Adhyaya 172
Divyāstrāṇāṃ Pradarśana-nivāraṇa (Display of Divine Weapons and Its Prohibition)
Upa-parva: Divyāstra-pradarśana (Exhibition and Restraint of Divine Weapons) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that, at dawn after the night’s passing, Yudhiṣṭhira completes necessary duties with his brothers and then urges Arjuna to show the weapons by which he had previously subdued hostile beings. Arjuna, described as maintaining strict purity and proper procedure, mounts a chariot, dons radiant armor, takes up the Gāṇḍīva bow and the conch Devadatta, and begins to arrange the divine weapons in sequence for demonstration. As he prepares to employ them, the environment exhibits systemic disruption: the earth trembles with trees, rivers and the ocean are agitated, mountains fracture, wind ceases, the sun’s radiance and fire’s blaze are diminished, and Vedic recitation loses clarity for the twice-born. Subterranean beings rise in distress, surrounding Arjuna with folded hands and petitions, indicating collateral impact even prior to full deployment. Brahmarṣis, siddhas, celestial sages, and diverse classes of beings assemble; Brahmā, the lokapālas, and Mahādeva arrive, while Vāyu circulates divine garlands and gandharvas and apsarases perform. In this heightened scene, Nārada addresses Arjuna, instructing him not to use divine weapons without proper occasion and warning of grave fault and broad destructive consequence if unguarded. He counsels preservation according to instruction so the weapons remain effective for legitimate future need. After Arjuna is restrained, the gods depart, and the Pāṇḍavas remain content in the same forest with Draupadī.
Chapter Arc: Arjuna recounts how, in the midst of the Nivātakavaca conflict, the very sky turns hostile—an immense rain of rocks erupts from all directions, as if the battlefield itself has been conjured into a weapon. → The daityas’ māyā escalates in layered terrors: Arjuna shatters the boulder-storm with Indra-charged, thunderbolt-like arrows; from the pulverized stones fire suddenly blossoms; then a continuous, sky-to-earth sheet of water descends, bewildering him and choking visibility, until a brutal darkness covers the worlds and even Mātali’s horses falter. → Facing a crescendo of ghastly astras—fire, wind, stone, and blinding tamas—Arjuna answers māyā with māyā: he releases a delusive, weapon-born illusion for the welfare of the gods, seizing the one opening that appears when the Nivātakavacas surge in, and strikes them down toward Yama’s abode. → The assault becomes ruinous for the Nivātakavacas; yet at the height of slaughter the daityas vanish from sight, hidden by their own illusion, and the battle’s certainty dissolves into a fog of unseen enemies. → Arjuna, mid-victory, suddenly cannot see the daityas at all—māyā veils them, and the next moment of the war must be fought against what cannot be perceived.
Shlokas
Verse 1
अपना स२ (0 अवज असल एकसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: दानवोंके मायामय युद्धका वर्णन अजुन उवाच ततो<श्मवर्ष सुमहत् प्रादुरासीत् समन्ततः । नगमात्रै: शिलाखण्डैस्तन्मां दृढ्मपीडयत्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അതിനുശേഷം ചുറ്റുമെങ്ങും മഹത്തായ കല്ലുമഴ പെട്ടെന്നു പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. വൃക്ഷങ്ങളോളം വലിപ്പമുള്ള ശിലാഖണ്ഡങ്ങൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണു എന്നെ കഠിനമായി ഞെരിച്ചമർത്തി; അതിനാൽ എനിക്ക് അത്യന്തം വേദന അനുഭവപ്പെട്ടു.
Verse 2
तदहं वज्ञसंकाशैमे॑हिन्द्रास्त्रप्रचोदितै: । अचूर्णयं वेगवद्धि: शरजालैर्महाहवे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹേന്ദ്രാസ്ത്രം പ്രേരിപ്പിച്ച വജ്രസമാന വേഗമുള്ള അമ്പുകളുടെ ജാലംകൊണ്ട്, ആ മഹാസമരത്തിൽ വീണുകൊണ്ടിരുന്ന ശിലാഖണ്ഡങ്ങളെല്ലാം ഞാൻ പൊടിയാക്കി.
