Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—പ്രാണത്തിന്റെ അധിപതി വായുവാണെന്നും, വായുവേ എല്ലാക്രിയകളും ചെയ്ത് ശ്വസിക്കുകയും സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണെങ്കിൽ, സ്വതന്ത്ര തത്ത്വമായി ജീവൻ നിർർത്ഥകനാകും.

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

അഗ്നിമയമായ ഉഷ്മഭാവം അഗ്നിയാൽ തന്നെയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; അതേ അഗ്നി ഈ ദേഹത്തെ ജരാ-ക്ഷയത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവൻ വെറും ഉഷ്ണരൂപമാത്രമെങ്കിൽ, അത് നിർർത്ഥകമാകും.

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

മരണം ജീവിയെ കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ ‘ജീവൻ’ എവിടെയും അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല; വായുവേ അവനെ വിട്ടുപോകുന്നു, ദേഹത്തിലെ ഉഷ്മയും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

ജീവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ വായുമയമാകുകയോ, വായുവിന്റെ സംയോജനത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു കൂട്ടമാത്രമാകുകയോ ചെയ്താൽ, അത് വായുകൂട്ടംപോലെ ദൃശ്യമാകുകയും വായുവിന്റെ ഗുണങ്ങളോടൊപ്പം തന്നെ സഞ്ചരിക്കുകയും വേണം.

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

അതുമായി സമ്പർക്കം നിലനിൽക്കുകയോ അതിനാൽ നശിക്കുകയോ ചെയ്താലും—മഹാസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തമായാൽ അത് മറ്റൊന്നാകുന്നു; വെറും ജലപാത്രം മാത്രമാകും.

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

ആരെങ്കിലും കിണറ്റിൽ വെള്ളം ഒഴിക്കുകയോ അഗ്നിയിൽ ദീപം വെക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അത് വേഗത്തിൽ അകത്ത് കയറി നശിക്കുന്നു; അതുപോലെ അതും നശിക്കുന്നു.

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

ഈ പഞ്ച-ആധാരങ്ങളുള്ള ശരീരത്തിൽ ജീവൻ സ്ഥാപിതമാണ്; അവയിൽ നാലിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് ഇല്ലെങ്കിൽ, സംശയമില്ലാതെ ജീവൻ നിലനിൽക്കില്ല.

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

ഉപവാസം മൂലം ജലതത്ത്വം ക്ഷയിക്കുന്നു, ശ്വാസനിയന്ത്രണത്തിൽ വായു തടയപ്പെടുന്നു; ശുദ്ധിക്കായി കോഷ്ടഭേദം നടത്തപ്പെടുന്നു, ഭക്ഷണമില്ലെങ്കിൽ ജഠരാഗ്നി അണങ്ങുന്നു.

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

രോഗം, പരിക്ക്, ക്ലേശം എന്നിവയുടെ പീഡനത്തിൽ ഈ ശരീരം ക്ഷയിക്കുന്നു; ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് കഠിനമായി ബാധിച്ചാൽ ഈ ഘടകം പഞ്ചത്വത്തിലേക്ക്—വിലയത്തിലേക്ക്—ചേരുന്നു.

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

ഈ ദേഹം പഞ്ചഭൂതങ്ങളിൽ ലയിച്ച് മരണം സംഭവിച്ചാൽ, ജീവൻ എന്തിനെ പിന്തുടരും? എന്തിനാണ് ദുഃഖിക്കുക? അത് എന്ത് കേൾക്കും, എന്ത് പറയും?

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

“ഈ പശു പരലോകത്തിൽ എന്നെ തരിക്കും” എന്നു കരുതി ദാനം നൽകി ഉടൻ മരിക്കുന്നവൻ—അപ്പോൾ ആ പശു പിന്നെ ആരെ തരിക്കും?

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

പശു, സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, ദാതാവ്—മൂവരും ഒരേ സമയം ഇവിടെ തന്നേ ലയിച്ചാൽ, അവർക്കെങ്ങനെ ശുഭഫലമായ ‘സമാഗമം’ ഉണ്ടാകും?

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

പക്ഷികൾ തിന്നുകളഞ്ഞവനും, പർവതശിഖരത്തിൽ നിന്ന് വീണവനും, അഗ്നിയിൽ ദഹിച്ചവനും—വീണ്ടും ജീവൻ എങ്ങനെ ലഭിക്കും?

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

മുറിച്ചുവീഴ്ത്തിയ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേർ വീണ്ടും മുളയ്ക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ജീവൻ ഉള്ളിടത്തോളം മാത്രമേ പ്രവൃത്തികൾ നടക്കൂ; മരിച്ചവൻ പിന്നെ എവിടെ നിന്ന് മടങ്ങിവരും?

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

ആദിയിൽ ജീവമാത്രമേ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടിരുന്നുള്ളു; ഈ ലോകചക്രം നിരന്തരം തിരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മരിച്ചവർ ലയിക്കുന്നു; വിത്തും വിത്തിനെ ജനിപ്പിച്ചിട്ടും അവസാനം നശിക്കുന്നു॥१५॥

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഇങ്ങനെ ഒരു സംശയം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ചുറ്റിപ്പായുന്നു. ഹേ സർവ്വജ്ഞാ! അത് നീക്കുക; കാരണം ഞാൻ സത്യമായി നിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു॥१६॥

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനാൽ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായ ഭൃഗു, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ആ സംശയം നീക്കുവാൻ വീണ്ടും പ്രസ്താവിച്ചു॥१७॥

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—പ്രാണങ്ങൾ ജീവന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപമല്ല; ‘ദത്തം’ (ദാനം) അല്ല, ‘കൃതം’ (കർമ്മം) അല്ല (ആത്മാവ്). ജീവി മറ്റൊരു ദേഹത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ഈ ശരീരം മാത്രം ക്ഷയിച്ച് ചിതറിപ്പോകുന്നു॥१८॥

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

ജീവൻ ശരീരാശ്രിതനല്ല; ശരീരം നശിച്ചാലും അവൻ നശിക്കുകയില്ല. അഗ്നിയിൽ ദഗ്ധമായ സമിധകളിലും അഗ്നിയുടെ (തത്ത്വം) ദൃശ്യമാകുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ (ആത്മാവിന്റെ നില) ഗ്രഹിക്കണം॥१९॥

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—പ്രകട ജ്വാല ശമിച്ചാലും അഗ്നി-തത്ത്വം നശിക്കുന്നില്ല; ഇന്ധനം മുഴുവനായി തീർന്നാൽ അതേ അഗ്നി ഇനി ദൃശ്യമാകുന്നില്ല—അതുപോലെ സത്യം നിലനിൽക്കും, പ്രത്യക്ഷഭാവം മാത്രം അപ്രത്യക്ഷമാകും।

