Sarga 8
अष्टमः सर्गः — Daśaratha Resolves on the Aśvamedha (Horse-Sacrifice) for Progeny
बालकाण्ड
សರ್ಗទី ៨ ពិពណ៌នាពីការពិភាក្សានៅក្នុងរាជសភា អំពីការរក្សាបន្តពូជរាជវង្ស និងវិធីដោះស្រាយតាមសាស្ត្រ។ ព្រះបាទទសរថ ទោះជាមហាក្សត្រដ៏អធិរាជ និងជ្រាបធម៌ ក៏នៅតែគ្មានព្រះរាជបុត្រា; ព្រះអង្គពិចារណាហើយសម្រេចចិត្តថា នឹងស្វែងរកព្រះរាជបុត្រតាមពិធីអស្វមេធយជ្ញ (បូជាមេឃសេះ) ឲ្យត្រឹមត្រូវតាមបទបញ្ញត្តិសាស្ត្រ។ បន្ទាប់ពីពិគ្រោះជាមួយមន្ត្រីដែលមានវិន័យ និងមានសមត្ថភាព ព្រះអង្គបញ្ជាឲ្យសុមន្ត្រា ទៅអញ្ជើញគ្រូព្រះធម៌ និងព្រះព្រាហ្មណ៍អ្នកប្រតិបត្តិយជ្ញមកប្រជុំ។ សុមន្ត្រាប្រមូលព្រះវសិષ્ઠ និងអ្នកចេះវេទដ៏ឧត្តម—សុយជ្ញ វាមទេវ ជាបាលី និងកាស្យប។ ព្រះបាទទសរថមានព្រះបន្ទូលដោយកិត្តិយសថា ការខ្វះព្រះរាជបុត្រាជាទុក្ខធំ ដូច្នេះព្រះអង្គចង់ធ្វើអស្វមេធតាមសាស្ត្រ ហើយសូមឲ្យព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយពិចារណា និងណែនាំលំដាប់ពិធី។ ព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះអនុម័តការសម្រេចចិត្ត ដាក់បញ្ជាឲ្យរៀបចំគ្រឿងបូជា និងលែងសេះបូជាយជ្ញ ហើយធានាថា សេចក្តីសម្រេចដ៏ស្របធម៌នេះ នឹងនាំឲ្យបានព្រះរាជបុត្រតាមបំណង។ ព្រះអង្គរីករាយ ហើយបញ្ជាមន្ត្រីឲ្យប្រមូលសម្ភារៈ សាងសង់យជ្ញភូមិ នៅឆ្នេរខាងជើងនៃទន្លេសរាយូ និងធ្វើពិធីសម្អាត/សងបាប និងពិធីមង្គលតាមក្បួនកល្បៈ។ មានការព្រមានថា យជ្ញដ៏ប្រសើរត្រូវឥតខ្ចោះ ព្រោះព្រហ្មរាក្សសដែលមានចំណេះដឹង ស្វែងរក ‘ឆិទ្រ’ (កំហុស/ចន្លោះខ្វះខាត) ក្នុងពិធី ហើយយជ្ញដែលមានកំហុសអាចបំផ្លាញអ្នកធ្វើ។ ដូច្នេះព្រះបាទទសរថទាមទារការរៀបចំដោយអ្នកជំនាញ និងត្រឹមត្រូវតាមសាស្ត្រ។ បន្ទាប់ពីអនុញ្ញាតឲ្យមន្ត្រីចាកចេញ ព្រះអង្គបញ្ជាឲ្យព្រះមហេសីទាំងឡាយចូលទទួលទិក្សា (វិន័យពិធី) សម្រាប់យជ្ញនោះ; ព្រះនាងទាំងឡាយមានព្រះភក្រ្តភ្លឺថ្លា ពេលបានឮដំណឹងនេះ។
Shlokas
Verse 1
तस्य त्वेवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मन:।सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरस्सुत:।।।।
ទោះបីព្រះองค์មានអานุភាពខ្លាំង ជ្រាបធម៌ និងមានចិត្តធំ ហើយបានបំពេញតបៈដើម្បីសុំបានព្រះរាជបុត្រ ក៏មិនទទួលបានកូនប្រុសម្នាក់ដែលអាចស្នងវង្ស និងបន្តរាជវង្សបានឡើយ។
Verse 2
चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मन: ।सुतार्थं हयमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम्।।।।
នៅពេលព្រះមហាក្សត្រដ៏មានចិត្តធំបានគិតពិចារណាដូច្នោះ ក៏មានសេចក្តីសម្រេចកើតឡើងក្នុងព្រះហឫទ័យថា៖ «ដើម្បីទទួលបានបុត្រ ហេតុអ្វីខ្ញុំមិនធ្វើយជ្ញអស្វមេធទេ?»
