जनयित्वैव जाता शिथिलबंधना ॥ २६ ॥
ഇതുകൊണ്ടാണ് അവൾ ആ കഠിന വേദന സഹിച്ചത്; മിക്കവാറും വാർദ്ധക്യവും പിടിപെട്ടു; എന്നെ പ്രസവിച്ചതോടെ അവൾ തന്നെ ബന്ധങ്ങൾ ശിഥിലമായവളായി മാറി।
Verse 27
तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु यद्दत्वा चानृणो भवेत् । मातुः पुत्रस्य चार्वंगि सत्यमेतन्मयेरितम् ॥ २७ ॥
ഹേ സുന്ദരാംഗിയേ, ത്രിലോകങ്ങളിലും എന്തു ദാനം ചെയ്താലും പുത്രന് മാതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുമെന്നതു ഇല്ല. ഇതാണ് ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ച സത്യം.
Verse 28
सोऽहं धन्यतरो लोके नास्ति मत्तोऽधिकः पुमान् । उत्संगे वर्तयिष्यामि मातृसंघस्य नित्यशः ॥ २८ ॥
ഞാൻ ഈ ലോകത്തിൽ സത്യമായും ഏറ്റവും ധന്യൻ; എന്നേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായ പുരുഷൻ ഇല്ല. ഞാൻ മാതൃസമൂഹത്തിന്റെ മടിയിൽ (ആശ്രയത്തിൽ) നിത്യവും വസിക്കും.
Verse 29
नोत्संगे चेज्जनन्या हि तनयो विशति क्वचित् । मातृसौख्यं न जानाति कुमारी भर्तृजं यथा ॥ २९ ॥
പുത്രൻ ഒരിക്കലും ജനനിയുടെ മടിയിൽ കയറാതിരുന്നാൽ, അവൻ മാതൃസുഖം അറിയുകയില്ല—കുമാരി ഭർത്തൃജന്യസുഖം അറിയാത്തതുപോലെ.
Verse 30
मातुरुत्संगमारूढः पुत्रो दर्पान्वितो भवेत् । हारमुत्तमदेहस्थं हस्तेनाहर्तुमिच्छति ॥ ३० ॥
മാതാവിന്റെ മടിയിൽ ഇരിക്കുന്ന പുത്രൻ അഭിമാനത്തോടെ നിറയും; ഉത്തമദേഹത്തെ അലങ്കരിക്കുന്ന ഹാരം കൈ നീട്ടി പിടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കും.
Verse 31
पाल्यमानो जनन्या हि पितृहीनोऽपि दर्पितः । समीहते जगद्धर्तुं सवीर्यं मातृजं पयः ॥ ३१ ॥
ജനനിയുടെ പരിപാലനത്തിൽ വളർന്ന പുത്രൻ, പിതാവില്ലെങ്കിലും, അഭിമാനത്തോടെ നിറയും; മാതാവിൽ നിന്നുയർന്ന വീര്യമുള്ള പാലിന്റെ ബലത്തിൽ ലോകത്തെ താങ്ങാൻ ശ്രമിക്കും.
Verse 32
एतज्जठरसंसर्गि भवत्युत्संगशंकितः । अस्याश्चैवापराणां च विशेषो यदि मे न चेत् ॥ ३२ ॥
ഗർഭപാത്രത്തിലെ ഈ ബന്ധം കാരണം, ഇവനെ ആശ്ലേഷിക്കാൻ എനിക്ക് സംശയമുണ്ട്. ഇവളും മറ്റുള്ളവരും തമ്മിൽ എനിക്ക് ഒരു വ്യത്യാസവും കാണാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, പിന്നെ എന്ത് പ്രത്യേകതയാണുള്ളത്?
Verse 33
तेन सत्येन मे तातो जीवताच्छरदां शतम् । एवं ब्रुवाणे तनये मोहिनी विस्मयं गता ॥ ३३ ॥
“ആ സത്യത്താൽ എന്റെ പിതാവ് നൂറു വർഷം ജീവിക്കട്ടെ.” മകൻ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞപ്പോൾ മോഹിനി വിസ്മയിച്ചുപോയി.
Verse 34
कथमस्य प्रहर्तव्यं मया निर्घृणशीलया । विनीतस्य ह्यपापस्य औचित्यं पापिनो गृहे ॥ ३४ ॥
ക്രൂരസ്വഭാവമുള്ള ഞാൻ ഇവനെ എങ്ങനെ ഉപദ്രവിക്കും? ഇവൻ വിനീതനും പാപരഹിതനുമാണ്; പാപിയുടെ വീട്ടിൽ ഇവനെപ്പോലൊരാൾക്ക് എന്ത് സ്ഥാനമാണുള്ളത്?