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

എനിക്ക് അറിയുന്നത് ഇത്രമാത്രം—അത് ‘ശമിക്കുന്നു’, ഇന്ധനമില്ലാത്ത ശാന്ത അഗ്നിപോലെ. കാരണം അതിന് ഗതി ഇല്ല, അളവ്-പ്രമാണം ഇല്ല, സ്ഥിരമായ രൂപവും ഇല്ല।

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—സമിധകൾ മുഴുവനായി ഉപയോഗിച്ചുതീർന്നാൽ ആ അഗ്നി ഇനി ലഭ്യമല്ല. ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നത്—അത് നശിച്ചു; ഇന്ധനമില്ലാതെ ശമിച്ചു।

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

അതിന് ഗതി ഇല്ല, അളവ്-പ്രമാണം ഇല്ല, സ്ഥിരരൂപം ഇല്ല; സമിധകൾ മുഴുവനായി തീർന്നാൽ അഗ്നി ലഭ്യമാകാത്തതുപോലെ—പരമ തത്ത്വവും ലക്ഷ്യമാകുന്നില്ല।

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

ആകാശസ്വഭാവത്തോട് അനുഗതമായതിനാൽ അത് ഗ്രഹിക്കാൻ ദുഷ്കരം, ആശ്രയമില്ലാത്തത്. അതുപോലെ ശരീരം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ ജീവൻ ആകാശംപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു—നാരായണസ്മൃതിയാൽ ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

അത്യന്ത സൂക്ഷ്മമായതിനാൽ അത് നശിക്കുകയില്ല—ജ്യോതി നശിക്കാത്തതുപോലെ; ഇതിൽ സംശയമില്ല. അഗ്നിയാണ് പ്രാണങ്ങളെ ധരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അതെയേ ജീവതത്ത്വമായി ഗ്രഹിക്കണം॥২৫॥

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

വായുവാണ് അഗ്നിയെ നിലനിർത്തുന്നത്; ഉച്ഛ്വാസം ബലമായി തടഞ്ഞാൽ അത് നശിക്കുന്നു. ശരീരാഗ്നി അണഞ്ഞാൽ ദേഹം അചേതനമാകുന്നു॥২৬॥

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

വീഴുന്നതെല്ലാം ‘ഭൂമി’യെ പ്രാപിക്കുന്നു; കാരണം ക്ഷിതിയാണ് അതിന്റെ ആശ്രയസ്ഥാനം. ഇത് സകല ജംഗമർക്കും, അതുപോലെ സ്ഥിരവസ്തുക്കൾക്കും ഒരുപോലെ തന്നേ॥२७॥

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

പവനം ആകാശത്തെ അനുഗമിക്കുന്നു; ജ്യോതി (അഗ്നി) ആ പവനത്തെ അനുഗമിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നിന്റെയും ഏകത്വം മൂലം ശേഷിക്കുന്ന രണ്ട് (ജലം, ഭൂമി) ഭൂമിയിൽ സ്ഥിരാധാരമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു॥२८॥

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

എവിടെ ആകാശമുണ്ടോ അവിടെ പവനം; എവിടെ മാരുതൻ (വായു) ഉണ്ടോ അവിടെ അഗ്നിയും. ഇവ (സൂക്ഷ്മതത്ത്വങ്ങൾ) അമൂർത്തങ്ങളായി അറിയേണ്ടത്; ശരീരികൾ മർത്ത്യരൂപമുള്ളവർ॥२९॥

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ശരീരികളിൽ ഭൂമി, ജലം, ആകാശം, അഗ്നി, വായു എന്നിവ ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവിടെ ജീവന്റെ ലക്ഷണം എന്ത്? ഹേ നിർമലനേ, എനിക്ക് വിശദീകരിക്കൂ।

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

പഞ്ചതത്ത്വങ്ങളാൽ നിർമ്മിതവും പഞ്ചവിഷയങ്ങളിൽ രമിക്കുന്നതുമായ, ‘പഞ്ചവിജ്ഞാനം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന പ്രാണികളുടെ ഈ ശരീരത്തിൽ ജീവൻ എങ്ങനെയാണെന്ന് ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

മാംസവും രക്തവും ചേർന്ന കൂട്ടം, മേദസ്, സ്നായു, അസ്ഥി എന്നിവയുടെ സഞ്ചയമായ ഈ ശരീരം കീറി പരിശോധിച്ചാലും ജീവൻ എവിടെയും ലഭ്യമാകുന്നില്ല।

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

ശരീരം ജഡവും പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളാൽ ഘടിതവുമാണെങ്കിൽ, ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും ദുഃഖം ഉയരുമ്പോൾ ആ വേദനയെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്?

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

ജീവൻ പറയപ്പെട്ടതു കേൾക്കുന്നു; എന്നാൽ അത് വെറും ചെവികളാൽ മാത്രം കേൾക്കുന്നതല്ല; ഹേ മഹർഷേ, മനസ്സ് വ്യഗ്രമായാൽ ജീവൻ നിർഥകമായിത്തീരുന്നു।

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

എല്ലാവരും മനസ്സുമായി ബന്ധമുള്ള കണ്ണുകളാൽ മാത്രമേ ദൃശ്യമുള്ളത് കാണൂ. മനസ് വ്യാകുലമായാൽ കണ്ണ് നോക്കിയാലും യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നില്ല.

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

നിദ്രയുടെ അധീനനായാൽ അവൻ കാണുകയുമില്ല, മണം അറിയുകയുമില്ല; കേൾക്കുകയുമില്ല, സംസാരിക്കുകയുമില്ല. സ്പർശവും അറിയില്ല—വീണ്ടും പൂർണ്ണമായി നിദ്രാവശനായിത്തന്നെ.

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

ഇവിടെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാണ് സന്തോഷിക്കുന്നത് അല്ലെങ്കിൽ ക്രോധിക്കുന്നത്? ആരാണ് ദുഃഖിക്കുന്നത്, ആരാണ് ഉത്കണ്ഠപ്പെടുന്നത്? ആരാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, ആരാണ് ധ്യാനിക്കുന്നത്, ആരാണ് ദ്വേഷിക്കുന്നത്—ആരാണ് വാക്കുകൾ പറയുന്നത് അല്ലെങ്കിൽ പറയിപ്പിക്കുന്നത്?

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഇവിടെ പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും പൊതുവായ ഈ ശരീരത്തെ ഒരേയൊരു അന്തരാത്മാവാണ് വഹിക്കുന്നത്. ആ ആത്മാവാണ് ഗന്ധം, രസം, ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം എന്നിവയും മറ്റു ഗുണങ്ങളും അറിയുന്നത്.