Verse 3
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान्।मन्त्रिभिस्सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभि:।।।।ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान् सपुरोहितान्।।।।
ព្រះរាជាដ៏ប្រាជ្ញា និងមានព្រះហឫទ័យធម៌ បានកំណត់ចិត្តយ៉ាងមាំមួន—ក្រោយពិគ្រោះជាមួយមន្ត្រីទាំងអស់ដែលមានការគ្រប់គ្រងខ្លួន—ថា គួរតែធ្វើយជ្ញ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សុមន្ត្រា មន្ត្រីឧត្តមថា៖ «ចូរប្រញាប់នាំគ្រូអធិប្បាយដ៏គួរគោរពទាំងអស់មកឲ្យយើង ព្រមទាំងពុរោហិតរាជវាំង»។
Verse 4
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान्।मन्त्रिभिस्सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभि:।।1.8.3।। ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान् सपुरोहितान्।।1.8.4।।
បន្ទាប់មក ព្រះរាជាបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សុមន្ត្រា មន្ត្រីល្អឥតខ្ចោះថា៖ «ចូរប្រញាប់នាំគ្រូដ៏គួរគោរពទាំងអស់មកឲ្យយើង ព្រមទាំងពុរោហិតរាជវាំង»។
Verse 5
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:।समानयत्स तान् सर्वान् समस्तान्वेदपारगान् ।।।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् ।परोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये व्दिजसत्तमा: ।। ।।
ដូច្នេះ សុមន្ត្រា ដែលរហ័សរហួនក្នុងការប្រតិបត្តិ បានប្រញាប់ទៅ ហើយនាំមកវិញនូវព្រហ្មណ៍ទាំងអស់—អ្នកប្រាជ្ញជ្រៅជ្រះក្នុងវេទទាំងមូល—មកជុំគ្នាពេញលេញ។
Verse 6
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:। समानयत्स तान् सर्वान् समस्तान्वेदपारगान् ।।1.8.5।। सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् । परोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये व्दिजसत्तमा: ।। 1.8.6 ।।
ព្រះองค์បានអញ្ជើញ សុយជ្ញៈ វាមទេវៈ ជាបាលី កាស្យបៈ និងព្រះវសិષ્ઋៈ ជាពុរោហិតរាជវាំង ព្រមទាំងព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរផ្សេងៗទៀត។
Verse 7
तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा।इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णंवचनमब्रवीत्।।।।
បន្ទាប់ពីបានគោរពបូជាទទួលពួកទេវបុរសទាំងនោះហើយ ព្រះបាទទសរថ ជាព្រះរាជាដែលមានធម៌ បានមានព្រះបន្ទូលទន់ភ្លន់នេះ ដែលសមស្របទាំងធម៌ និងគោលបំណង។
Verse 8
मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थन्नास्ति वै सुखम्।तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम।।।।
«ខ្ញុំដែលកំពុងរងទុក្ខដោយក្តីប្រាថ្នាចង់បានព្រះរាជបុត្រា មិនមានសុខពិតប្រាកដឡើយ។ ដូច្នេះ ខ្ញុំបានប្តេជ្ញាចិត្តថា នឹងប្រព្រឹត្តយជ្ញា អស្វមេធៈ ដើម្បីគោលបំណងនោះ»។
Verse 9
तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।कथं प्राप्स्याम्यहं कामं बुद्धिरत्रविचार्यताम्।।।।
ដូច្នេះ ខ្ញុំប្រាថ្នានឹងធ្វើយជ្ញៈតាមកិច្ចការដែលសាស្ត្របានកំណត់។ តើខ្ញុំនឹងសម្រេចបំណងដែលខ្ញុំប្រាថ្នា ក្នុងរឿងនេះដោយរបៀបណា? សូមឲ្យពិចារណាវិធីដ៏ប្រាជ្ញានៅទីនេះ។
Verse 10
ततस्साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणा: प्रत्यपूजयन्।वसिष्ठप्रमुखास्सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់ ដោយមានព្រះឥសីវសិષ્ઠជាប្រមុខ បានសរសើរពាក្យដែលចេញពីព្រះមុខរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ហើយនិយាយថា «សាធុ! ពោលបានល្អណាស់!»
