Adhyaya 28
कृपवाक्यं तथा नीत्युपदेशः (Kṛpa’s Counsel and a Discourse on Statecraft)
Upa-parva: Kuru-Sabhā Nīti-Vimarśa (Counsel on Pandava Emergence and State Preparedness)
Vaiśaṃpāyana reports Kṛpa’s endorsement of Śāradvata counsel as appropriate and timely, then advances a structured advisory program directed to Kuru leadership regarding the Pandavas. The chapter frames the Pandavas as concealed yet imminent in resurgence, urging the court to anticipate their movements, possible refuges, and strategic intentions. It emphasizes a doctrine of non-contempt for opponents: even an ordinary rival should not be dismissed, much less the Pandavas, described as universally trained in weapons and formidable in conflict. The advisory core is administrative and diplomatic: ascertain one’s strength in both one’s own territory and in relation to other polities; evaluate the strength of friends, neutrals, and adversaries; and coordinate responses based on differential morale and capacity. A fourfold policy set is enumerated—conciliation (sāman), division (bheda), incentives/assistance (dāna), and punitive force (daṇḍa)—to be applied with justice and realism, including the management of allies through reassurance and resource support. The chapter concludes that disciplined deliberation and timely execution, aligned with svadharma (role-appropriate duty), yields durable security and well-being for the ruler.
Chapter Arc: वैशम्पायन सुनाते हैं—भरतवंश के पितामह भीष्म, देश-काल और नीति को तौलते हुए, पाण्डवों के अन्वेषण के विषय में सभा को सम्मति देने लगते हैं; और युधिष्ठिर की महिमा का ऐसा चित्र खींचते हैं कि खोज का मार्ग स्वयं उजागर होने लगे। → भीष्म आचार्य-वाक्य के अनुरूप हितकारी वाणी में संकेत करते हैं कि जहाँ धर्मराज युधिष्ठिर होंगे वहाँ प्रकृति, जन-जीवन और राज्य-लक्षण असाधारण होंगे—सम्यक् वर्षा, सम्पन्न सस्य, भय-रहित वातावरण, मधुर वायु, और इन्द्रियों को तृप्त करने वाले रस-गन्ध-शब्द; ऐसे लक्षणों से पाण्डवों का निवास छिप नहीं सकता। → भीष्म युधिष्ठिर के गुणों का शिखर-चित्र प्रस्तुत करते हैं—ह्री, श्री, कीर्ति, तेज, आनृशंस्य और आर्जव जैसे धर्म-लक्षण जिनमें स्थिर हैं; और निर्णायक रूप से कहते हैं कि जहाँ वह राजा होगा वहाँ दृश्य भी प्रसन्न होंगे और लोक-व्यवस्था स्वयं धर्म की साक्षी बन जाएगी। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं—यदि उनकी बात पर विश्वास है तो कुरुनन्दन शीघ्र वही करे जो हितकर हो; और तेरहवें वर्ष में धर्मराज के निवास के विषय में जो सामान्य धारणाएँ हैं, उनसे भिन्न, वे अपना विवेकपूर्ण मत रखते हैं—अन्वेषण को ‘लक्षण-आधारित’ दिशा मिलती है। → अब प्रश्न यह रह जाता है कि कौरव-पक्ष भीष्म के बताए इन शुभ-लक्षणों को किस प्रदेश/राज्य में पहचान कर पाण्डवों तक पहुँचेगा—और क्या यह खोज स्वयं पाण्डवों के अज्ञातवास को भंग कर देगी?
Shlokas
Verse 1
अऑड0 # (0) अऑमआ आए अष्टाविशोश् ध्याय: युधिष्ठिरकी महिमा कहते हुए भीष्मकी पाण्डवोंके अन्वेषणके विषयमें सम्मति वैशम्पायन उवाच तत: शान्तनवो भीष्मो भरतानां पितामह: । श्रुतवान् देशकालज्ञस्तत्त्वज्ञ: सर्वधर्मवित्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന് ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രനായ ഭീഷ്മൻ, ഭാരതന്മാരുടെ പിതാമഹൻ, ശ്രുതി-ശാസ്ത്രവിദ്വാൻ, ദേശ-കാലജ്ഞൻ, തത്ത്വജ്ഞൻ, സർവ്വധർമ്മവിദ്, ദ്രോണന്റെ ഉപദേശത്തോട് യോജിച്ച് കൗരവരുടെ ഹിതം കാംക്ഷിച്ച് സഭയിൽ പറഞ്ഞു— “പാണ്ഡവരെ സംബന്ധിച്ച് യുക്തമായ ഉപായങ്ങളാൽ വീണ്ടും അന്വേഷിപ്പിക്കണം.”