Verse 3
चूर्ण्यमाने5श्मवर्षे तु पावक: समजायत । तत्राश्मचूर्णान्यपतन् पावकप्रकरा इव,पत्थरोंकी वर्षके चूर्ण होते ही सब ओर आग प्रकट हो गयी। फिर तो वहाँ आगकी चिनगारियोंके समूहकी भाँति पत्थरका चूर्ण पड़ने लगा
കല്ലുകളുടെ മഴ പൊടിയായി അരിയപ്പെടുന്നതിനോടൊപ്പം തന്നെ എല്ലാടവും അഗ്നി പെട്ടെന്ന് പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ അവിടെ കല്ലുപൊടി തീപ്പൊരികളുടെ കൂട്ടംപോലെ വീഴാൻ തുടങ്ങി.
Verse 4
ततो<श्मवर्षे विहते जलवर्ष महत्तरम् । धाराभिरक्षमात्राभि: प्रादुरासीन््ममान्तिके
പിന്നീട് എന്റെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് കല്ലുകളുടെ മഴ തടയപ്പെട്ടതോടെ, അതിലും മഹത്തായ ജലവൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചു. എന്റെ സമീപത്ത് അച്ചുതണ്ടിനോളം കട്ടിയുള്ള ജലധാരകൾ പെട്ടെന്ന് പെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
Verse 5
नभस: प्रच्युता धारास्तिग्मवीर्या: सहस्रश: | आवृण्वन् सर्वतो व्योम दिशश्वोपदिशस्तथा
ആകാശത്തിൽ നിന്ന് തീക്ഷ്ണശക്തിയുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് ധാരകൾ പെയ്യാൻ തുടങ്ങി; അവ ആകാശത്തെയുമാത്രമല്ല, എല്ലാ ദിക്കുകളെയും ഉപദിക്കുകളെയും ചുറ്റുമെല്ലാം മൂടി.
Verse 6
धाराणां च निपातेन वायोर्विस्फूर्जितेन च । गर्जितिन च दैत्यानां न प्राज्ञायत किंचन,धाराओंकी वर्षा, हवाके झकोरों और दैत्योंकी गर्जनासे कुछ भी जान नहीं पड़ता था
ധാരകളുടെ പതനവും കാറ്റിന്റെ ഉഗ്രമായ പൊട്ടിത്തെറിയും ദൈത്യരുടെ ഗർജ്ജനവും ചേർന്ന് ഒന്നും വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ ചെയ്തു.
Verse 7
धारा दिवि च सम्बद्धा वसुधायां च सर्वश: । व्यामोहयन्त मां तत्र निपतन्त्योडनिशं भुवि
സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിവരെ ഒരേ നൂലിൽ ബന്ധിച്ചതുപോലെ ജലധാരകൾ എല്ലാടവും ഇടവിടാതെ നിലത്തേക്ക് പതിച്ചു; അവരുടെ അക്ഷയപതനം അവിടെ എന്റെ മനസ്സിനെ വ്യാമോഹത്തിലാക്കി.
Verse 8
तत्रोपदिष्टमिन्द्रेण दिव्यमस्त्र विशोषणम् । दीप्तं॑ प्राहिणवं घोरमशुष्यत् तेन तज्जलम्
അവിടെ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ ഉപദേശിച്ച ദിവ്യ ‘വിശോഷണ’ അസ്ത്രം—ദീപ്തവും ഭയങ്കരവുമായത്—ഞാൻ പ്രയോഗിച്ചു. അതിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ അവിടത്തെ മഴവെള്ളം മുഴുവനും ഉണങ്ങി; ധാരാവർഷം നിർഫലമായി.
Verse 9
हते5श्मवर्षे च मया जलवर्षे च शोषिते । मुमुचुर्दानवा मायामग्निं वायुं च भारत
ഭാരതാ! ഞാൻ കല്ലുകളുടെ മഴ തടഞ്ഞും ജലവർഷം ശോഷിച്ചും കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ദാനവർ എന്റെമേൽ മായാജനിതമായ അഗ്നിയും വായുവും പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 10
ततो5हमग्निं व्यधमं सलिलास्त्रेण सर्वश: । शैलेन च महास्त्रेण वायोरवेगमधारयम्,फिर तो मैंने वारुणास्त्रसे वह सारी आग बुझा दी और महान् शैलास्त्रका प्रयोग करके मायामय वायुका वेग कुण्ठित कर दिया
അപ്പോൾ ഞാൻ വാരുണ (സലില) അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് ആ അഗ്നിയെ മുഴുവനായി അണച്ചു; പിന്നെ മഹാശൈല അസ്ത്രം കൊണ്ടു വായുവിന്റെ ഉഗ്രവേഗം തടഞ്ഞു നിർത്തി.