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

പഞ്ചഭൂതാത്മകമായ ദേഹത്തിൽ പഞ്ചവിഷയ-ഗുണങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന അന്തരാത്മാവ് സർവ്വാവയവങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെയാണ് ഇവിടെ സുഖദുഃഖങ്ങളെ അറിയുന്നത്; അവനിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടാൽ ദേഹം ഒന്നും അറിയില്ല.

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

അഗ്നിയിൽ രൂപവും ഇല്ല, സ്പർശവും ഇല്ല, ഉഷ്ണഭാവവും ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, ശരീരാഗ്നി ശമിച്ചാൽ ദേഹത്യാഗം മൂലം അത് നശിക്കുന്നു.

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

ഇതെല്ലാം ജലമയമാണ്; ദേഹധാരികളുടെ ശരീരങ്ങളും ജലമൂർത്തികളാണ്. അതിൽ ആത്മാവ് മനസ്സിൽ ജനിച്ച ബ്രഹ്മനായി, സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും ലോകക്രമത്തിന്റെ കർത്താവായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

സകല ലോകങ്ങളുടെ ഹിതസ്വരൂപനായ ആ ആത്മാവിനെ അറിയുക. ദേഹത്തിൽ വസിച്ചിട്ടും അവനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവൻ, താമരയിലമേൽ നിൽക്കുന്ന ജലബിന്ദുവുപോലെ അലിപ്തനായി ഇരിക്കും.

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

അവനെ ക്ഷേത്രജ്ഞനായി അറിയുക—നിത്യനും ലോകഹിതസ്വരൂപനും. തമസ്, രജസ്, സത്ത്വം എന്നിവ ജീവന്റെ ഗുണങ്ങളാണെന്ന് ഗ്രഹിക്കുക.

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

ജീവഗുണമായ പ്രാണശക്തി അചേതനമാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു; എങ്കിലും അത് ചലിക്കുകയും എല്ലാം ചലിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ക്ഷേത്രവിദർ അതിനപ്പുറം ഉള്ള ക്ഷേത്രജ്ഞനെ പറയുന്നു—അവൻ ഏഴ് ഭുവനങ്ങളെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

ദേഹം മാറുമ്പോഴും ജീവന് നാശമില്ല; അങ്ങനെ പറയുന്നവർ മിഥ്യ പറയുന്നു—മുനികളെന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടാലും അവിവേകികൾ. ജീവൻ ദേഹാന്തരം പ്രാപിച്ച്, തന്റെ അവസ്ഥാനുസരിച്ച് ശരീരഭേദം ധരിക്കുന്നു.

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

ഇങ്ങനെ അവൻ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിലും ഗൂഢനായി സദാ ചരിക്കുന്നു (അന്തര്യാമിയായി); എന്നാൽ തത്ത്വദർശികൾ സൂക്ഷ്മവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ബുദ്ധിയാൽ അവനെ ദർശിക്കുന്നു.

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

ജ്ഞാനി മുൻരാത്രിയിലും പിന്നരാത്രിയിലും നിരന്തരം ആ (ധ്യാനം) അഭ്യസിച്ച്, ലഭിച്ച ആഹാരം സംയമത്തോടെ സ്വീകരിച്ച്, ശുദ്ധചിത്തനായി—ആത്മയിൽ ആത്മാവിനെ ദർശിക്കുന്നു.

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

ചിത്തത്തിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ശുഭാശുഭ കർമ്മങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, പ്രസന്നാന്തഃകരണത്തോടെ ആത്മയിൽ നിലകൊണ്ട്, അവൻ അനന്തസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

ദേഹധാരികളിൽ ഉള്ള ‘മാനസാഗ്നി’യെ ‘ജീവൻ’ എന്നു പറയുന്നു. ഭൂത-അധ്യാത്മ നിർണയത്തിൽ ഇത് പ്രജാപതിയുടെ സൃഷ്ടിയാണെന്ന് നിശ്ചയിക്കുന്നു.

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

ആദിയിൽ പ്രജാപതി ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം ബ്രാഹ്മണന്മാരെയേ സൃഷ്ടിച്ചു; അവർ അവന്റെ സ്വതേജസ്സിൽ നിന്നുയർന്നവർ, സൂര്യാഗ്നിസമപ്രഭരായി ദീപ്തരായിരുന്നു।

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

അതിനുശേഷം പ്രഭു സത്യം, ധർമ്മം, കൂടാതെ ശാശ്വത ബ്രഹ്മത്തെയും വിധിച്ചു; സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിക്കായി ആചാരവും ശൗചവും സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, അസുരന്മാർ, മഹോരഗങ്ങൾ; യക്ഷർ, രാക്ഷസർ, നാഗർ, പിശാചർ, അതുപോലെ മനുഷ്യരും—എല്ലാവരും (ഇതിൽ) ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ, കൂടാതെ അസിതർ (ശ്യാമവർണ്ണർ)യും. ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ചാതുർവർണ്യത്തിൽ ‘വർണ്ണം’ കൊണ്ടാണ് ഭേദമെങ്കിൽ…

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

വിയർപ്പ്, മൂത്രം, മല; ശ്ലേഷ്മം, പിത്തം, രക്തവും—ഇവ എല്ലാം എല്ലാവരുടെയും ത്വക്കിനുള്ളിൽ നിന്നുതന്നെ സ്രവിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ‘വർണ്ണ’ഭേദം ഏത് അടിസ്ഥാനത്തിൽ?

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

ചരജീവികളുടെ ജാതികൾ അസംഖ്യം; സ്ഥാവരങ്ങളുടെയും ജാതികൾ അനേകം. അവരുടെ വർണ്ണ-രൂപങ്ങൾ ഇത്ര വൈവിധ്യമെങ്കിൽ ‘വർണ്ണ’നിർണ്ണയം എങ്ങനെ സ്ഥിരമാകും?

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—വർണ്ണങ്ങളിൽ സ്വാഭാവികമായ വ്യത്യാസമില്ല; ഈ ലോകം മുഴുവൻ ബ്രഹ്മമയമാണ്. ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം സൃഷ്ടിച്ചതും കർമം മൂലമാണ് ‘വർണ്ണ’മായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

കാമഭോഗങ്ങളിൽ ആസക്തരായി, കഠിനസ്വഭാവികളായി, ക്രോധവും ഉഗ്രസാഹസവും പ്രിയപ്പെട്ടവരായി, സ്വന്തം കർമം ഉപേക്ഷിച്ച ആ ദ്വിജർ ബ്രാഹ്മണരായിട്ടും ക്ഷത്രിയസ്ഥാനത്തിലേക്ക് വീണു.