Verse 2
आचार्यवाक्योपरमे तद्घाक्यमभिसंदधत् । हितार्थ समुवाचैनां भारतीं भारतान् प्रति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആചാര്യന്റെ വാക്കുകൾ അവസാനിച്ചതിനുശേഷം, ഭാരതരുടെ ഹിതം കണക്കിലെടുത്ത് ശാന്തനുനന്ദനൻ ഭീഷ്മൻ ആചാര്യന്റെ പ്രസ്താവനയ്ക്ക് യോജിക്കുന്ന വചനങ്ങൾ കൗരവരെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് അവരുടെ നന്മയ്ക്കായി പറഞ്ഞു।
Verse 3
युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंवृताम् । असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा
ആ പ്രസ്താവന ധർമ്മജ്ഞനായ യുധിഷ്ഠിരനോടു ചേർന്നതും, സ്വയം ധർമ്മംകൊണ്ട് സംരക്ഷിതവുമായിരുന്നു. ദുഷ്ടർക്കു അത് എപ്പോഴും ദുർലഭം; സജ്ജനർക്കോ സദാ പ്രിയവും അംഗീകൃതവുമായിരുന്നു.
Verse 4
भीष्म: समवदत् तत्र गिरं साधुभिरचिंताम् । यश्नैष ब्राह्मण: प्राह द्रोण: सर्वार्थतत्त्ववित्
അപ്പോൾ ഭീഷ്മൻ അവിടെ സജ്ജനന്മാർ പ്രശംസിക്കുന്ന, നന്നായി ആലോചിച്ച വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു—“സകല കാര്യങ്ങളുടെയും തത്ത്വം അറിയുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ ദ്രോണൻ പറഞ്ഞത് ശരിയാകുന്നു.”
Verse 5
सर्वलक्षणसम्पन्ना: साधुव्रतसमन्विता: । श्रुतव्रतोपपन्नाश्न नानाश्रुतिसमन्विता:
പാണ്ഡവർ എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും സമ്പന്നരാണ്. അവർ സജ്ജനോചിതമായ നിയമ-വ്രതങ്ങളിൽ നിരതരും, ശ്രുതി-സമ്മത വ്രതങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതരുമായിട്ട്, നാനാവിധ ശ്രുതികളിൽ പാണ്ഡിത്യമുള്ളവരുമാണ്.
Verse 6
वृद्धानुशासने युक्ता: सत्यव्रतपरायणा: । समयं समयज्ञास्ते पालयन्त: शुचिव्रता:
അവർ മുതിർന്നവരുടെ അനുശാസനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർ, സത്യവ്രതത്തിൽ അചഞ്ചലർ, ശുദ്ധവ്രതാചാരികൾ. സമയത്തെ അറിയുന്ന അവർ നിശ്ചിത കാലം വിശ്വസ്തമായി പാലിക്കുന്നു; അജ്ഞാതവാസത്തിന്റെ സ്ഥിരകാലാവധി അറിഞ്ഞ് സംയമത്തോടും ധർമ്മനിഷ്ഠയോടും കൂടി അതിനെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 7
क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगता: सदा । प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबला: । नावसीदितुमर्न्ति उद्बहन्त: सतां धरम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പാണ്ഡവർ നിത്യവും ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠരായി, സദാ കേശവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) അനുസരിക്കുന്നവരാണ്. അവർ വീരന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യർ, മഹാത്മാക്കൾ, മഹാബലവാന്മാർ. സജ്ജനരുടെ നിമിത്തം ധർമ്മകർത്തവ്യത്തിന്റെ ഭാരമേറ്റു വഹിക്കുന്ന അവർ ദുഃഖത്തിൽ തളരുകയോ നാശത്തിലേക്കു വീഴുകയോ ചെയ്യേണ്ടവരല്ല.