Verse 11
तस्यां प्रतिहतायां ते दानवा युद्धदुर्मदा: । प्राकुर्वन् विविधां मायां यौगपद्येन भारत,भारत! उस मायाका निवारण हो जानेपर वे रणोन्मत्त दानव एक ही समय अनेक प्रकारकी मायाका प्रयोग करने लगे
ഭാരതാ! ആ മായ പ്രതിഹതമായപ്പോൾ, യുദ്ധഭ്രമത്തിൽ മദിച്ച ദാനവർ ഒരേ സമയം പലവിധ മായകൾ പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 12
ततो वर्ष प्रादुरभूत् सुमहल्लोमहर्षणम् । अस्त्राणां घोररूपाणामन्नेर्वायोस्तथाश्मनाम्,फिर तो भयानक अस्त्रोंकी तथा अग्नि, वायु और पत्थरोंकी बड़ी भारी वर्षा होने लगी जो रोंगटे खड़े कर देनेवाली थी
അപ്പോൾ രോമാഞ്ചം ഉയർത്തുന്നത്ര ഭയങ്കരമായ മഹാവർഷം ഉദിച്ചു—ഘോരരൂപമുള്ള അസ്ത്രങ്ങളുടെ മഴ; അതുപോലെ അഗ്നി, വായു, കല്ലുകൾ എന്നിവയുടെ മഴയും.
Verse 13
सा तु मायामयी वृष्टि: पीडयामास मां युधि । अथ घोर तमस्तीव्रं प्रादुरासीत् समन््ततः,उस मायामयी वष्नि युद्धमें मुझे बड़ी पीड़ा दी। तदनन्तर चारों ओर महाभयानक अन्धकार छा गया
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— ആ മായാമയമായ മഴ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ എന്നെ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് എല്ലാടവും ഘനവും ഭയാനകവുമായ ഇരുട്ട് പെട്ടെന്നു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 14
तमसा संवृते लोके घोरेण परुषेण च । हरयो विमुखाश्चासन् प्रास्खलच्चापि मातलि:,घोर एवं दुःसह तिमिरराशिसे सम्पूर्ण लोकोंके आच्छादित हो जानेपर मेरे रथके घोड़े युद्धसे विमुख हो गये और मातलि भी लड़खड़ाने लगे
ഘോരവും കഠിനവുമായ ഇരുട്ട് ലോകത്തെ മുഴുവൻ മൂടിയപ്പോൾ, എന്റെ രഥത്തിലെ കുതിരകൾ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിഞ്ഞു; മാതലിയും തളർന്ന് ഇടറിത്തുടങ്ങി.
Verse 15
हस्ताद्धि रश्मयश्चास्य प्रतोद: प्रापतद् भुवि । असकृच्चाह मां भीत: क्यासीति भरतर्षभ
അവന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് കുതിരക്കയർ വഴുതി, ചാട്ടയും നിലത്തേക്ക് വീണു. ഭീതിയോടെ അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും എന്നെ വിളിച്ചു— “ഭാരതർഷഭാ! അർജുനാ, നീ എവിടെയാണ്?” എന്നു ചോദിച്ചു.
Verse 16
मां च भीराविशत् तीव्रा तस्मिन् विगतचेतसि । सच मां विगतज्ञान: संत्रस्तमिदमब्रवीत्
മാതലി ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ എന്നെയും അതിതീവ്രമായ ഭയം പിടികൂടി. അപ്പോൾ വിവേകം മങ്ങിയ മാതലി, ഭീതിയോടെ നിന്ന എന്നോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 17
सुराणामसुराणां च संग्राम: सुमहानभूत् । अमृतार्थ पुरा पार्थ स च दृष्टो मयानघ
ഹേ പാർഥാ! പുരാതനകാലത്ത് അമൃതത്തിനായി ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും തമ്മിൽ അതിമഹത്തായൊരു യുദ്ധം ഉണ്ടായി. ഹേ അനഘാ! ആ യുദ്ധം ഞാൻ സ്വന്തം കണ്ണുകളാൽ കണ്ടതാണ്.
Verse 18
शम्बरस्य वधे घोर: संग्राम: सुमहानभूत् । सारथ्यं देवराजस्य तत्रापि कृतवानहम्,“शम्बरासुरके वधके समय भी अत्यन्त भयानक युद्ध हुआ था। उसमें भी मैंने देवराज इन्द्रके सारथिका कार्य सँभाला था
ശംബരന്റെ വധസമയത്ത് അതിഭീകരവും അതിമഹത്തുമായ യുദ്ധം നടന്നു. അവിടെയും ഞാൻ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥ്യം വഹിച്ചു.