Verse 11
ऊचुश्च परमप्रीतास्सर्वे दशरथं वच:।सम्भारास्सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
ពួកគេទាំងអស់មានសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំង ហើយបានទូលព្រះទសរថថា៖ «សូមប្រមូលសម្ភារៈទាំងអស់សម្រាប់យជ្ញឲ្យគ្រប់គ្រាន់ ហើយសូមលែងសេះបូជាយជ្ញចេញទៅ»
Verse 12
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रानभिप्रेतांश्च पार्थिव।यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता।।।।
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ព្រះองค์នឹងទទួលបានព្រះរាជបុត្រដូចដែលព្រះองค์ប្រាថ្នា ដោយពិតប្រាកដ ព្រោះបំណងរបស់ព្រះองค์ដើម្បីបានបុត្រ បានកើតឡើងជាសេចក្តីសម្រេចដ៏ធម៌សុចរិត។
Verse 13
तत: प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्विजभाषितम्।अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षपर्याकुलेक्षण:।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះមហាក្សត្រមានព្រះហឫទ័យរីករាយ ពេលបានស្តាប់ពាក្យរបស់ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ហើយបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់អាមាត្យទាំងឡាយ ដោយព្រះនេត្ររញ្ជួយដោយសេចក្តីអំណរ។
Verse 14
सम्भारास्सम्भ्रियन्तां मे गुरूणां वचनादिह।समर्थाधिष्ठितश्चाश्वस्सोपाध्यायो विमुच्यताम्।।।।
«សូមប្រមូលសម្ភារៈយជ្ញឲ្យខ្ញុំនៅទីនេះ តាមព្រះបន្ទូលរបស់គ្រូអាចារ្យទាំងឡាយ; ហើយសូមលែងសេះយជ្ញ—ជាមួយអុបាធ្យាយ (ព្រះសង្ឃ/ព្រាហ្មណ៍អ្នកគ្រប់គ្រងពិធី)—ដោយឲ្យអ្នកមានសមត្ថភាពការពារ»
Verse 15
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्।शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि।।।।
សូមរៀបចំដីបូជាយញ្ញនៅលើច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេសរាយូ ហើយសូមបង្កើនពិធីសន្តិកម្មឲ្យច្រើនឡើង ដើម្បីអនុវត្តតាមក្បួនកល្បៈ និងតាមវិធីបូជាដែលត្រឹមត្រូវ។
Verse 16
शक्य: प्राप्तुमयं यज्ञस्सर्वेणापि महीक्षिता।नापराधो भवेत्कष्टो यद्यस्मिन्क्रतुसत्तमे।।।।
យញ្ញនេះពិតជាអាចផ្តល់ផលតាមបំណង សូម្បីតែដល់ព្រះមហាក្សត្រណាមួយក៏ដោយ ប្រសិនបើក្នុងក្រតុដ៏ប្រសើរនេះ មិនមានកំហុសធ្ងន់ធ្ងរ ឬការខ្វះខាតកើតឡើងទេ។
Verse 17
छिद्रं हि मृगयन्तेऽत्र विद्वांसो ब्रह्मराक्षसा: ।निहतस्य च यज्ञस्य सद्य: कर्ता विनश्यति ।।।।
ព្រោះនៅទីនេះ ពួកព្រហ្មរាក្សសាដែលមានចំណេះដឹង តែងស្វែងរកចន្លោះខ្វះខាត; ហើយបើពិធីយញ្ញត្រូវបំផ្លាញដោយកំហុសនោះ អ្នកធ្វើយញ្ញ (យជមាន) នឹងវិនាសភ្លាមៗ។
Verse 18
तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ।तथा विधानं क्रियतां समर्था: करणेष्विह।।।।
ដូច្នេះ សូមរៀបចំឲ្យក្រតុរបស់ខ្ញុំនេះ បញ្ចប់ដោយគោរពតាមវិធីបូជាដោយពេញលេញ; ពួកអ្នកនៅទីនេះមានសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើកិច្ចការចាំបាច់ទាំងអស់។
Verse 19
तथेति चाब्रुवन्सर्वे मन्त्रिण:प्रत्यपूजयन्।पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथाज्ञप्तं निशम्य ते।।।।
ពេលមន្ត្រីទាំងអស់បានស្តាប់ព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអធិរាជនៃផែនដីហើយ ពួកគេបានគោរពព្រះបន្ទូលនោះ និងឆ្លើយថា «ដូច្នោះហើយ—តាមដែលព្រះองค์បានបង្គាប់»។
Verse 20