Verse 35
पितुः शुश्रूषणं यस्य न तस्य सदृशं क्षितौ । एवं गुणाधिकस्याहं कर्तुं कर्म जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
പിതാവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നവന് തുല്യനായി ഈ ഭൂമിയിൽ ആരുമില്ല. ഇത്രയേറെ ഗുണങ്ങളുള്ള ഒരാളോട് ഞാൻ എങ്ങനെ നിന്ദ്യമായ പ്രവൃത്തി ചെയ്യും?
Verse 36
पुत्रस्य धर्मशीलस्य भूत्त्वा तु जननी क्षितौ । एवं विमृश्य बहुधा मोहिनी लोकसुंदरी ॥ ३६ ॥
ഇപ്രകാരം പലവിധത്തിൽ ചിന്തിച്ച്, ലോകസുന്ദരിയായ മോഹിനി ഭൂമിയിൽ ആ ധർമ്മശീലനായ പുത്രന്റെ അമ്മയാകാൻ തീരുമാനിച്ചു.
Verse 37
उवाच तनयं बाला शीघ्रमानय मे पतिम् । न शक्नोमि विना तेन मुहूर्तमपि वर्तितुम् ॥ ३७ ॥
യുവതി തന്റെ മകനോട് പറഞ്ഞു—“വേഗം എന്റെ ഭർത്താവിനെ എന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുവരിക. അവനില്ലാതെ ഞാൻ ഒരു നിമിഷവും നിലനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.”
Verse 38
ततः स त्वरितं गत्वा प्रणम्य पितरं नृप । कनिष्ठा जननी तात शीघ्रं त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ३८ ॥
അവൻ വേഗത്തിൽ ചെന്നു പിതാവിനെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജാവേ, പ്രിയ പിതാവേ, കനിഷ്ഠജനനി നിങ്ങളെ ഉടൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 39
प्रसादः क्रियतां तस्याः पूज्यतां ब्रह्मणः सुता । पुत्रवाक्येन नृपतिरतत्क्षणाद्गंतुमुद्यतः ॥ ३९ ॥
“അവൾക്ക് പ്രസാദം കാണിക്കണം; ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രിയെ പൂജിച്ച് ആദരിക്കണം.” മകന്റെ വാക്കുകേട്ട് രാജാവ് അതേ നിമിഷം പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങി.
Verse 40
प्रहृष्टवदनो भूत्वा संध्यावल्या निवेशनम् । संप्रविश्य गृहे राजा ददर्श शयनस्थिताम् ॥ ४० ॥
പ്രസന്നമുഖത്തോടെ രാജാവ് സന്ധ്യാവലിയുടെ വസതിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; അകത്ത് അവളെ ശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നതായി കണ്ടു.
Verse 41
मोहिनीं मोहसंयुक्तां तप्तकांचनसप्रभाम् । उपास्य मानां प्रियया संध्यावल्या शनैः शनैः ॥ ४१ ॥
അവൾ മോഹിനി—മോഹത്തിൽ മുങ്ങിയവൾ, ചൂടേറ്റ സ്വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തിയുള്ളവൾ, ലഭിച്ച ആദരത്തിൽ ഗർവിത; പ്രിയ സന്ധ്യാവലി അവളെ പതുക്കെ പതുക്കെ സേവിച്ചു പരിചരിച്ചു.
Verse 42
पुत्रवाक्यात्परित्यज्य क्रोधं सापत्न्यजं तथा । दृष्ट्वा रुक्मांगदं प्राप्तं शयने मोह्य सुंदरी ॥ ४२ ॥
പുത്രന്റെ വാക്ക് കേട്ട് അവൾ സപത്നീഭാവജന്യമായ ക്രോധം ഉപേക്ഷിച്ചു. റുക്മാംഗദൻ മടങ്ങിവന്നത് കണ്ട സുന്ദരി ശയ്യയിൽ മോഹാവസ്ഥയിൽ മൂർച്ച്ഛിച്ചു।
Verse 43
प्रहृष्टवदना प्राह राजानं भूरिदक्षिणम् । इहोपविश्यतां कांत पर्यंके मृदुतूलके ॥ ४३ ॥
ആനന്ദഭരിതമായ മുഖത്തോടെ അവൾ ധാരാളം ദാനം ചെയ്യുന്ന രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു— “പ്രിയനേ, ഇവിടെ വന്ന് മൃദുവായ പഞ്ഞി വിരിച്ച പാര്യങ്കത്തിൽ ഇരിക്കൂ.”