Verse 8
धर्मतश्वैव गुप्तास्ते सुवीर्येण च पाण्डवा: । न नाशमधिगच्छेयुरिति मे धीयते मति:,'पाण्डव अपने धर्म तथा उत्तम पराक्रमसे सुरक्षित हैं। अतः वे नष्ट नहीं हो सकते, यह मेरा निश्चित विचार है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പാണ്ഡവർ ധർമ്മത്താലും ഉത്തമവീര്യത്താലും സംരക്ഷിതരാണ്. അതിനാൽ അവർ നാശത്തിലേക്കു പോകുകയില്ല—ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച അഭിപ്രായം.
Verse 9
तत्र बुद्धि प्रवक्ष्यामि पाण्डवान् प्रति भारत । न तु नीति: सुनीतस्य शक््यते<न्वेषितुं परै:
ഭാരതനന്ദനാ! പാണ്ഡവരെ സംബന്ധിച്ചുള്ള എന്റെ ബുദ്ധിയിലെ നിശ്ചയം ഞാൻ പറയുന്നു. സുനീതിയാൽ സമ്പന്നനായവന്റെ നയത്തെ മറ്റുള്ളവർ അന്വേഷിച്ചു കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല.
Verse 10
यत् तु शक््यमिहास्माभिस्तान् वै संचिन्त्य पाण्डवान् । बुद्धया प्रयुक्त न द्रोहात् प्रवक्ष्यामि निबोध तत्
പാണ്ഡവരെക്കുറിച്ച് നന്നായി ആലോചിച്ച് ബുദ്ധി പ്രയോഗിച്ച് ഇവിടെ നമുക്ക് സാധ്യമെന്നു തോന്നുന്ന ഉപായം ഞാൻ പറയുന്നു. ഇത് ദ്രോഹബുദ്ധിയാൽ അല്ല; നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായാണ്—ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.
Verse 11
न वत्वियं मादृशैर्नीतिस्तस्यथ वाच्या कथंचन । सा वत्वियं साधु वक्तव्या न त्वनीति: कथंचन
യുധിഷ്ഠിരന്റെ നയത്തെ എന്റെ പോലുള്ളവർ ഒരിക്കലും നിന്ദിക്കരുത്. അതിനെ ‘സുനീതി’ എന്നുതന്നെ പറയണം; എങ്ങനെയും ‘അനീതി’ എന്നു പറയുന്നത് ശരിയല്ല.
Verse 12
वृद्धानुशासने तात तिष्ठता सत्यशीलिना । अवश्यं त्विह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—താതാ, മൂപ്പന്മാരുടെ അനുശാസനത്തിൽ നിലകൊണ്ട് സത്യശീലനായി പെരുമാറുമ്പോൾ, ഇവിടെ സജ്ജന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ നീ ധൈര്യത്തോടും ആത്മസംയമത്തോടും കൂടി നിർബന്ധമായി സംസാരിക്കണം।
Verse 13
तत्र नाहं तथा मन्ये यथायमितरो जन:
അവിടെ ഈ സാധാരണ മനുഷ്യൻ കരുതുന്നതുപോലെ ഞാൻ കരുതുന്നില്ല. അവന്റെ ബോധം, എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, യഥാർത്ഥാവസ്ഥയുടെ മാനദണ്ഡമല്ല।
Verse 14
तत्र तात न तेषां हि राज्ञां भाव्यमसाम्प्रतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—താതാ, അവിടെ ഇപ്പോൾ ആ രാജാക്കന്മാർക്ക് അനർത്ഥം സംഭവിക്കുകയില്ല. രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ എവിടെ വസിക്കുന്നുവോ, അവിടത്തെ നഗരമോ രാജ്യത്തിലോ ഉള്ള ഭരണാധികാരികൾക്ക് ഹാനി വരില്ല; യുധിഷ്ഠിരൻ പാർക്കുന്ന ജനപദത്തിലെ ജനങ്ങൾ ദാനശീലരും ഉദാരരും വിനീതരും ലജ്ജാശീലരും ആയിരിക്കണം।
Verse 15
पुरे जनपदे चापि यत्र राजा युधिष्ठिर: । दानशीलो वदान्यश्न निभूतो हीनिषेवक: । जनो जनपदे भाव्यो यत्र राजा युधिष्ठिर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ വസിക്കുന്ന ഏതു നഗരത്തിലും ജനപദത്തിലും അവിടത്തെ ജനങ്ങൾ ദാനശീലരും ഉദാരരും വിനീതരും ലജ്ജാബോധമുള്ളവരും ആയിരിക്കണം. യുധിഷ്ഠിരൻ ഉള്ളിടത്ത് അവന്റെ ധാർമ്മിക മാതൃകയാൽ രാജ্যের സ്വഭാവം രൂപപ്പെടുന്നു।
Verse 16
प्रियवादी सदा दान्तो भव्य: सत्यपरो जन: । हृष्ट: पुष्ट: शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ ഉള്ളിടത്ത് ജനങ്ങൾ എപ്പോഴും പ്രിയവാക്യം പറയുന്നവരും ഇന്ദ്രിയസംയമമുള്ളവരും കല്യാണഭാഗികളുമായും സത്യനിഷ്ഠരുമായും; ഹർഷിതരും പുഷ്ടരുമായും ശുചികളായും കാര്യദക്ഷരായും മാറുന്നു।
Verse 17
नासूयको न चापीर्षुर्नाभिमानी न मत्सरी । भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रत:
അവിടെ ആരും മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷം തേടുന്നവനല്ല; ആരും അസൂയക്കാരനുമല്ല. ആരിലും അഹങ്കാരമില്ല; ആരിലും വൈരവും ഇല്ല. അവിടെയുള്ള ജനങ്ങൾ സ്വമേധയാ ധർമ്മത്തെ അനുഗമിച്ച് ധർമ്മനിഷ്ഠരായിരിക്കും.
Verse 18
ब्रह्मघोषाश्व॒ भूयांस: पूर्णाहुत्यस्तथैव च । क्रतवश्व भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणा:
ആ ദേശത്ത് എല്ലായിടത്തും വേദഘോഷം—ബ്രഹ്മഘോഷം—സമൃദ്ധമായി മുഴങ്ങും. യജ്ഞങ്ങളിൽ പൂർണ്ണാഹുതികൾ അർപ്പിക്കപ്പെടും; മഹാദക്ഷിണകളോടുകൂടിയ അനേകം ക്രതുക്കൾ അവിടെ നടന്നു തീരും.
Verse 19
सदा च तत्र पर्जन्य: सम्यग्वर्षी न संशय: । सम्पन्नसस्यथा च मही निरातड्का भविष्यति
അവിടെ മേഘം എപ്പോഴും യഥോചിതമായി മഴ പെയ്യും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഭൂമി സമൃദ്ധമായ വിളകളാൽ നിറയും; അവിടെ പാർക്കുന്ന ജനങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും നിർഭയരായിരിക്കും.
Verse 20
गुणवन्ति च धान्यानि रसवन्ति फलानि च । गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती,“वहाँ गुणयुक्त धान्य, सरस फल, सुगन्धयुक्त माला और मांगलिक शब्दोंसे युक्त वाणी सुलभ होगी
അവിടെ ഗുണസമ്പന്നമായ ധാന്യങ്ങളും രസപൂർണ്ണമായ ഫലങ്ങളും സുഗന്ധമുള്ള മാലകളും മംഗളശബ്ദങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ വാക്കും എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാകും.
Verse 21
वायुश्न सुखसंस्पर्शो निष्प्रतीपं च दर्शनम् । न भयं त्वाविशेत् तत्र यत्र राजा युधिछिर:
അവിടെ കാറ്റ് ശീതളവും മൃദുവും സ്പർശത്തിൽ സുഖകരവുമായിരിക്കും; ദർശനം/ചിന്ത വക്രതയും കപടവും ഇല്ലാത്തതായിരിക്കും. രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ഉള്ളിടത്ത് ഭയം പ്രവേശിക്കുകയില്ല.
Verse 22
गावश्च बहुलास्तत्र न कृशा न च दुर्बला: । पयांसि दथघिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആ ദേശത്ത് പശുക്കൾ ധാരാളം ഉണ്ടാകും; അവ ക്ഷീണിതങ്ങളോ ദുർബലങ്ങളോ അല്ല, മറിച്ച് ഹൃഷ്ടപുഷ്ടവും ബലവത്തുമായിരിക്കും. അവയുടെ പാൽ, തൈര്, നെയ്യ് എന്നിവ രസവത്തും ഹിതകരവുമായിരിക്കും—സമൃദ്ധിയും ധർമ്മക്രമവും പോഷിപ്പിക്കുന്ന ദേശത്തിന്റെ ലക്ഷണം ഇതാണ്.
Verse 23
गुणवन्ति च पेयानि भोज्यानि रसवन्ति च । तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिर:,“जिस देशमें राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ गुणकारी पेय और सरस भोज्य पदार्थ सुलभ होंगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ വസിക്കുന്ന ദേശത്ത് ഗുണകരമായ പാനീയങ്ങളും രസവത്തായ ഭോജ്യവസ്തുക്കളും സമൃദ്ധമായി ലഭിക്കും; ധർമ്മരാജ്യത്തിൽ ജനക്ഷേമവും സമൃദ്ധിയും വിരിയുന്നതിന്റെ ശുഭലക്ഷണം ഇതാണ്.
Verse 24
रसा: स्पर्शाश्न गन्धाश्न शब्दाश्षापि गुणान्विता: । दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ ഉള്ളിടത്ത് രസം, സ്പർശം, ഗന്ധം, ശബ്ദം—ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ എല്ലാം ഗുണസമ്പന്നമാകും; അവിടത്തെ ദൃശ്യങ്ങളും പ്രസന്നവും ഹൃദയം ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നതുമായിരിക്കും. ധർമ്മനിഷ്ഠനായ നൃപന്റെ സാന്നിധ്യം ദേശത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തെയും മംഗളമാക്കുന്നു.
Verse 25
धर्माश्चि तत्र सर्वैस्तु सेविताश्न द्विजातिभि: । स्वै: स्वैर्गुणैश्व॒ संयुक्ता अस्मिन् वर्षे त्रयोदशे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഈ പതിമൂന്നാം വർഷത്തിൽ രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ എവിടെയുണ്ടായാലും, അവിടെ എല്ലാ ദ്വിജന്മാരും (ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ) തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ധർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കും; ധർമ്മവും തന്റെ ഗുണങ്ങളും പ്രഭാവവും ചേർന്ന് ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമാകും.
Verse 26
देशे तस्मिन् भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते । सम्प्रीतिमान् जनस्तत्र संतुष्ट: शुचिरव्यय:,“तात! पाण्डवोंसे संयुक्त देशमें ये सब विशेषताएँ होंगी। वहाँके लोग प्रसन्न, संतुष्ट, पवित्र और विकारशून्य होंगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പ്രിയമേ! പാണ്ഡവരോടു ചേർന്ന (അവർ സംരക്ഷിക്കുന്ന) ആ ദേശത്ത് ഈ സകല ലക്ഷണങ്ങളും ഉണ്ടാകും. അവിടത്തെ ജനങ്ങൾ സ്നേഹപൂർവ്വരും സന്തുഷ്ടരുമായിരിക്കും; ശുചിയായ ആചാരമുള്ളവരും വികാര-ഭ്രംശത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരുമായിരിക്കും.
Verse 27
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें द्रोणवाक्य एवं गुप्तचर भेजनेसे सम्बन्ध रखनेवाला सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരെയും അതിഥികളെയും പൂജിച്ച് ആദരിക്കുന്നതിൽ എല്ലാവർക്കും പൂർണ്ണഹൃദയമായ സദ്ഭാവവും സ്നേഹവും ഉണ്ടാകും. ജനങ്ങൾ ദാനം ചെയ്യുന്നതിൽ ആനന്ദിക്കും; മഹോത്സാഹത്തോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കും; തത്തത്തം ധർമ്മാനുഷ്ഠാനത്തിൽ പരായണരായിരിക്കും.
Verse 28
अशुभाद्धि शुभप्रेप्सुरिष्टयज्ञ: शुभव्रत: । भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठटिर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ ഉള്ളിടത്ത് ജനങ്ങൾ അശുഭം വിട്ട് ശുഭം തേടും. യജ്ഞാനുഷ്ഠാനം അവർക്കു പ്രിയകർമ്മമാകും; അവർ ഉത്തമ വ്രതങ്ങളിലും ശാസനങ്ങളിലും സ്ഥിരരായിരിക്കും.
Verse 29
त्यक्तवाक्यानृतस्तात शुभकल्याणमड़ल: । शुभार्थेप्सु: शुभमतिर्यत्र राजा युधिष्ठिर:
താതാ! രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ ഉള്ളിടത്ത് ജനങ്ങൾ അസത്യവാക്ക് ഉപേക്ഷിക്കും; ശുഭം, കല്യാണം, മംഗളം എന്നിവയാൽ യുക്തരായിരിക്കും; ശുഭഫലങ്ങൾ നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കും; ശുഭത്തിലേയ്ക്ക് തന്നെ മനസ്സു നിവർത്തിക്കും.
Verse 30
भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रियव्रत: । धर्मात्मा शक््यते ज्ञातुं नापि तात द्विजातिभि:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഒരാൾ നിത്യവും യുക്തവും പ്രീതികരവുമായ ആചരണത്തിൽ നിരതനായി, തന്റെ വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനായി ഇരിക്കും. അവൻ ധർമ്മാത്മാവായിരിക്കും; എന്നാൽ താതാ, ദ്വിജന്മാർക്കും അവനെ യഥാർത്ഥമായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല.
Verse 31
कि पुनः प्राकृतैस्तात पार्थों विज्ञायते क्वचित् । यस्मिन् सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्धुवा क्षमा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—താതാ! അപ്പോൾ സാധാരണ മനുഷ്യർക്ക് പാർഥനെ എവിടെവെച്ചാണ് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുക? കാരണം അവനിൽ സത്യം, ധൃതി (സ്ഥൈര്യം), ദാനം, പരമശാന്തി, അചഞ്ചലമായ ക്ഷമ എന്നിവ വസിക്കുന്നു.
Verse 32
ह्वी: श्री: कीर्ति: परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् | “सदा इष्टजनोंका प्रिय करना ही उनका व्रत होगा। कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर धर्मात्मा हैं। उनमें सत्य
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ലജ്ജ, ശ്രീ, കീർത്തി, പരമ തേജസ്, കരുണ, ലാളിത്യമുള്ള നേര്മ—ഇത്തരം ലക്ഷണങ്ങൾ എവിടെ കാണപ്പെടുന്നുവോ, അവിടെയാകാം ജ്ഞാനിയായ യുധിഷ്ഠിരന്റെ പരിശ്രമത്തോടെ മറച്ചുവെച്ച വാസസ്ഥലം; അവിടെയാകാം അവന്റെ പരമാശ്രയവും. ഇതിന് വിരുദ്ധമായി ഞാൻ മറ്റൊന്നും പറയാൻ ധൈര്യമില്ല.
Verse 33
एवमेतत् तु संचिन्त्य यत्कृते मन्यसे हितम् । तत् क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येवं श्रद्धधासि मे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച് നിനക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഹിതകരമെന്ന് തോന്നുന്ന മാർഗം ഉടൻ ചെയ്യുക. ഹേ കൗരവവംശജാ, എന്റെ വാക്കുകളിൽ ഇങ്ങനെ വിശ്വാസമുണ്ടെങ്കിൽ താമസിക്കരുത്.
Verse 123
यथाह॑मिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया । “तात! जो वृद्धपुरुषोंके अनुशासनमें रहनेवाला और सत्यपालक है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! മൂപ്പന്മാരുടെ ഉപദേശത്തിന് കീഴിൽ നിലകൊണ്ട് സത്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന ധീരൻ, സജ്ജനങ്ങളുടെ സഭയിൽ എന്തെങ്കിലും പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ധർമ്മലാഭം എന്ന ഏകാഭിലാഷത്തോടെ യഥാർത്ഥവും യുക്തിയുക്തവുമായ വാക്കുകളേ പറയേണ്ടത്.
Verse 136
निवासं धर्मराजस्य वर्षेडस्मिन् वै त्रयोदशे । “अतः इस तेरहवें वर्षमें धर्मराज युधिष्ठिरके निवासके सम्बन्धमें दूसरे लोग जैसी धारणा रखते हैं, वैसा मैं नहीं मानता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഈ പതിമൂന്നാം വർഷത്തിൽ ധർമ്മരാജ യുധിഷ്ഠിരന്റെ വാസസ്ഥലവും മറവുവാസവും സംബന്ധിച്ച് മറ്റുള്ളവർ പൊതുവെ കരുതുന്നതുപോലെ ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond ethically and effectively to an approaching, capable rival: whether to lapse into complacency or to prepare proportionately, balancing justice with pragmatic measures of diplomacy and security.
Discernment-based dharma: wise governance requires realistic assessment of capacities, respect for adversaries, and the calibrated use of policy instruments—applied at the right time and consistent with one’s role-duty (svadharma).
No explicit phalaśruti is stated here; the closing verses function as pragmatic meta-guidance, asserting that correct deliberation and timely execution lead to sustained stability and welfare for the ruler.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.