Verse 19
तथैव वृत्रस्य वधे संगृहीता हया मया । वैरोचनेमहायुद्धं दृष्ट चापि सुदारुणम्
അതുപോലെ വൃത്രന്റെ വധസമയത്തും കുതിരകളുടെ കയറുകൾ ഞാൻ തന്നെയായിരുന്നു പിടിച്ചത്. വൈരോചനപുത്രൻ ബലിയെ സംബന്ധിച്ച അത്യന്തം ദാരുണമായ മഹായുദ്ധവും ഞാൻ കണ്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 20
एते मया महाघोरा: संग्रामा: पर्युपासिता: । न चापि विगततज्ञानो<भूतपूर्वो5स्मि पाण्डव
ഇത്തരം അനേകം മഹാഭീകര യുദ്ധങ്ങൾ ഞാൻ കണ്ടിട്ടുണ്ട്, അവയിൽ പങ്കെടുത്തിട്ടുമുണ്ട്; എങ്കിലും പാണ്ഡുനന്ദനാ, ഇന്നുവരെ ഞാൻ ഇങ്ങനെ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
Verse 21
पितामहेन संहार: प्रजानां विहितो ध्रुवम् । न हि युद्धमिदं युक्तमन्यत्र जगत: क्षयात्
നിശ്ചയമായും സ്രഷ്ടാവ് ഇന്ന് സർവ്വപ്രജകളുടെയും സംഹാരം വിധിച്ചിരിക്കുന്നു. ലോകപ്രളയം ഒഴികെ മറ്റേതൊരു സമയത്തും ഇത്തരമൊരു ഭീകരയുദ്ധം യുക്തമല്ല.
Verse 22
तस्य तद् वचन श्रुत्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना | मोहयिष्यन् दानवानामहं मायाबलं महत्
ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഞാൻ എന്റെ മനസ്സിനെ ഞാൻ തന്നെയായി ഉറപ്പിച്ചു. ദാനവരുടെ ആ മഹാമായാബലത്തെ മയക്കി തകർക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച്, ഭയന്ന മാതലിയോട് ഞാൻ പറഞ്ഞു—“സാരഥേ, ഭയപ്പെടേണ്ട. രഥത്തിൽ ദൃഢമായി ഇരുന്ന് നോക്കുക—ഈ ഭുജങ്ങളിൽ എത്ര ബലം ഉണ്ട്, ഗാണ്ഡീവത്തിനും എന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾക്കും എത്ര പ്രഭാവമുണ്ട്. ഇന്ന് എന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ മായയാൽ ദാനവർ ഉയർത്തിയ ഈ ഘോര മായയും അവർ പരത്തിയ ഭയങ്കര അന്ധകാരവും ഞാൻ നശിപ്പിക്കും.”
Verse 23
अब्र॒ुवं मातलिं भीत॑ं पश्य मे भुजयोर्बलम् | अस्त्राणां च प्रभावं वै धनुषो गाण्डिवस्थ च
ഭീതനായ മാതലിയോട് ഞാൻ പറഞ്ഞു—“സൂതാ, ഭയപ്പെടേണ്ട. രഥത്തിൽ സ്ഥിരമായി ഇരുന്ന് നോക്കുക—എന്റെ ഇരുഭുജങ്ങളുടെ ബലം എത്രയെന്ന്, എന്റെ ആയുധങ്ങളുടെയും ഗാണ്ഡീവധനുസ്സിന്റെയും പ്രഭാവം എങ്ങനെയെന്ന്. ഇന്ന് എന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ ശക്തിയാൽ ഈ ദാനവരുടെ ഭീകരമായ മായയും അവർ പരത്തിയ ഘനാന്ധകാരവും നീക്കി നശിപ്പിക്കും.”
Verse 24
अद्यास्त्रमाययैतेषां मायामेतां सुदारुणाम् । विनिहन्मि तमश्नोग्रं मा भै: सूत स्थिरो भव
“ഇന്ന് എന്റെ അസ്ത്രമായാശക്തിയാൽ ഇവരുടെ അത്യന്തം ഭീകരമായ മായയെ ഞാൻ നശിപ്പിക്കും; ഈ ഉഗ്രമായ അന്ധകാരവും നീക്കും. സൂതാ, ഭയപ്പെടേണ്ട—സ്ഥിരനായി ഇരിക്ക.”