Verse 44
सर्वं निरीक्षितं भूप राज्यतन्त्रं त्वया चिरम् । अद्यापि नहि ते वांछा राज्ये परिनिवर्तते ॥ ४४ ॥
ഹേ ഭൂപാ, നീ ദീർഘകാലം രാജ്യതന്ത്രത്തിന്റെ മുഴുവൻ സംവിധാനവും പരിശോധിച്ചു; എങ്കിലും ഇന്നും രാജ്യം വേണമെന്ന നിന്റെ ആഗ്രഹം പിന്മാറുന്നില്ല, ശമിക്കുന്നില്ല।
Verse 45
मन्ये दुष्कृतिनं भूप त्वामत्र धरणीतले । यः समर्थं सुतं ज्ञात्वा स्वयं पश्येन्नृपश्रियम् ॥ ४५ ॥
ഹേ ഭൂപാ, ഈ ഭൂമിയിൽ നിന്നെ ദുഷ്കൃതിയുള്ളവനെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു—സമർത്ഥനായ പുത്രനുണ്ടെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും നീ തന്നേ രാജശ്രീയെ പിടിച്ചുനിന്ന് നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ।
Verse 46
तस्मात्त्वत्तोऽधिको नास्ति दुःखी लोकेषु कश्चन । सुपुत्राणां पितॄणां हि सुखं याति क्षणं नृप ॥ ४६ ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ നൃപാ, ലോകങ്ങളിൽ നിന്നേക്കാൾ അധികം ദുഃഖിതൻ ആരുമില്ല; കാരണം സദ്പുത്രന്മാരുടെ പിതാക്കൾക്ക് എങ്കിലും ഒരു ക്ഷണം സുഖം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 47
दुःखेन पापभोक्तॄणां विषयासक्तचेतसाम् । सर्वाश्च प्रकृती राजंस्तवेष्टाः पूर्णपुण्यजाः ॥ ४७ ॥
വിഷയാസക്തചിത്തരായ പാപഫലഭോക്താക്കൾ ദുഃഖത്തിലൂടെയേ ഭോഗിക്കുന്നു. ഹേ രാജാവേ, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ സ്വാഭാവിക സമ്പത്തുകളും പൂർണ്ണ പുണ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്.
Verse 48
धर्मांगदे पालयाने कथं त्वं वीक्षसेऽधुना । परित्यज्य प्रियासौख्यं कीनाश इव दुर्बलः ॥ ४८ ॥
ഹേ ധർമാംഗദാ, ഇപ്പോൾ നീ ഈ കാര്യത്തെ എങ്ങനെ കാണുന്നു? പ്രിയയുടെ സുഖം ഉപേക്ഷിച്ച് നീ ദീന കർഷകനുപോലെ ദുർബലനായത് എന്തുകൊണ്ട്?
Verse 49
यदि पालयसे राज्यं मया किं ते प्रयोजनम् । निष्प्रयोजनमानीता क्षीरसागरमस्तकात् ॥ ४९ ॥
നീ തന്നെയാണെങ്കിൽ രാജ്യം ഭരിക്കുക, എനിക്കെന്ത് ആവശ്യമാണ്? ക്ഷീരസാഗരത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ നിന്നുപോലും എന്നെ ഇവിടെ നിർപ്രയോജനമായി കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 50
विड्भोज्या हि भविष्यामि पक्षिणामामिषं यथा । यो भार्यां यौवनोपेतां न सेवेदिह दुर्मतिः ॥ ५० ॥
ഞാൻ ദുർമതിയായി ഇവിടെ യൗവനസമ്പന്നയായ ഭാര്യയെ സേവിച്ച് ആസ്വദിക്കാതിരുന്നാൽ, പക്ഷികൾക്കുള്ള മാംസത്തെപ്പോലെ മലഭോജ്യനായി തീരും.
Verse 51
कृत्याचरणसक्तस्तु कुतस्तस्य भवेत्प्रिया । असेविता व्रजेद्भार्या अदत्तं हि धनं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
സ്വകാര്യ കൃത്യങ്ങളിലും കർത്തവ്യങ്ങളിലും മാത്രം ലീനനായവനോട് ഭാര്യയ്ക്ക് പ്രിയം എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും? പരിചരിക്കപ്പെടാത്ത ഭാര്യ വിട്ടുപോകും; ദാനം ചെയ്യാതെ വെച്ച ധനവും തീർച്ചയായും ഒഴിഞ്ഞുപോകും.