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

ഗോസംരക്ഷണത്തെ ഉപജീവനമാക്കി, കൃഷിയാൽ ജീവിച്ചിട്ടും സ്വധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കാത്ത ദ്വിജർ വൈശ്യസ്ഥാനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

ഹിംസയിലും അസത്യത്തിലും പരായണരായി, ലാഭലോലരായി, ഏതു ജോലിയിലും ഉപജീവിക്കുന്നവരായി, ആചാരത്തിൽ മലിനരായി, ശൗചത്തിൽ നിന്ന് വീണുപോയ ദ്വിജർ ശൂദ്രസ്ഥാനത്തിലേക്ക് പതിക്കുന്നു.

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

ഇത്തരം കര്‍മങ്ങളില്‍ മുഴുകിയ ദ്വിജര്‍ മറ്റൊരു വര്‍ണത്തിലേക്ക് വഴുതിപ്പോകുന്നു; എന്നാല്‍ ധര്‍മതന്ത്രത്തില്‍ സ്ഥാപിതരായ ബ്രാഹ്മണരുടെ തപസ് നശിക്കുകയില്ല।

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

നിത്യം ബ്രഹ്മത്തെ ധരിക്കുന്നവര്‍ക്ക് വ്രതങ്ങളും നിയമങ്ങളും എപ്പോഴും ആചരിക്കേണ്ടതാണ്; കാരണം ആദിയില്‍ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത് ബ്രഹ്മം തന്നെയായി, അതിനാല്‍ തത്ത്വവിദര്‍ അറിയുന്നു।

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

അവരിൽ പല സ്ഥലങ്ങളിലും പലവിധത്തിലുള്ള മറ്റു ജാതികളും ഉണ്ട്—ദ്വിജസമൂഹങ്ങൾ, പിശാചുകൾ, രാക്ഷസർ, പ്രേതങ്ങൾ, വിവിധ മ്ലേച്ഛവംശങ്ങൾ. ഈ സൃഷ്ടി ‘മാനസി’ സൃഷ്ടി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഇത് ധർമ്മതന്ത്രക്രമത്തോട് പരായണമാണ്।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഏതിനാൽ മനുഷ്യൻ ബ്രാഹ്മണനോ ക്ഷത്രിയനോ ആകുന്നു? കൂടാതെ ഹേ വിപ്രർഷേ, ഏതിനാൽ വൈശ്യനോ ശൂദ്രനോ ആകുന്നു? വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, അത് പറഞ്ഞുതരിക।

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ജാതകർമ്മാദി സംസ്കാരങ്ങളാൽ സംസ്കൃതനായി ശുചിയായിത്തീർന്ന്, വേദാധ്യയനത്തിൽ സമ്പന്നനായി, ബ്രാഹ്മണോചിത കര്‍മങ്ങളിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതനായവൻ—

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

ശൗചത്തിലും സദാചാരത്തിലും ദൃഢനായി, ശാസ്ത്രവിദ്യ നിരന്തരം അഭ്യസിച്ച്, ഗുരുവിന് പ്രിയനായി, നിത്യവ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, സത്യനിഷ്ഠനായി നിലകൊള്ളുന്നവനെയാണ് യഥാർത്ഥ ബ്രാഹ്മണൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്।

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

സത്യം, ദാനം, അദ്രോഹം (അഹിംസ), അനൃശംസ്യം, ദയ, കരുണ, പാപത്തോടുള്ള ഘൃണ, കൂടാതെ തപസ്സിൽ നിഷ്ഠ—ഇവ യാരിൽ ദൃശ്യമാകുന്നുവോ, അവനെയാണ് സ്മൃതിയിൽ ബ്രാഹ്മണൻ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്।

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

ക്ഷാത്രധർമ്മത്തിൽ നിന്നുയർന്ന കര്‍ത്തവ്യങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, വേദാധ്യയനത്തിൽ പരായണനായി, ദാനത്തിലും ധർമ്മസമ്മത പ്രതിഗ്രഹത്തിലും രമിക്കുന്നവനെയാണ് ക്ഷത്രിയൻ എന്നു പറയുന്നത്।

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

പശുപാലനം മുതലായ കാര്യങ്ങളിൽ വേഗം ഏർപ്പെടുകയും, കൃഷിയിലും ദാനത്തിലും രമിക്കുകയും, ശുചിയായ ആചാരമുള്ളവനായി, വേദാധ്യയനത്തിൽ സമ്പന്നനായി നിലകൊള്ളുന്നവനെയാണ് വൈശ്യൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്।

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

എപ്പോഴും ഏതു ഭക്ഷണവും ആസ്വദിച്ച്, ഏതു ജോലിയും ചെയ്യുന്നവനായി, അശുചിയായി, വേദം ഉപേക്ഷിച്ച്, സദാചാരമില്ലാത്തവൻ—സ്മൃതിയിൽ ശൂദ്രൻ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

ഹേ ലക്ഷ്മീ! ഈ യഥാർത്ഥ ലക്ഷണം ശൂദ്രനിലും ഉണ്ടാകാം; ദ്വിജനിൽ അത് ഇല്ലാതിരിക്കാം. സത്യത്തിൽ ശൂദ്രൻ ജന്മം കൊണ്ടുമാത്രം ശൂദ്രനല്ല; ബ്രാഹ്മണനും ജന്മം കൊണ്ടുമാത്രം ബ്രാഹ്മണനല്ല.

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

എല്ലാ മാർഗങ്ങളാലും ലോഭവും ക്രോധവും നിയന്ത്രിക്കണം. ഇതുതന്നെ എല്ലാ ജ്ഞാനങ്ങളെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതാണ്; അതുപോലെ അന്തഃകരണത്തിന്റെ ആത്മസംയമവും.

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

അതുകൊണ്ട് ആ രണ്ടിനെയും പൂർണ്ണമായി ഒഴിവാക്കണം; അവ പരമശ്രേയസ്സിനെ നശിപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവയാണ്. സ്ഥിരക്രോധത്തിൽ നിന്ന് ശ്രീയെ കാക്കുക; അസൂയയിൽ നിന്ന് തപസ്സിനെ കാക്കുക.

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

അശ്രദ്ധ മൂലം മാനവും അപമാനവും കൊണ്ട് മനുഷ്യൻ തന്റെ വിദ്യയെയും തന്റെ തന്നെ ആത്മാവിനെയും കുലുക്കുന്നു.

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

ഹേ ദ്വിജാ! ആരുടെ എല്ലാ ആരംഭങ്ങളും ആഗ്രഹരഹിതവും ബന്ധനരഹിതവും ആകുന്നുവോ—ആരുടെ എല്ലാം ത്യാഗാഗ്നിയിൽ ഹുതമായതുപോലെ ആകുന്നുവോ—അവനാണ് സത്യ ത്യാഗി; അവനാണ് ബുദ്ധിമാൻ.