Verse 25
एवमुक्त्वाहमसृजमस्त्रमायां नराधिप । मोहनीं सर्वभूतानां हिताय त्रिदिवौकसाम्,नरेश्वर! ऐसा कहकर मैंने देवताओंके हितके लिये अस्त्रसम्बन्धिनी मायाकी सृष्टि की, जो समस्त प्राणियोंको मोहमें डालनेवाली थी
നരാധിപാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, ത്രിദിവവാസികളുടെ ഹിതത്തിനായി ഞാൻ അസ്ത്രബന്ധമായ ഒരു മായാശക്തിയെ സൃഷ്ടിച്ചു—സകല ജീവികളെയും മോഹിപ്പിക്കുന്ന മോഹിനീശക്തി.
Verse 26
पीड्यमानासु मायासु तासु तास्वसुरोत्तमा: । पुनर्बहुविधा माया: प्राकुर्वन्नमितौजस:,उससे असुरोंकी वे सारी मायाएँ नष्ट हो गयीं। तब उन अमित तेजस्वी दानवराजाओंने पुनः नाना प्रकारकी मायाएँ प्रकट की
അവരുടെ വിവിധ മായകൾ അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടു തകർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അസുരോത്തമരായ, അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള ദാനവരാജാക്കന്മാർ വീണ്ടും പലവിധ മായകൾ പ്രകടിപ്പിച്ചു.
Verse 27
पुन: प्रकाशम भवत् तमसा ग्रस्यते पुन: । भवत्यदर्शनो लोक: पुनरप्सु निमज्जति
വീണ്ടും പ്രകാശം പടരുന്നു; വീണ്ടും അത് അന്ധകാരത്തിൽ വിഴുങ്ങപ്പെടുന്നു. ചിലപ്പോൾ ലോകം മുഴുവൻ അദൃശ്യമാകുന്നു; ചിലപ്പോൾ അത് വീണ്ടും ജലത്തിൽ മുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 28
सुसंगृहीतैहरिभि: प्रकाशे सति मातलि: । व्यचरत् स्वन्दनाग्रयेण संग्रामे लोमहर्षणो
പകൽ പൂർണ്ണമായി തെളിഞ്ഞപ്പോൾ മാതലി കുതിരകളെ ദൃഢമായി നിയന്ത്രിച്ച് തന്റെ ശ്രേഷ്ഠ രഥത്തിൽ ആ രോമാഞ്ചകരമായ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 29
ततः पर्यपतन्नुग्रा निवातकवचा मयि । तानहं विवरं दृष्टवा प्राहिण्यं यमसादनम्,तब भयानक निवातकवच चारों ओरसे मेरे ऊपर टूट पड़े। उस समय मैंने अवसर देख- देखकर उन सबको यमलोक भेज दिया
അപ്പോൾ ഭയങ്കരനായ നിവാതകവചർ നാലുദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെൻമേൽ പാഞ്ഞുവന്നു. ഞാൻ അവസരം കണ്ടു അവരെ എല്ലാവരെയും സംഹരിച്ച് യമസദനത്തിലേക്ക് അയച്ചു।
Verse 30
वर्तमाने तथा युद्धे निवातकवचान्तके । नापश्यं सहसा सर्वान् दानवान् मायया5डवृतान्
ആ യുദ്ധം നിവാതകവചർക്കു വിനാശകരമായിരുന്നു. യുദ്ധം നടക്കുന്നതിനിടയിൽ തന്നെ പെട്ടെന്ന് എല്ലാ ദാനവരും മായയാൽ മൂടപ്പെട്ടു അദൃശ്യമാവുകയാൽ, ഞാൻ ആരെയും കാണാനായില്ല।
Verse 171
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि मायायुद्धे एकसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, നിവാതകവചയുദ്ധപർവത്തിലെ ‘മായായുദ്ധ’ പ്രകരണത്തിൽ നൂറ്റി എഴുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether possessing extraordinary means justifies demonstrative use; the text frames unsanctioned deployment as ethically defective due to predictable, wide-ranging harm to uninvolved beings.
Power is legitimate only when contextually grounded: divine weapons are to be used solely with proper occasion and governance; disciplined preservation and restraint are integral to kṣātra responsibility.
No formal phalaśruti is stated here; the meta-commentary is functional—cosmic disruption and Nārada’s injunction operate as an implicit interpretive frame emphasizing regulated use and the karmic risk of misuse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.