Verse 52
अरक्षितं व्रजेद्राज्यं अनभ्यस्तं श्रुतं व्रजेत् । नालसैः प्राप्यते विद्या न भार्या व्रतसंस्थितैः ॥ ५२ ॥
രക്ഷണമില്ലാത്ത രാജ്യം നശിക്കും; അഭ്യാസമില്ലാത്ത ശ്രവണം ക്ഷയിക്കും. അലസനു വിദ്യ ലഭിക്കില്ല; വെറും വ്രതങ്ങളിൽ മുങ്ങിയാൽ ഭാര്യയും നിലനിൽക്കില്ല।
Verse 53
नानुष्ठानं विना लक्ष्मीर्नाभक्तैः प्राप्यते यशः । नोद्यमी सुखमाप्नोति नाभार्यः संततिं लभेत् ॥ ५३ ॥
അനുഷ്ഠാനം കൂടാതെ ലക്ഷ്മി ഉദിക്കില്ല; ഭക്തിയില്ലാത്തവന് യശസ്സു ലഭിക്കില്ല. പരിശ്രമമില്ലാത്തവന് സുഖം കിട്ടില്ല; ഭാര്യയില്ലാത്തവന് സന്തതി ലഭിക്കില്ല।
Verse 54
नाशुचिर्द्धर्ममाप्नोति न विप्रोऽप्रियवाग्धनम् । अपृच्छन्नैव जानाति अगच्छन्न क्वचिद्व्रजेत् ॥ ५४ ॥
അശുചിയായവന് ധർമ്മം ലഭിക്കില്ല; അപ്രിയവാക്ക് പറയുന്ന ബ്രാഹ്മണന് ധനം ലഭിക്കില്ല. ചോദിക്കാത്തവന് അറിയില്ല; പുറപ്പെടാത്തവന് എവിടെയും എത്തില്ല।
Verse 55
अशिष्यो न क्रियां वेत्ति न भयं वेत्ति जागरी । कस्माद्भूपाल मां त्यक्त्वा धर्मांगदगृहे शुभे ॥ ५५ ॥
അയോഗ്യ ശിഷ്യന് ക്രിയാവിധി അറിയില്ല; ജാഗ്രത നിലനിർത്തുന്ന ധർമ്മഭയവും അറിയില്ല. ഹേ ഭൂപാലാ, എന്നെ വിട്ട് ശുഭമായ ധർമ്മാംഗദന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് എന്തിന് പോയി?
Verse 56
वीक्ष्यसे राज्यपदवीं समर्थे तनये विभो ॥ ५६ ॥
ഹേ വിഭോ! നിന്റെ സാമർത്ഥ്യമുള്ള പുത്രനിൽ രാജപദവി (സിംഹാസനം) സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നതു നീ കാണും।
Verse 57
एवं ब्रुबाणां तनयां विधेस्तु रतिप्रियां चारुविशालनेत्राम् । व्रीडान्वितः पुत्रसमीपवर्ती प्रोवाच वाक्यं नृपतिः प्रियां ताम् ॥ ५७ ॥
ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന വിധി (ബ്രഹ്മാ)യുടെ പുത്രി, രതിക്ക് പ്രിയയായ, മനോഹരമായ വിശാലനേത്രയുള്ള അവളെ കണ്ടു; പുത്രന്റെ സമീപത്തു നിന്ന രാജാവ് ലജ്ജയോടെ അവളോടു പ്രിയവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു।
Verse 58
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते मोहिनीवचनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിലെ മോഹിനീചരിതത്തിൽ ‘മോഹിനീവചനം’ എന്ന പേരിലുള്ള പതിനേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Because rivalry fractures household order (gṛhastha-dharma); the chapter presents jealousy-abandonment as a rare, world-transcending virtue that preserves familial harmony and becomes a direct generator of puṇya.
It asserts that no gift in the three worlds can fully repay the mother’s sacrifice—gestation, nursing, and bodily decline—making reverence and service to the mother a foundational obligation for dharmic life.
She argues that a king who clings to royal enjoyment and control, despite having a capable heir, harms both household and polity; rightful rule includes timely delegation, protection of relationships, and enjoyment within dharma rather than obsession with sovereignty.