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

സകല ജീവികളോടും അഹിംസ പാലിച്ച് മൈത്രിഭാവത്തോടെ സഞ്ചരിക്കണം. പരിഗ്രഹവും ആസക്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച്, സമ്യക് ബുദ്ധിയാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച് സംയമിയായിരിക്കണം॥

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

തപസ്സിൽ നിത്യനിഷ്ഠനായ, ദാന്തനായ, സംയതാത്മനായ മുനി ശോകരഹിതമായ പദം പ്രാപിക്കുന്നു; ഇഹത്തിലും പരത്തിലും അഭയം അനുഭവിക്കുന്നു॥

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

അജിതമായ ആത്മതത്ത്വത്തെ ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ബന്ധങ്ങളിലുമിരിക്കെ അസംഗനായിരിക്കണം. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ‘വ്യക്തം’—ഇതാണ് സ്ഥിരസിദ്ധാന്തം॥

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

ആ തത്ത്വത്തെ ‘അവ്യക്തം’ എന്നു അറിയുക—ഇന്ദ്രിയാതീതം, സൂക്ഷ്മ ലക്ഷണങ്ങളാൽ മാത്രം ഗ്രാഹ്യം. അശ്രദ്ധയില്ലാതെ ജാഗ്രതയോടെ ധ്യാനിക്ക; ഉറച്ച വിശ്വാസം വന്നാൽ മനസ്സിനെ അവിടെയേയ്ക്ക് സ്ഥിരപ്പെടുത്തുക॥

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

പ്രാണത്തിലൂടെ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കണം; പ്രാണത്തെ ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം. പൂർണ്ണ നിവേദനം (ശരണാഗതി) കൊണ്ടുമാത്രം നിർവാണം; അതിനാൽ മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കരുത്॥

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിർവേദം (വൈരാഗ്യം) കൊണ്ടുതന്നെ ബ്രഹ്മസുഖം നിശ്ചയമായി ലഭിക്കുന്നു. ശൗചത്തിൽ നിരന്തരം യുക്തനായി, സദാചാരസമ്പന്നനായവൻ ആ പഥത്തിൽ പുരോഗമിക്കുന്നു.

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

സകല ജീവികളോടും കരുണ—ഇതാണ് ദ്വിജരുടെ ലക്ഷണം. എന്നാൽ പ്രജകൾ സത്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; സത്യവ്രതം, തപസ്, ശൗചം, സത്യം തന്നെയും സമൂഹം തള്ളിവിടുന്നു.

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

സത്യത്താൽ ലോകം നിലനിൽക്കുന്നു; സത്യത്താൽ തന്നെയാണ് സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തി. അസത്യം തമസ്സിന്റെ രൂപം; ആ അന്ധകാരത്താൽ മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായി അധോഗതിയിലേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

തമസ്സിൽ ഗ്രസ്തരായവർ പ്രകാശമുള്ളതും തമസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ കാണുന്നു. അതിനെ ‘വളരെ ദുഷ്പ്രകാശം’ എന്നു പറയുന്നു; ആ തമസ്സുതന്നെയാണ് നരകമായി അനുഭവപ്പെടുന്നത്.

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

ലോകത്തിൽ ചരിക്കുന്ന ജീവികൾ സത്യം, അസത്യം, ഇവ രണ്ടിന്റെയും മിശ്രവും അനുഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമൂഹത്തിലെ പെരുമാറ്റവും സാഹചര്യാനുസാരം സത്യ-അസത്യങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് രൂപപ്പെടുന്നു.

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

ധർമ്മാധർമ്മം, പ്രകാശം-തമസ്, ദുഃഖം-സുഖം—ഇവയെല്ലാം ശരീര-മാനസിക ദുഃഖസുഖങ്ങളാൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു; ആ സുഖം പോലും പിന്നെയും അസുഖോദയത്തിന് കാരണമാകുന്നു।

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

ലോകത്തെ സൃഷ്ടമായ (സംസ്കാരബന്ധിത) പ്രകടനമായി കാണുന്ന വിവേകികൾ മോഹിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ജ്ഞാനി ഈ ജീവിതത്തിൽ തന്നേ ദുഃഖവിമോചനത്തിനായി പരിശ്രമിക്കണം।

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

ജീവികൾക്കുള്ള സുഖം തീർച്ചയായും അനിത്യം—ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും; രാഹുഗ്രസ്തനായ ചന്ദ്രന്റെ ജ്യോത്സ്ന പ്രകാശിക്കാത്തതുപോലെ।

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

അതുപോലെ തമസ് (അജ്ഞാനം) കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ട ജീവികളുടെ സുഖം നശിച്ചുപോകുന്നു।

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

സുഖം രണ്ടുവിധമാണെന്ന് പറയുന്നു—ശാരീരികവും മാനസികവും. ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും സുഖാർത്ഥമാണെന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം മോക്ഷഫലത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായത് ഒന്നുമില്ല. അതുതന്നെയാണ് ഗുണങ്ങളുടെ അഭിലഷണീയമായ വിശേഷോന്നതി—ധർമ്മവും അർത്ഥവും സംബന്ധിച്ച ഗുണങ്ങളുടെ ആരംഭം; അതിൽ നിന്നാണ് അതിന്റെ കാരണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, സുഖം ലക്ഷ്യമാക്കി എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും ആരംഭിക്കപ്പെടുന്നു. ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു: നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതുപോലെ, സുഖങ്ങളുടെ പരമാവസ്ഥ എന്തെന്ന് വിശദീകരിക്കൂ।

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

ഞങ്ങൾ ആ അഭിപ്രായം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; ഉന്നത ആത്മസ്ഥിതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഈ മഹർഷിമാർക്ക് അത് യുക്തമല്ല।

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

കാമ്യലക്ഷ്യങ്ങളാൽ ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്ന ഈ പ്രത്യേക ഗുണം ലഭ്യമാകുന്നില്ല; ജനങ്ങളും അതിനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അഭ്യസിക്കുന്നില്ല. തപസ്സിന്റെ പരമ്പരയിൽ കേൾക്കപ്പെടുന്നു—ത്രിലോകസ്രഷ്ടാവായ പ്രഭു ബ്രഹ്മാവ് ഏകാകിയായി ബ്രഹ്മചാരിയായി നിലകൊള്ളുന്നു; കാമജന്യ സുഖങ്ങളിൽ മനസ്സിനെ സ്ഥാപിക്കുന്നില്ല।

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

കൂടാതെ, ഭഗവാൻ വിശ്വേശ്വരൻ, ഉമാപതി, ആക്രമിക്കാൻ മുന്നേറിയ കാമനെ അനംഗത്വം—ദേഹരഹിതാവസ്ഥയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു।

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

അതുകൊണ്ട്, വെറും ഭൂമി ലഭിച്ചതിനാൽ മാത്രം മഹാത്മാക്കൾ അവനെ ബഹുമാനാഭിഷേകം ചെയ്യുകയില്ല; കാരണം ഇത് സ്വയം ഒരു പ്രത്യേക ഗുണമല്ല।

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

ഹേ ഭഗവൻ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ‘സുഖങ്ങളുടെ പരമ കാരണം സ്ത്രീകളാണ്’ എന്നത് ഞാൻ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ലോകപ്രവാദം രണ്ടുവിധം: സുകൃതത്തിന്റെ ഫലോദയത്തിൽ സുഖം ലഭിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ ദുഃഖം.