तथा द्विजास्ते धर्मज्ञा वर्धयन्तो नृपोत्तमम्।अनुज्ञातास्ततस्सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्।।।।
ដូច្នេះ ព្រហ្មណ៍ទ្វិជៈទាំងនោះ ដែលជាអ្នកដឹងធម៌ បានប្រទានពរដល់ព្រះរាជាអធិរាជ ហើយក្រោយទទួលព្រះបន្ទូលអនុញ្ញាត ពួកគេទាំងអស់ក៏ត្រឡប់ទៅតាមផ្លូវដដែលដូចដែលបានមក។
Verse 21
विसर्जयित्वा तान्विप्रान्सचिवानिदमब्रवीत्।ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं यथावत्क्रतुराप्यताम्।।।।
ក្រោយពេលលែងឲ្យព្រហ្មណ៍ទាំងនោះត្រឡប់ទៅវិញ ព្រះអង្គបានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់មន្ត្រីថា៖ «សូមឲ្យយជ្ញនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយត្រឹមត្រូវគ្រប់ប្រការ ដូចដែលព្រះសង្ឃពិធី (ṛtvij) បានណែនាំ»។
Verse 22
इत्युक्त्वा नृपशार्दूलस्सचिवान्समुपस्थितान्।विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युति:।।।।
ព្រះរាជាដ៏រុងរឿង ទសរថ ដែលប្រៀបដូចខ្លាធំក្នុងចំណោមព្រះមហាក្សត្រ បន្ទាប់ពីមានព្រះបន្ទូលដូច្នោះហើយ បានអនុញ្ញាតឲ្យមន្ត្រីដែលកំពុងចូលរួមថ្វាយបង្គំត្រឡប់ទៅ ហើយព្រះองค์បានចូលទៅកាន់ព្រះវាំងខាងក្នុងរបស់ព្រះองค์។
Verse 23
ततस्स गत्वा ता:पत्नीर्नरेन्द्रो हृदयप्रिया:।उवाच दीक्षां विशत यक्ष्येऽहं सुतकारणात्।।।।
បន្ទាប់មក ព្រះអធិរាជនៃមនុស្សបានទៅរកព្រះមហេសីទាំងឡាយ ដែលជាទីស្រឡាញ់ក្នុងព្រះហឫទ័យ ហើយមានព្រះបន្ទូលថា «ចូរចូលកាន់វិន័យដិក្សា (dīkṣā) ចុះ; ខ្ញុំនឹងប្រព្រឹត្តយជ្ញា ដើម្បីហេតុនៃការទទួលបានព្រះរាជបុត្រា»។
Verse 24
तासां तेनातिकान्तेन वचनेन सुवर्चसाम्।मुखपद्मान्यशोभन्त पद्मानीव हिमात्यये।।।।
ដោយពាក្យសម្តីដ៏ផ្អែមល្ហែមលើសលប់នោះ មុខដូចផ្កាឈូករបស់ព្រះមហេសីទាំងឡាយដែលភ្លឺរលោង ក៏រុងរឿងចែងចាំង—ដូចផ្កាឈូករីកបន្ទាប់ពីរដូវរងាបានកន្លងផុត។
Verse 25
ព្រះองค์បានអញ្ជើញ សុយជ្ញៈ វាមទេវៈ ជាបាលី កាស្យបៈ និងព្រះវសិષ્ઋៈ ជាពុរោហិតរាជវាំង ព្រមទាំងព្រះព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរផ្សេងៗទៀត។
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s resolution to address dynastic discontinuity—lack of an heir—through a śāstra-sanctioned Aśvamedha. The ethical dimension lies in choosing a public, regulated remedy (ritual performed under Brahmin oversight) rather than impulsive or ad hoc measures, aligning personal desire (putrārtha) with rājadharma.
The sarga teaches that legitimate outcomes require right intention plus right method: dhārmic resolve must be executed through disciplined procedure, expert counsel, and meticulous avoidance of omissions. The warning about brahmarākṣasas seeking ‘chidra’ underscores a broader principle of integrity—small defects can destabilize even the most elevated undertaking.
The northern bank of the Sarayū is specified as the site for constructing the yajñabhūmi, anchoring the rite in Ayodhyā’s sacred geography. Culturally, the chapter highlights Kalpa-based ritual ordinance, the release and protection of the sacrificial horse, and the queens’ entry into dīkṣā as integral components of Vedic sacrificial protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.