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—ഇവിടെ ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കുന്നു: അസത്യത്തിൽ നിന്നുതന്നെ തമസ് (അന്ധകാരം) ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ആ തമസാൽ ഗ്രസ്തരായവർ ധർമ്മമല്ല, അധർമ്മം മാത്രമേ പിന്തുടരൂ. ക്രോധം, ലോഭം, മോഹം, ഹിംസ, അസത്യം മുതലായവ കൊണ്ട് മറഞ്ഞവർ ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും സുഖം പ്രാപിക്കുകയില്ല. പലവിധ രോഗ-വേദന-താപങ്ങൾ അവരെ ചിതറിച്ചും പീഡിപ്പിച്ചും തീർക്കുന്നു; വധം, ബന്ധനം, കാരാഗൃഹക്ലേശം മുതലായവയും, ക്ഷുധ-പിപാസയും ക്ഷീണവും ജനിപ്പിക്കുന്ന താപങ്ങളും അവരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. മഴ, കാറ്റ്, അതിതാപം, അതിശീതം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ശാരീരിക ദുഃഖങ്ങളും ഭയങ്ങളും അവരെ വലയ്ക്കുന്നു; ബന്ധു-ധനനാശവും വിരഹവും ജനിപ്പിക്കുന്ന മാനസിക ശോകങ്ങൾ അവരെ മൂടുന്നു; ജരാ-മൃത്യുജന്യമായ മറ്റു ദുഃഖങ്ങളും അവരെ പിടിച്ചുലയ്ക്കുന്നു.

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

സ്വർഗത്തിൽ ശാരീരികവും മാനസികവും ആയ പീഡയില്ല; അവിടെ ജരയും പാപവും ഇല്ല. സ്വർഗത്തിൽ സുഖം നിത്യമാണ്; എന്നാൽ ഈ മർത്ത്യലോകത്തിൽ സുഖവും ദുഃഖവും കലർന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

നരകത്തിൽ ദുഃഖം മാത്രമെന്നു അവർ പറയുന്നു; സുഖം എന്നാൽ ആ പരമപദം. ഭൂമി സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ജനനി; സ്ത്രീകളും അതുപോലെ—മാതൃസ്വഭാവമുള്ള, ജീവൻ നൽകുന്നവർ.

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

അവിടെ ആ പുരുഷനെ പ്രജാപതി എന്നു അറിയുന്നു—അവൻ ‘ശുക്രൻ’, ശുദ്ധ തേജോമയൻ. അവൻ തന്നെയാണ് ലോകങ്ങളുടെ നിർമ്മാതാവും ധർമ്മത്തിന്റെയും അതിന്റെ ആചരണമാർഗത്തിന്റെയും പ്രവർത്തകനും.

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

സുതപ്തമായ തപസ്സ്, സ്വാധ്യായം, അഗ്നിയിൽ ഹോമാർപ്പണം—ഇവയാൽ ശ്രേയസ് ലഭിക്കുന്നു. ഹോമംകൊണ്ട് പാപം ശമിക്കുന്നു; സ്വാധ്യായംകൊണ്ട് ഉത്തമ ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

ദാനത്താൽ ഭോഗസമ്പത്ത് ലഭിക്കുന്നു; തപസ്സാൽ സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തി ഉണ്ടാകുന്നു. എന്നാൽ ദാനം രണ്ടുവിധമെന്ന് പറയുന്നു—ഒന്ന് പരലോകാർത്ഥം, മറ്റൊന്ന് ഇഹലോകത്തിൽ തന്നേ ഫലം തരുന്നത്.

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

സജ്ജനർക്കു അല്പമെങ്കിലും നൽകിയതു പരലോകത്തിൽ നിലനിൽക്കും. അസജ്ജനർക്കു നൽകിയതു ദാനഫലം ഇഹലോകത്തിൽ തന്നേ ഭോഗിക്കപ്പെടും. എങ്ങനെയോ ദാനം, അങ്ങനെയേ ഫലവും.

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മാചരണം എന്ത്, ആര്ക്കായി? ധർമ്മത്തിന്റെ ലക്ഷണം എന്ത്? ധർമ്മം എത്രവിധം? ദയവായി നിങ്ങൾ പറഞ്ഞുതരുക.

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—സ്വധർമ്മാചരണത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ള ജ്ഞാനികൾ സ്വർഗ്ഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു; അതിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ മോഹത്തിലാകുന്നു.

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മർഷിമാർ വിധിച്ച ഈ ചാതുരാശ്രമ വ്യവസ്ഥയിൽ, ഓരോ ആശ്രമത്തിന്റെയും തത്തത്ആചാരങ്ങളും കർത്തവ്യങ്ങളും എനിക്ക് ഇവിടെ പറഞ്ഞുതരുക.

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

ഭൃഗു പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് ലോകഹിതത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ച ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ധർമ്മസംരക്ഷണാർത്ഥം നാലാശ്രമങ്ങളെ നിർദ്ദേശിച്ചു।

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

ഇവിടെ ഗുരുകുലവാസം തന്നെയാണ് ആദ്യ ആശ്രമമെന്ന് പറയുന്നു. ശൗചം, സംസ്കാരം, നിയമം, വ്രതം എന്നിവകൊണ്ട് നിയന്ത്രിതനായ ശിഷ്യൻ പ്രാതഃ-സായം സൂര്യനും അഗ്നിദേവനും വിധിപൂർവ്വം ഉപാസിച്ച് ധ്യാനത്തിലെ ആലസ്യം ഉപേക്ഷിക്കണം. ഗുരുവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, വേദശ്രവണവും അഭ്യാസവുംകൊണ്ട് അന്തഃകരണം ശുദ്ധമാക്കി, ത്രികാല ആചമനം/ഉപസ്പർശനം ചെയ്ത്; ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ച്, അഗ്നിപരിചരണംയും ഗുരുശുശ്രൂഷയും നടത്തണം. നിത്യഭിക്ഷ മുതലായ എല്ലാം സമർപ്പണഭാവത്തോടെ അർപ്പിച്ച്, ഗുരുവചനനിർദ്ദേശങ്ങളുടെ അനുഷ്ഠാനത്തിൽ വിരോധമില്ലാതെ, ഗുരുപ്രസാദലഭ്യമായ സ്വാധ്യായത്തിൽ തത്പരനായി ഇരിക്കണം.

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകം പറയുന്നു—ഗുരുവിനെ സമ്യകമായി ആരാധിച്ച് വേദം പ്രാപിക്കുന്ന ദ്വിജൻ ശുദ്ധനാകുന്നു; അവന് സ്വർഗ്ഗഫലം ലഭിക്കുന്നു, അവന്റെ മനസ്സും സിദ്ധമാകുന്നു. അതിനാൽ ഗാർഹസ്ഥ്യം തന്നെയാണ് രണ്ടാം ആശ്രമമെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

ഇപ്പോൾ സദാചാരത്തിന്റെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും പൂർണ്ണമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. ബ്രഹ്മചര്യം പൂർത്തിയാക്കി, ധർമ്മത്തോടുകൂടിയ സഹജീവിതത്തിന്റെ ഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഗൃഹാശ്രമം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

ഇവിടെ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയുടെ പ്രാപ്തി ത്രിവർഗസാധനത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗൃഹസ്ഥൻ നിന്ദാരഹിതമായ തൊഴിൽകൊണ്ട് സമ്പാദിച്ച ധനത്താൽ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വാധ്യായത്തിൽ നിന്നുള്ള ഉന്നതിയാൽ, അല്ലെങ്കിൽ ബ്രഹ്മർഷികൾ സ്ഥാപിച്ച ധനത്താൽ, അല്ലെങ്കിൽ സമുദ്രത്തിൽ ജലത്തിലൂടെ ലഭിച്ച ധനത്താൽ, അല്ലെങ്കിൽ ദ്രവ്യനിയമാഭ്യാസവും ദേവതാപ്രസാദവുംകൊണ്ട് ലഭിച്ച ധനത്താൽ ഗാർഹസ്ഥ്യം നടത്തണം.

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

ഇതുതന്നെ എല്ലാ ആശ്രമങ്ങളുടെയും മൂലമെന്ന് ഗുരുകുലനിവാസികളും മറ്റ് പരിവ്രാജകരും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. സംकल्पത്തോടെ വ്രത-നിയമ-ധർമ്മാനുഷ്ഠാനം ചെയ്യുന്നവർക്കും ഭിക്ഷയും ബലി-അന്നത്തിന്റെ സംവിഭാഗം (പങ്കിടൽ) അന്തർഗത കർത്തവ്യമായി തുടരുന്നു।

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

വാനപ്രസ്ഥരുടെ ഉപകരണങ്ങൾ സാധാരണയായി വളരെ കുറവാണ്; അവർ സദാചാരികൾ, ധാർമ്മികവും പഥ്യവുമായ അന്നത്തിൽ ജീവിക്കുന്നു. സ്വാധ്യായത്തിൽ ലീനരായി തീർത്ഥദർശനത്തിനും ദേശദർശനത്തിനുമായി അവർ ഭൂമിയിൽ പര്യടനം ചെയ്യുന്നു।

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

അവർക്കായി—ആദരത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് നിൽക്കുക, മുന്നോട്ട് ചെന്നു സ്വീകരിക്കുക, അസൂയരഹിതമായ വാക്കുകൾ പറയുക, ദാനം നൽകുക, സുഖകരമായ അതിഥി-സത്കാരം നടത്തുക, ആസനം നൽകുക, സുഖശയനം ഒരുക്കുക, ആഹാരപാനങ്ങൾ സേവിക്കുക, യഥോചിത സേവാക്രിയകൾ ചെയ്യുക—ഇവയാണ് ചെയ്യേണ്ടത്।

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകം—ആരുടെയോ വീട്ടിൽ നിന്ന് അതിഥി പ്രതീക്ഷഭംഗത്തോടെ മടങ്ങിപ്പോകുന്നുവോ, ആ അതിഥി തന്റെ പാപം ആ ഗൃഹസ്ഥന് നൽകി, അവന്റെ പുണ്യം എടുത്തുകൊണ്ട് പോകുന്നു।

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

കൂടാതെ ഇവിടെ—യജ്ഞക്രിയകളാൽ ദേവതകൾ പ്രീതരാകുന്നു, നിവാപം (അന്ന-ആഹുതി/പിണ്ഡം) കൊണ്ടു പിതൃകൾ തൃപ്തരാകുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം, ശ്രവണം, ധാരണം എന്നിവകൊണ്ട് ഋഷികൾ പ്രീതരാകുന്നു; സന്താനോത്പാദനത്തിലൂടെ പ്രജാപതി പ്രീതനാകുന്നു।

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

ഇവിടെ രണ്ടു മാർഗങ്ങൾ പറയുന്നു. സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും വാത്സല്യകരുണ വളർത്തുക; ശ്രവണവും വാക്കും നിയന്ത്രിക്കുക. ദുഃഖം വരുത്തൽ, പ്രഹരം/ഹാനി, കഠിനവാക്കുകൾ—ഇവ ഇവിടെ നിന്ദ്യമാണ്.

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

അവജ്ഞ, അഹങ്കാരം, ദംഭം—ഇവ നിന്ദ്യമാണ്. അഹിംസ, സത്യം, അക്രോധം—ഇതാണ് എല്ലാ ആശ്രമങ്ങൾക്കും ബാധകമായ തപസ്.

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

കൂടാതെ ഇവിടെ (ഭോഗാവസ്ഥയിൽ) മാലകൾ, ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, തൈലാഭ്യംഗം, നിത്യോപഭോഗങ്ങൾ—നൃത്തം, ഗാനം, വാദ്യങ്ങൾ, മധുരശ്രവണം, മനോഹരദർശനം, സ്നേഹം, സുന്ദരിമാരുടെ ദർശനം—ഇവ ലഭിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഭക്ഷ്യ, ഭോജ്യ, ലേഹ്യ, പേയ, ചോഷ്യ എന്നീ പലവിധ ആഹാരഭോഗങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

സ്വധർമ്മസമ്മതമായ വിഹാരത്തിൽ സന്തോഷിച്ചു, കാമസുഖം ലഭിച്ചിട്ടും ഗൃഹാശ്രമത്തിൽ ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമ എന്ന ത്രിവർഗ്ഗഗുണങ്ങൾ നിത്യം നിറവേറ്റുന്നവൻ—ഇവിടെ സുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് ശിഷ്ടന്മാരുടെ ഗതി പ്രാപിക്കും.

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

ഉഞ്ചവൃത്തിയാൽ ജീവിച്ച്, സ്വധർമ്മാചരണത്തിൽ നിരതനായി, കാമസുഖത്തിനായുള്ള ആരംഭങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച ഗൃഹസ്ഥന് സ്വർഗ്ഗം ദുർലഭമല്ല.

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

വാനപ്രസ്ഥരും ധർമ്മം അനുസരിച്ച് പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിലേക്കും നദികളുടെ പവിത്ര ഉറവുകളിലേക്കും സഞ്ചരിച്ച്, തങ്ങളുടെ ഭക്തിക്ക് പ്രിയമായ അരണ്യങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു. മാൻ, വരാഹം, മഹിഷം, വ്യാഘ്രം, കാട്ടാന എന്നിവ നിറഞ്ഞ വനങ്ങളിൽ അവർ തപസ്സു ചെയ്ത് നിയമത്തോടെ പര്യടനം തുടരുന്നു॥૧૨૦॥

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

അവർ ഗ്രാമ്യവസ്ത്രവും ലോകവ്യവഹാരവും ഭോഗവും ഉപേക്ഷിച്ച് വനൗഷധം, ഫലം, മൂലം, ഇല എന്നിവകൊണ്ട് അളവോടെയും നിയമത്തോടെയും ആഹാരം കഴിക്കുന്നു. ഒരിടത്ത് ഒരാസനത്തിൽ സ്ഥിരമായി, മണ്ണിലോ കല്ലിലോ മണലിലോ ചെറുകല്ലിലോ ധൂളിലോ ഭസ്മത്തിലോ ശയിക്കുന്നു; കാശ, കുശ, ചർമ്മം അല്ലെങ്കിൽ വൽക്കലം കൊണ്ടുമാത്രം ശരീരം മൂടുന്നു. കേശം-താടി-നഖം-രോമം മുറിക്കാതെ, നിശ്ചിതകാലത്ത് മാത്രം സ്നാനം ചെയ്ത്, ശുഷ്കബലിയും ഹോമവും നിശ്ചിതകാലാനുഷ്ഠാനമായി നടത്തുന്നു. സമിത്ത്, കുശ, പുഷ്പം എന്നിവ ശേഖരിച്ച് ശുചീകരണവും തൂത്തുവാരലും കഴിഞ്ഞാൽ മാത്രമേ വിശ്രമം ലഭിക്കൂ. ശീത-ഉഷ്ണ-പവനം സഹിച്ച് ത്വക്ക് പൊട്ടിപ്പിളർന്ന് കരടാകുന്നു; വിവിധ നിയമങ്ങളും യോഗചര്യകളും കൊണ്ട് മാംസം-രക്തം-ത്വക്ക്-അസ്ഥി വരെ ക്ഷീണിച്ചാലും ധൃതിയിൽ സ്ഥാപിതരായി സത്ത്വബലത്തിൽ ദേഹം ധരിക്കുന്നു॥१२१॥

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

ബ്രഹ്മർഷികൾ വിധിച്ച ഈ നിയതചര്യ ആരെങ്കിലും ആചരിച്ചാൽ, അവൻ അഗ്നിപോലെ ദോഷങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുകയും ദുർജയമായ ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കുകയും ചെയ്യും॥१२२॥

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

പരിവ്രാജക സന്ന്യാസികളുടെ ആചാരം ഇങ്ങനെ—അവർ ഗൃഹ്യാഗ്നി ഉപേക്ഷിച്ച്, ധനം-ഭാര്യ-പരിഗ്രഹം എന്നിവയുടെ സംഗത്തിൽ നിന്നു സ്വയം വിടുവിച്ച്, സ്നേഹപാശങ്ങൾ കുലുക്കി നീക്കി പര്യടനം ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ മണ്ണുകട്ട, കല്ല്, സ്വർണം എല്ലാം സമം; ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമം എന്ന ത്രിവർഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രവൃത്തികളിലും ബുദ്ധി അസക്തമാണ്॥१२३॥

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

അവർ ശത്രു, മിത്രം, ഉദാസീനം—എല്ലാവരോടും സമദർശനം പുലർത്തുന്നു. സ്ഥാവരമോ, ഗർഭജന്മമോ, അണ്ഡജന്മമോ, സ്വേദജന്മമോ, അങ്കുരജന്മമോ ആയ ഏതൊരു ജീവിയോടും വാക്ക്-മനം-കർമ്മങ്ങളാൽ ദ്രോഹം ചെയ്യാതെ, അനികേതരായി (സ്ഥിരവാസമില്ലാതെ) ജീവിക്കുന്നു. പർവ്വതങ്ങൾ, നദീതീരങ്ങൾ, വൃക്ഷമൂലങ്ങൾ, ദേവാലയങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു സംഘത്തോടൊപ്പം നഗരത്തിലേക്കോ ഗ്രാമത്തിലേക്കോ പോകുകയോ ചെയ്യാം; ക്രോധം, ദർപ്പം, ലോഭം, മോഹം, കാർപ്പണ്യം, ദംഭം, പരിവാദം, അഭിമാനം എന്നിവയിൽ നിന്നുയരുന്ന ഹിംസയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വിമുക്തരാണ്॥१२४॥

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

ഇവിടെ ഈ ശ്ലോകം പറയുന്നു—സകലഭൂതങ്ങൾക്കും അഭയം നൽകി ചരിക്കുന്ന മുനിക്കു, ഏതൊരു ഭൂതത്തിൽ നിന്നുമെങ്കിലും ഒരിക്കലും ഭയം ഉദിക്കുകയില്ല।

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

സ്വശരീരത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ അഗ്നിഹോത്രം നിർവഹിച്ചു, ശരീരമെന്ന അഗ്നിയെ സ്വന്തം വായിൽ തന്നേ ഹോമമായി അർപ്പിക്കുന്നു. ആ ബ്രാഹ്മണൻ ഭിക്ഷയിൽ ലഭിച്ച ഹവിസ്സുകളോടെ യാത്രതിരിക്കുന്നു; ചിതാഗ്നി തന്നെ ശോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

ശാസ്ത്രോക്തമായി മോക്ഷാശ്രമം ആചരിക്കുന്ന ദ്വിജൻ—ശുചിയായും, സത്സങ്കൽപം കൊണ്ടു നിയന്ത്രിതമായ ബുദ്ധിയോടെയും—ഇന്ധനമില്ലാത്ത ജ്യോതി പോലെ പ്രശാന്തനായി ബ്രഹ്മലോകത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു।