Adhyaya 187: Determination of the Origin and Procedure of the Ancestral Offering (Pitṛyajña/Śrāddha)

Verse 1

अथ सृष्टिपितृयज्ञौ ॥ सूत उवाच ॥ एवं नारायणाच्छ्रुत्वा सा मही संशितव्रता ॥ कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा माधवं पुनरब्रवीत् ॥

スータは言った。かくしてナーラーヤナより聞き終えると、誓願に堅固なる大地は、両手で合掌（アンジャリ）し、再びマーダヴァに語りかけた。

Verse 2

धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतन्मयाख्यानं क्षेत्रस्य च महत्फलम् ॥ एकं मे परमं गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

大地は言った。「この物語と、聖なるクシェートラの大いなる果報とを拝聴しました。なお一つ、至上の秘事がございます。尊き御方よ、どうかお説きください。」

Verse 3

पितृयज्ञस्य माहात्म्यं सोमदत्तो नराधिपः ॥ मृगयां समुपागम्य यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥

祖霊供養（ピトリヤジュニャ）の偉大さについて申します。すなわち、あなたが以前に語られた、人々の王ソーマダッタが狩猟に赴いたというお話のことです。

Verse 4

को गुणः पितृयज्ञस्य कथमेव प्रयुज्यते ॥ केन चोत्पादितं श्राद्धं कस्मिन्नर्थे किमात्मकम् ॥

祖霊祭（ピトリヤジュニャ）にはいかなる功徳があり、いかにして正しく行うべきでしょうか。シュラーダ（śrāddha）は誰によって定められ、何のために、そしてその本質はいかなるものですか。

Verse 5

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण वदस्व मे ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

それを詳しく聞きたいのです。どうか私に説いてください。シュリー・ヴァラーハは言った。「善いかな、大いに幸いなる大地よ。そのように我に問うとは。」

Verse 6

मोहितासि वरारोहे भाराक्रान्ता वसुन्धरे ॥ दिव्यां ददामि ते बुद्धिं शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥

汝は惑える、麗しき腰の者よ。重荷に圧されし、ヴァスンダラーよ。われ汝に神聖なる बुद्धि（知慧）を授けん—美しき者よ、真実に即して聴け。

Verse 7

कथयिष्यामि ते ह्येवं श्राद्धोत्पत्तिविनिश्चयम् ॥ आदौ स्वर्गस्य चोत्पत्तिं देवानां च वरानने ॥

かくして我は汝に、シュラーダ（祖霊供養）の起源についての確定した説を語ろう。まず、美しき顔の者よ、天界と神々の生起を（述べる）。

Verse 8

निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते ॥ स्रष्टुं वै बुद्धिरुत्पन्ना त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

光なく輝きなきこの界、四方ことごとく闇に覆われしとき、動くものと動かぬもの一切を具えた三界を創造せんとの決意が起こった。

Verse 9

सोऽहं च शेषपर्यङ्के एकश्चैव पराङ्मुखः ॥ स्वपामि च वरारोहे अनन्तशयने ह्यहम् ॥

そして我は—ただ独り、背を向けて—シェーシャの床に眠る。まことに我はアナンタの臥床に憩う、麗しき腰の者よ。

Verse 10

युगं युगसहस्राणि यास्यन्ति च गतानि च ॥ न त्वं मम विजानासि ज्ञातुं मायां यशस्विनि ॥

劫は—幾千の劫は—過ぎゆき、また多くはすでに過ぎた。されど汝は、我がマーヤー（幻力）を知り得るほどには悟らぬ、誉れ高き者よ。

Verse 11

धारितं मम सुश्रॊणि दिवा पञ्चशतानि च ॥ वाराहं रूपमादाय न जानासि हि भामिनि ॥

美しき腰の君よ、我は五百日この重荷を担ってきた。しかるに我が猪（ヴァラーハ）の姿を取ったとき、なお我を識らぬのか、光輝ある淑女よ。

Verse 12

यन्मां पृच्छसि वै ज्ञातुमात्मानं च यशस्विनि ॥ एकमूर्त्तिस्त्रिधा जातो ब्रह्मविष्णुहरात्मकः ॥

我を知りたいと汝が問うことよ、誉れ高き君よ。われは形において一なるも、三として生じ、ブラフマー・ヴィシュヌ・ハラの本性を具す。

Verse 13

क्रोधहेतोर्मया सृष्ट ईश्वरॊऽसुरनाशनः ॥ मम नाभ्यामभूत्पद्मं पद्मगर्भः पितामहः ॥

怒りの因より、我は阿修羅を滅する主を創り出した。さらに我が臍より蓮華が生じた――蓮胎の祖父ピターマハである。

Verse 14

एवं त्रयो वयं देवाः कृत्वा ह्येकाणर्वां महीम् ॥ तिष्ठामः परमप्रीत्या मायां कृत्वा तु वैष्णवीम् ॥

かくして我ら三神は、大地を一つの大海となし、ヴァイシュナヴィー・マー ヤーを造りて、至上の歓喜のうちにとどまった。

Verse 15

सर्वं तज्जलपूर्णं तु न चाज्ञायते किञ्चन ॥ वटमेकं वर्जयित्वा विष्णुमूलं यशोद्रुमम् ॥

そのすべては水に満ち、何ものも見分けられなかった――ただ一つのバニヤンのみ、ヴィシュヌを根とする誉れ高き樹を除いて。

Verse 16

तिष्ठाम वटवृक्षेऽहं मायया बालरूपधृक् ॥ पश्यामि च जगत्सर्वं त्रैलोक्यं यन्मया कृतम् ॥

我はバニヤン樹の上にとどまり、マーヤーによって童子の姿を取り、我が造りし三界すべての世界を観照した。

Verse 17

वारयामि वरारोहे जानासि त्वं धरे शुभे ॥ कालेन तु तदा देवि कृत्वा वै वडवामुखम् ॥

我はこれを抑える、麗しき腿の者よ。吉祥なる大地よ、汝は知っている。やがて時至りて、女神よ、「牝馬の口」（ヴァダヴァームカ）が成った。

Verse 18

विनिस्सृतं जलं तत्र मायया तदनन्तरम् ॥ प्रलये च विनिवृत्ते ब्रह्मा लोकपितामहः ॥

そののち直ちに、マーヤーによってそこに水が流れ出た。プララヤ（宇宙の溶解）が止むと、諸世界の祖父ブラフマーが現れてその役目を担った。

Verse 19

एवमुक्तो मया देवि गृह्य तत्र कमण्डलुम् ॥ उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा ब्रह्मा चोत्पादयन्सुरान् ॥

かく我に告げられて、女神よ、ブラフマーはそこにあるカマンダル（水瓶）を取り、作法により水に触れ（あるいは啜り）清浄となって、神々を生み出し始めた。

Verse 20

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ तारणार्थं च सर्वेषां ब्राह्मणान्भुवि दैवतान् ॥

アーディティヤ、ヴァス、ルドラ、二柱のアシュヴィン、そしてマルトの群れ。さらに一切を救護するため、地上にブラーフマナ（婆羅門）を神聖なる存在として立てた。

Verse 21

बाहुभ्यां क्षत्रमुत्पन्नं वैश्याः ऊरुविनिःसृताः ॥ पद्भ्यां विनिःसृताः शूद्राः सर्ववर्णोपचारकाः

両腕からはクシャトラ（kṣatra）、すなわち統治者・武人の階層が生じ、腿からはヴァイシャ（vaiśya）が現れた。足からはシュードラ（śūdra）が生じ、あらゆるヴァルナ（varṇa）に奉仕し実際の支えとなる者である。

Verse 22

देवताश्चासुरा देवि जातास्ते ब्रह्मणस्तथा ॥ देवता ह्यसुराः सर्वे तपोवीर्यबलान्विताः

女神よ、デーヴァ（deva）とアスラ（asura）もまた同様にブラフマー（Brahmā）から生まれた。まことに、神々とアスラのすべては、タパス（tapas：苦行）の力、精気、そして強さを具えていた。

Verse 23

दित्यां च जनिताः पुत्रा असुराः सुरशत्रवः ॥ प्रजापतिश्चाजनयदृषींश्चैव तपोधनान्

またディティ（Diti）からは子らが生まれた――アスラ（asura）、すなわち神々の敵である。さらにプラジャーパティ（Prajāpati）は、タパス（tapas）を財とするリシ（ṛṣi）たちをも生み出した。

Verse 24

तेजसा भास्कराकाराः सर्वे शास्त्रविदो द्विजाः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च जनिता ब्रह्मसूनुना

テージャス（tejas）により輝き、姿は太陽のごとく、彼らは皆ドヴィジャ（dvija）であり、シャーストラ（śāstra）に通じていた。その子らと孫らもまた、ブラフマーの子によって生み出された。

Verse 25

निमेस्तु वंशसम्भूतो आत्रेय इति विश्रुतः ॥ जातमात्रो महात्मा स श्रीमांश्चापि तपोनिधिः

ニミ（Nimi）の系譜から、アートレーヤ（Ātreya）と名高い者が現れた。生まれ落ちたその時より、彼は大いなる魂であり、福徳に満ち、まことにタパス（tapas）の宝蔵であった。

Verse 26

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ देवतास्तु त्रयस्त्रिंशददित्यां जनयन्पुरा

アーディティヤ、ヴァス、ルドラ、二柱のアシュヴィン、そしてマルットの群れ——これら三十三柱の神々は、昔、アディティより生み出された。

Verse 27

एकचित्तं समाधाय तपश्चरति निश्चलः ॥ पञ्चाग्निर्वायुभक्षश्च एकपादोर्ध्वबाहुकः

心を一境に定めて不動のまま苦行を修し、五火に囲まれ、風を糧とし、片足で立ち、両腕を上に掲げる。

Verse 28

वर्षाणां च सहस्राणि तपस्तप्त्वा वसुन्धरे ॥ मृत्युकालमनुप्राप्तस्ततः पञ्चत्वमागतः

大地よ、彼は幾千年も苦行を修したのち、死の時が到来すると、五大（五元素）の状態へと帰入した。

Verse 29

नष्टं च तं सुतं दृष्ट्वा निमेः शोक उपाविशत् ॥ पुत्रशोकाभिसंयुक्तो दिवा रात्रौ च चिन्तयन्

わが子が失われたのを見て、ニミは悲嘆に沈んだ。子を失う憂いに縛られ、昼も夜も思い悩んだ。

Verse 30

निमिः कृत्वा ततः शोकं विधानात्तत्र माधवि ॥ तं मनोगतसंकल्पं त्रिरात्रे प्रत्यपद्यत

それからニミは、マーダヴィーよ、悲しみに応じてその場で定められた行法を行い、三夜のうちに心中の決意を取り戻した。

Verse 31

तस्य प्रतिविशुद्धस्य माघमासे तु द्वादशीम् ॥ मानसं सृज्य विषयं बुद्धिर्विस्तारगामिनी

完全に清浄となった彼は、マーガ月の十二日目に、観想の対象を心中に造り出すと、その बुद्धि（知性）のはたらきは広く展開した。

Verse 32

स निमिश्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ॥ यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च

心を統一して静かに、彼は次にシュラーダ（śrāddha）の作法を思い定めた。すなわち、供物としてふさわしい食は何か—根と果実である。

Verse 33

यानि कानि च भक्ष्याणि नवश्च रससंभवः ॥ यानि तस्यैव चेष्टानि सर्वमेतदुदाहरेत्

いかなる食すべき品であれ、また汁や味わいから生じた新たな調製品であれ、さらに彼にふさわしい行いであれ—そのすべてを明確に述べるべきである。

Verse 34

आमन्त्र्य ब्राह्मणं पूर्वं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ दक्षिणावर्ततः सर्वमकरोदृषिसत्तमः

まずブラーフマナを恭しく招き、身を清めて心を統一すると、すぐれた聖仙はすべてを右旋（時計回り）の作法に従って行った。

Verse 35

सप्तकृत्वस्ततस्तत्र युगपత్సमुपाविशत् ॥ दत्त्वा तु मांसशाकानि मूलानि च फलानि च

それからその場で、七度、定められた次第に従ってともに着座し、肉と野菜、さらに根と果実とを供えた。

Verse 36

पूजयित्वा तु विप्रान्स सप्तकृत्वश्च सुन्दरि ॥ कृत्वा तु दक्षिणाग्रांश्च कुशांश्च प्रयतः शुचिः

美しき者よ、彼はブラーフマナたちを七度礼拝し、ダクシナー（dakṣiṇā）に供する先端の部分とクシャ草（kuśa）とを慎み深く整え、律し清浄にとどまった。

Verse 37

एवं दिने गते भद्रे ह्यस्तं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ब्रह्म कर्मोत्तमं दिव्यं भावसाध्यमुपासत

かくして、めでたき者よ、日が過ぎて太陽が没する時、彼は内なる心境（bhāva）によって成就される、至上にして神聖なるブラフマンの儀礼（brahman-karman）を修した。

Verse 38

एकाकी यतचित्तात्मा निराशी निष्परिग्रहः ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

ただ独り、心と自己を制し、望みなく執着なく、清浄な場所に自らのため堅固な座を設けた。

Verse 39

नात्युच्चं नातिनीचं च चेलाजिनकुशोत्तरम् ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तो जितेन्द्रियः

高すぎず低すぎず、布と羚羊皮とクシャ草（kuśa）を上に敷き、その場で心を一点に定め、思いを制し、諸感覚を克服して進んだ。

Verse 40

उपविश्यासनेऽयुञ्जद्योगमात्मविशुद्धये ॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलः स्थितः

座に坐して、自己を清めるためにヨーガに専念し、身・頭・頸を等しくまっすぐ保ち、揺るがず不動に安住した。

Verse 41

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ प्रकाशात्मा विगतभीर् ब्रह्मचारी व्रते स्थितः ॥

自らの鼻先に視線を定め、方角へ目を向けず、内なる光明に澄みわたり恐れを離れて、梵行者（ブラフマチャーリン）はその誓戒に安住した。

Verse 42

संयम्य मयि चित्तं यो युक्त आसीत मत्परः ॥ प्रयुञ्जीत तदात्मानं मद्भक्तो नान्यमानसः ॥

心をわたしに制し結び、律して坐し、わたしを至上の目的とする者—その信者は他の対象を心に置かず、ただ一つの自己へ向かうその修行に全身全霊で励むべきである。

Verse 43

एवं निवृत्तसंध्यायां ततो रात्रिरुपागता ॥ पुनश्चिन्तितुमारब्धः शोकसंविग्नमानसः ॥

このようにして黄昏のサンディヤーの勤行が終わると夜が訪れ、彼は再び思索を始めた。悲しみにより心は揺れ動いていた。

Verse 44

कृत्वा तु पिण्डसंकल्पं पश्चात्तापं चकार ह ॥ अकृतं मुनिभिः सर्वं किं मया तदनुष्ठितम् ॥

しかし、ピンダ供養についての決意を固めたのち、彼は悔恨した。「このすべてを牟尼たちが行わなかったのなら、なぜ私はそれを実行したのか。」

Verse 45

निवापकर्म ह्यशुचि पुत्रार्थे विनियोजितम् ॥ अहो स्नेहप्रभावेण मया चाकृतबुद्धिना ॥

「供献の儀（ニヴァーパ）はまことに不浄と見なされるが、子を得るために用いられる。ああ、愛着の力に押され、私は未熟な判断で行ってしまった。」

Verse 46

किं वक्ष्यन्ति च मां सर्वे ये वै पितृपदे स्थिताः ॥ एवं विचिन्त्यमानस्य गता रात्रिर्वसुन्धरे ॥

「まことに祖霊の位にとどまる者たちは、私に何と言うであろうか。」こう思い巡らすうちに、夜は過ぎ去った——おおヴァスンダラー（大地）よ。

Verse 47

पूर्वसन्ध्यानु सम्प्राप्ता उदिते च दिवाकरे ॥ सन्ध्याविधिं विनिवर्त्य हुत्वाग्नीन् द्विजसत्तमः ॥

朝のサンディヤーが訪れ、太陽が昇ると、最勝の二度生まれ（ドヴィジャ）は、規定どおりサンディヤーの作法を終え、聖なる火に供物を捧げた。

Verse 48

पुनश्चिन्तां प्रपन्नः स आत्रेयो ह्यतिदुःखितः ॥ एकाकी भाषते तत्र शोकपीडितमानसः ॥

彼は再び憂いの思いに沈んだ。甚だしく苦しむそのアートレーヤは、そこに独り語り、心は悲嘆に押しつぶされていた。

Verse 49

धिग्वयो धिक्च मे कर्म धिग्बलं धिक्च जीवितम् ॥ पुत्रं सर्वसुखैर्युक्तं जीवितं हि न दृश्यते ॥

「ああ、運命よ恥じよ。わが行いよ恥じよ。力よ恥じよ。生命よ恥じよ。あらゆる幸福を備えた生—すなわち子—は、私には見出されぬのだ。」

Verse 50

नरकं पूतिकाख्यातं हृदि दुःखं विदुर्बुधाः ॥ परित्राणं ततः पुत्रादिच्छन्तीह परत्र च ॥

賢者は「プーティカー」を地獄と知る。すなわち心中の内なる苦悩である。ゆえに人々は、此の世においても彼の世においても、子によって救済を求める。

Verse 51

पूजयित्वा तु देवांश्च दत्त्वा दानं त्वनेकशः ॥ हुत्वाग्निं विधिवच्चैव स्वर्गं तु लभते नरः

諸神を礼拝し、幾度も布施をなし、また正しい作法に従って聖火に供物を捧げたなら、人は天界を得る。

Verse 52

पुत्रेण लभते येन पौरत्रेण च पितामहाः ॥ अथ पुत्रस्य पौरत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः

子によって功徳の果が得られ、孫によって祖父たち（pitāmaha）が利益を受ける。さらに曾孫によって高祖たち（prapitāmaha）は歓喜する。

Verse 53

पुत्रेण श्रीमता हीनं नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि नारदो द्विजसत्तमः

「栄える子を得られぬなら、もはや生き続ける気はない。」その折、女神よ、二度生まれの中で最勝のナーラダが来た。

Verse 54

जगाम तापसारण्यं ऋष्याश्रमविभूषितम् ॥ सर्वकामयुतं रम्यं बहुपुष्पफलोदकम्

彼は苦行者の森へ赴いた。そこは聖仙の庵に飾られ、麗しく、望むものすべてに満ち、花・果実・水に富んでいた。

Verse 55

तस्मै दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं आसने चोपवेश्य च ॥ उपविश्यासने देवि नारदो वाक्यमब्रवीत्

足を洗う水と敬意の供物を捧げ、座に着かせたのち、ナーラダもまた座し、女神よ、言葉を述べた。

Verse 56

नारद उवाच ॥ निमे शृणु महाप्राज्ञ शोकमुत्सृज्य दूरतः ॥ अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावान्नावबुध्यसे

ナーラダは言った。「大いなる賢者よ、我が言葉を聞き、悲嘆を遠く捨てよ。汝は嘆くべからざる者を嘆いている。分別あると称しながら、真には悟っていない。」

Verse 57

गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ मृतं वा यदि वा नष्टं यो यान्तमनुशोचति

賢者は死者にも生者にも嘆かない。死んだにせよ失われたにせよ、去った者を嘆く者は、彼を帰らせることはできない。

Verse 58

अमित्रास्तस्य हृष्यन्ति स चापि न निवर्त्तते ॥ अमरत्वं न पश्यामि त्रैलोक्ये सचराचरे

その敵は喜び、彼もまた戻らない。動くものも動かぬものも含む三界のいずこにも、不死を私は見いださない。

Verse 59

देवतासुरगन्धर्वा मानुषा मृगपक्षिणः ॥ सर्वे कालवशं यान्ति सर्वे कालमुदीक्षते

神々、アスラ、ガンダルヴァ、人間、獣、鳥——すべては時（カーラ）の支配に赴き、すべては時を待つ。

Verse 60

जातस्य सर्वभूतस्य कालो मृत्युरुपस्थितः ॥ अवश्यं चैव गन्तव्यं कृतान्तविहितेन च

生まれたすべての存在には、時—すなわち死—がすでに近く寄り添う。去来はまことに避けがたく、クリターンタ（終末・死）の定めに従う。

Verse 61

तव पुत्रो महात्मा वै श्रीमान्नाम श्रियो निधिः ॥ पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपः कृत्वा सुदुष्चरम्

あなたの御子はまことに大いなる魂の持ち主—生来吉祥にして、福徳の宝蔵そのもの—であり、きわめて苛烈な苦行（タパス）を修して、満ち足りた千年のあいだ成就したのです。

Verse 62

मृत्युकालमनुप्राप्य गतो दिव्यां परां गतिम् ॥ एतत्सर्वं विदित्वा तु नानुशोचितुमर्हति

死の時に至って、彼は神聖にして至高の境地へと赴きました。これらすべてを知るなら、嘆くべきではありません。

Verse 63

नारदेनैवमुक्ते तु श्रुत्वा स द्विजसत्तमः ॥ प्रणम्य शिरसा पादौ निमिरुद्विग्नमानसः

ナーラダがこのように語ると、二度生まれの中の最勝者ニミはそれを聞き、なお心に不安を抱きつつも、頭を垂れてナーラダの御足に礼拝しました。

Verse 64

अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मविदां वर ॥ सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः

ああ、聖仙の中の最勝者よ。ああ、ダルマを知る者の第一人者よ。婆羅門よ、あなたの甘美な音節の言葉によって、私は慰められました。

Verse 65

प्रणयात्सौहृदाद्वापि स्नेहाद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ शोको निरन्तरं चित्ते ममैद्धृदि वर्तते

愛情ゆえ、あるいは友情ゆえ、あるいは慈しみゆえに、私は語りましょう—それをお聞きください。悲しみは絶えず我が心に宿り、胸の奥に居続けています。

Verse 66

कृतस्नेहस्य पुत्रार्थे मया संकल्प्य यत्कृतम् ॥ तर्पयित्वा द्विजान्सप्त अन्नाद्येन फलेन च

我が子のため――執着を抱いてしまったゆえに――私は厳粛に誓願を立てて行い、七人の「再生者（両生の者）」を食物その他の供物と果実によって満足させた。

Verse 67

पश्चाद्विसर्जितं पिण्डं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ उदकानयनं चैव ह्यपसव्येन वासितम्

その後、地面にダルバ草を敷き、ピンダ（団子供物）を処分した。さらに、アパサヴィヤ（逆向き）の作法で座し、水を汲み運ぶ儀礼も行った。

Verse 68

शोकस्य तु प्रभावेण एतत्कर्म मया कृतम् ॥ अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरणं द्विज

しかし悲嘆の力に押されて、私はこの行いをしてしまった、再生者よ。（恐らく）これは高貴なる者の習わしではなく、天界にも至らず、悪名を招く。

Verse 69

नष्टबुद्धिस्मृतिसत्त्वो ह्यज्ञानॆन विमोहितः ॥ न च श्रुतं मया पूर्वं न देवैॠषिभिः कृतम्

私の知性・記憶・気力は失われ、無知によって惑わされていた。これを以前に聞いたこともなく、神々や聖仙（リシ）によって行われることでもない。

Verse 70

भयं तीव्रं प्रपश्यामि मुनिशापात्सुदारुणात् ॥ नारद उवाच ॥ न बेतव्यं द्विजश्रेष्ठ पितरं शरणं व्रज

私は、聖仙のきわめて恐ろしい呪詛から生じる激しい恐怖を見ている。ナーラダは言った。「恐れるな、再生者の中の最勝よ。祖霊（ピトリ）を避難処として帰依せよ。」

Verse 71

अधर्मं न च पश्यामि धर्मो नैवात्र संशयः ॥ नारदेनैवमुक्तस्तु निमिर्ध्यानमुपाविशत् ॥

「ここにアダルマ（不義）は見えない。まことに疑いなく、これはダルマである。」ナ―ラダにこのように告げられて、ニミは坐して瞑想に入った。

Verse 72

कर्मणा मनसा वाचा पितरं शरणं गतः ॥ ततोऽतिचिन्तयामास वंशकर्त्तारमात्मनः ॥

行いと心と言葉によって父に帰依し、ついで自らの家系の祖たる者を深く思惟した。

Verse 73

पुत्रमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययैः ॥ निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ॥

彼は愛すべき尽きぬ言葉で子を慰めた。「ニミよ、このピトリヤジュニャ（祖霊供養の祭）は汝のために定められた。苦行の宝よ。」

Verse 74

पितृयज्ञेति निर्दिष्टा धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ततो ह्यतितरो धर्मः क्रतुरेकः प्रतिष्ठितः ॥

このダルマは「ピトリヤジュニャ」と名づけられ、ブラフマー自らが示したものである。そこからさらに勝れたダルマが、一つの祭式として確立された。

Verse 75

कृतः स्वयम्भुवा पूर्वं श्राद्धं यो वित्तवित्तमः ॥ शृण्वतो नारदस्यापि विधिं विधिविदां वरः ॥

かつて自生者スヴァヤンブー（ブラフマー）はシュラーダ（Śrāddha）を制定した。彼は富める者の中でも最勝である。さらに儀礼の規定を知る者の第一人者がその作法を説き、ナ―ラダもまた聴聞していた。

Verse 76

श्राद्धकर्मविधिं चैव प्रेतकर्म च या क्रिया ॥ शृणुषु सुन्दरि तत्त्वेन यथा दाता सपुत्रकः ॥

美しき者よ、真実に従って、シュラーダ（śrāddha）の作法と、プレータ（preta）に関わる諸儀礼の行いを聞きなさい。そうすれば施主は子とともに、しかるべく行ずるであろう。

Verse 77

मम चैव प्रसादेन तस्य बुद्धिं ददाम्यहम् ॥ जातस्य सर्वभूतस्य कालमृत्युरुपस्थितः ॥

そしてわが恩寵によって、彼に智慧を授ける。生まれたすべての存在には、時と死とがすでに近く寄り添っているからである。

Verse 78

अवश्यमेव गन्तव्यं धर्मराजस्य शासनात् ॥ अमरत्वं न पश्यामि पिपीलादीनि जन्तवः ॥

ダルマラージャ（ヤマ）の命令によって、必ず去らねばならない。蟻に始まる生きものに至るまで、私は不死を見いださない。

Verse 79

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च ॥ मोक्षः कर्मविशेषेण प्रायश्चित्तेन च ध्रुवम् ॥

生まれた者には死が必定であり、死んだ者には再び生まれることもまた必定である。解脱（mokṣa）は特別な行為によって確実であり、また贖罪・悔過（prāyaścitta）によっても確実である。

Verse 80

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रयः शारीरजाः स्मृताः ॥ अल्पायुशो नराः पश्चाद्भविष्यन्ति युगक्षये ॥

サットヴァ（sattva）、ラジャス（rajas）、タマス（tamas）は、身体をもつ存在に伴って生ずる三つの要素として説かれる。のちに、ユガの終わりには、人々は短命となる。

Verse 81

सात्त्विकं नावबुद्ध्यन्ति कर्मदोषेण तामसः ॥ तामसं नरकं विन्द्यात्तिर्यग्योनिं च राक्षसीम् ॥

ターマス（tamas）の性向をもつ者は、行為の過失ゆえにサットヴァ（sattva）的なるものを理解しない。ターマスに従う者は地獄に至り、さらに畜生の生と、ラークシャサ（rākṣasa）に似た胎を得る。

Verse 82

क्रूरो भीरुर्विषादी च हिंसको निरपत्रपः ॥ अज्ञानान्धश्च पैशाचमेतॆषां तामसा गुणाः ॥

残忍で、臆病で、憂いに沈み、暴力的で、恥を知らず、無知により盲となり、パイシャーチャ（paiśāca）的性向へ傾く——これらがターマスに支配された者の गुण（性質）である。

Verse 83

तामसं तद्विजानीयादुच्यमानो न बुद्ध्यति ॥ दुर्मदोऽश्रद्धधानश्च विज्ञेयास्तामसा नराः ॥

教えられても悟らぬ者をターマス的と知るべきである。傲慢に酔い、信受（受け入れる心）を欠く者はターマスの人々と知られる。

Verse 84

प्रबलो वाचि युक्तश्चाचलबुद्धिः सदायतः ॥ शूरः सर्वेषु व्यक्तात्मा विज्ञेया राजसा नराः ॥

力強く、言葉を律し、心は定まらず、常に外へと張りつめる。勇者にして、あらゆる者の中に自己を顕す——かかる人々はラジャス（rajas）的と知られる。

Verse 85

क्षान्तो दान्तो विशुद्धात्मा विज्ञेयः श्रद्धयान्वितः ॥ तपःस्वाध्यायशीलश्च एतेषां सात्त्विका गुणाः ॥

忍耐し、自制し、内なる本性が清らかで、信受を備える者。タパス（tapas）とスヴァーディヤーヤ（svādhyāya）に励む——これらがサットヴァ（sattva）的な गुण（性質）である。

Verse 86

एवं सञ्चिन्तयानस्तु न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ त्यज शोकं महाभाग शोकः सर्वविनाशनः ॥

このように思惟するなら、悲嘆に身を任せてはならない。悲嘆を捨てよ、幸いなる者よ；悲嘆は一切を滅ぼす。

Verse 87

शोको दहति गात्राणि बुद्धिः शोकेन नश्यति ॥ लज्जा धृतिश्च धर्मश्च श्रीः कीर्तिश्च स्मृतिर्नयः ॥

悲嘆は身体の諸肢を焼き、悲嘆によって知性は滅する。さらに、慎み・堅忍・ダルマ・繁栄・名声・記憶・正しい判断も失われる。

Verse 88

त्यजन्ति सर्वधर्मं च शोकेनोपहृतं नरम् ॥ एवं शोकं त्यजित्वा तु निःशोको भव पुत्रक ॥

人々は、悲嘆に打ちひしがれた者に対しては、あらゆる務めさえ捨て去る。ゆえに悲嘆を捨て、悲嘆なき者となれ、愛しき子よ。

Verse 89

मूढः स्नेहप्रभावेण कृत्वा हिंसानृते तथा ॥ पच्यते नरके घोरे ह्यात्मदोषैर्वसुन्धरे ॥

迷妄の者は執着の力により、暴力と虚言をなして、恐るべき地獄で「煮られる」。まことに自らの過失によってである、ヴァスンダラー（大地）よ。

Verse 90

स्नेहं सर्वेषु संयम्य बुद्धिं धर्मे नियोजयेत् ॥ धर्मलोक हितार्थाय शृणु सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥

一切への執着を制し、知性をダルマに向けよ。ダルマに立つ世の利益のために聞け、我は真実を語る。

Verse 91

कण्ठस्थानं गते जीवे भीतिविभ्रान्तमानसः ॥ ज्ञात्वा च विह्वलं तत्र शीघ्रं निःसारयेद्गृहात् ॥ १०१ ॥ कुशास्तरणशायी च दिशः सर्वा न पश्यति ॥ लब्धस्मृतिर्मुहूर्तं तु यावज्जीवो न पश्यति ॥

生命の息（jīva）が喉の領域に至ると、その人の心は恐れに乱れ、惑いに沈む。その時に苦悩していると知ったなら、速やかに家の外へ移すべきである。敷き広げたクシャ草（kuśa）の上に横たわると、もはや方角を見分けず、しばしの間は、たとえ記憶が戻っても、生ある者はなお明瞭に知覚しない。

Verse 92

वाचयेत्स्नेहभावेन भूमिदेवा द्विजातयः ॥ सुवर्णं च हिरण्यं च यथोत्पन्नेन माधवि ॥

愛情といたわりの心をもって、「地上の神々」—すなわち二度生まれの学識あるブラーフマナ（dvija）—に相応しい聖句を誦させるべきである。また、得たところに応じて黄金と財を供養として捧げよ、マーダヴィーよ。

Verse 93

परलोकहितार्थाय गोप्रदानं विशिष्यते ॥ सर्वदेवमया गाव ईश्वरेणावतारिताः ॥

来世の安寧のためには、牛の布施がとりわけ尊ばれる。牛は一切の神々を宿すものと説かれ、主（イーシュヴァラ）によってこの世にもたらされたのである。

Verse 94

अमृतं क्षरयन्त्यश्च प्रचरन्ति महीतले ॥ एतासां चैव दानेन शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥

彼女らは大地の上を歩むとき、「甘露（amṛta）を滴らせる」と説かれる。そのような牛を布施することにより、人は速やかに罪障（kilbiṣa）から解き放たれると言われる。

Verse 95

पश्चाच्छ्रुतिपथं दिव्यमुत्कर्णेन च श्रावयेत् ॥ यावत्प्राणान्प्रमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

その後、耳を上に向けさせて、神聖なる「シュルティ（śruti）の道」をその耳に誦入させよ。彼が生命の息を放つまで—このきわめて困難な務めを果たしつつ。

Verse 96

दृष्ट्वा सुविह्वलं ह्येनं मम मार्गानुसारिणम् ॥ प्रयाणकाले तु नरो मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥

彼がまことに大いに取り乱し、わが道に従う者であるのを見たなら、旅立ちの時に人は、正しい作法に従い、真言（マントラ）によって行ずべきである。

Verse 97

मन्त्रेणानेन कर्तव्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ मधुपर्कं त्वरन् गृह्य चेमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

この真言によって、輪廻（サンサーラ）における一切の束縛からの解脱が成就される。急いでマドゥパルカを取り、この真言を唱えるべきである。

Verse 98

मन्त्रः— ॐ गृह्णीष्व मे सुविमलं मधुपर्कमाद्यं संसारनाशनकरं त्वमृतेन तुल्यम् ॥ नारायणेन रचितं भगवत्प्रियाणां दाहे च शान्तिकरणं सुरलोकपूज्यम् ॥

真言：「オーム——我よりこのきわめて清浄なる最上のマドゥパルカを受けたまえ。輪廻を滅し、甘露（アムリタ）に等し。ナーラーヤナが世尊に愛される者のために作し、灼熱の苦においても鎮静をもたらし、天界にて礼拝される。」

Verse 99

एवं विनिस्सृते प्राणे संसारं च न गच्छति ॥ नष्टसंज्ञं समुद्धिश्य ज्ञात्वा मृत्युवशङ्गतम् ॥

このようにして命の息が去れば、彼は再び輪廻（サンサーラ）へは赴かない。意識を失い、死の支配下に入ったと知ったなら、しかるべき作法に従って彼に向けて儀礼を行うべきである。

Verse 100

महावनस्पतिं गत्वा गन्धान्श्च विविधानपि ॥ घृततैलसमायुक्तं कृत्वा वै देहशोधनम् ॥

大樹のもとへ赴き、さまざまな香料をも取り、ギーと油を合わせて用い、身体の浄めを行うべきである。

Verse 101

तेजोऽव्ययकरं चास्य तत्सर्वं परिकल्प्य च ॥ दक्षिणायां शिरः कृत्वा सलिले सन्निधाप्य च

彼のために必要な一切を正しく整え、遺体を頭を南に向けて安置し、水の近くに置くべきである。

Verse 102

तीर्थाद्यावाहनं कृत्वा स्नापनं तस्य कारयेत् ॥ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलोच्चयाः

聖なる水などの招請とそれに伴う作法を行ったのち、彼に沐浴を施すべきである。ガヤーに始まる諸ティールタと、功徳ある岩山の高みをも念じて招請する。

Verse 103

कुरुक्षेत्रं च गङ्गा च यमुना च सरिद्वरा ॥ कौशिकी च पयोष्णी च सर्वपापप्रणाशिनी

クルクシェートラ、ガンガー、そして河川の最勝たるヤムナー、さらにカウシキーとパヨーシュニーは、いずれも一切の罪を滅するものとして讃えられる。

Verse 104

गण्डकी भद्रनामाच सरयूरबलदा तथा ॥ वनानि नव वाराहे तीर्थे पिण्डारके तथा

ガンダキー、バドラナーマーと呼ばれる川、サラユー、バラダー、またヴァーラーハ・ティールタにある九つの森、そしてピンダーラカと名づけられた地。

Verse 105

पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः सागरास्तथा ॥ सर्वाणि मनसा ध्यात्वा स्नानमेवं तु कारयेत्

地上にある一切のティールタと、また四つの大海とを、すべて心に観想してから、このようにして沐浴を行うべきである。

Verse 106

प्राणैर्हृतं तु तं ज्ञात्वा चितां कृत्वा विधानतः ॥ तस्या उपरि संस्थाप्य दक्षिणाग्रं शिरस्तथा

彼が生命の息を失ったと知り、規定に従って火葬の薪壇（荼毘の壇）を築いたなら、その上に遺体を安置し、頭もまた南に向けるべきである。

Verse 107

दिव्यानग्निमुखान्ध्यात्वा गृहीय हस्ते हुताशनम् ॥ प्रज्वाल्य विधिवत्तत्र मन्त्रमेतमुदाहरेत्

口を火とする神々を観想し、手に火を取り、規定どおりそこに点火して、この真言（マントラ）を唱えるべきである。

Verse 108

धर्माधर्मसमायुक्तो लोभमोहमसमावृतः ॥ दह चैत्तस्य गात्राणि देवलोकं स गच्छतु

法（ダルマ）と非法（アダルマ）を併せ持ち、貪欲と迷妄に覆われし者よ――燃やせ、火よ、その四肢を。彼が神々の世界へ赴かんことを。

Verse 109

एवमुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ॥ ज्वलमानं तदा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत्

かく述べて後、ただちに、また右繞（プラダクシナー）を行い、燃え盛る火を頭の位置に当てるべきである。

Verse 110

चातुर्वर्ण्येषु संस्कारमेवं भवति पुत्रक ॥ गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य विनिवर्तयेत्

愛しき子よ、四ヴァルナにおけるこの葬送のサンスカーラはかくのごとくである。自らの肢体と衣を洗い清めて、帰るべきである。

Verse 111

मृतं नाम तथोद्दिश्य दद्यात्पिण्डं महीतले॥ तदाप्रभृति चाशौचं देवकर्म न कारयेत्॥

このように亡者の名を唱えてその者に供物を向け、地上にピṇḍa（供団）を置くべきである。その時よりāśauca（穢れの期間）が生じ、神々の祭儀（devakarma）を行わせてはならない。

Verse 112

निद्रां मायामयीं कृत्वा जागर्मि च स्वपामि वा॥ विष्णुमायामयं कृत्वा जानासि त्वं न धारिणि॥

眠りを māyā より成るものとして作り、私は目覚めていることもあれば眠ることもある。だが、万事がヴィシュヌの māyā によって成るとき、汝はそれを悟らぬ、ああ dhāriṇī（担い手）よ。

Verse 113

चातुर्वर्णस्य वक्ष्यामि यश्च स्वायंभुवोऽब्रवीत्॥ नेमिप्रभृतिनामेवं येन श्राद्धं प्रवर्त्तते॥

四つのヴァルナ（社会身分）の規定を、スヴァーヤンブヴァ（マヌ）が語ったとおりに、私は説き明かそう。すなわちネミに始まる名指された系譜によって、シュラーダ（śrāddha）の実践が起こされるのである。

Verse 114

तत एतेन मन्त्रेण दद्याद्वै मधुपर्ककम्॥ मृत्युकाले तु पुरुषो परलोकसुखावहम्॥

次に、このマントラによってまことにマドゥパルカ（madhuparka）を供えるべきである。死の時において、それは人にとって来世の安楽をもたらす手段となる。

Verse 115

कृत्वा सुदुष्करं कर्म जानता वाप्यजानता॥ मृत्युकालवशं प्राप्य नरः पञ्चत्वमागतः॥

きわめて困難で、あるいは重い業を、知っていても知らずにでも行い、死の時の支配に至ると、人は pañcatva（五大への帰滅）、すなわち五元素への融解に達する。

Verse 116

मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय भाषितो वचनं मया॥ शीघ्रमुत्पादय ब्रह्मन् देवतासुरमानुषान्॥

ムフールタ（muhūrta）のあいだ観想に入り、わたしはこう告げた。「急いで生み出せ、ブラフマンよ。デーヴァ（deva）とアスラ（asura）、そして人類を。」

Verse 117

शीर्णपर्णाम्बुभक्षश्च शिशिरे च जलेशयः॥ स कृच्छ्रे फलभक्षश्च पुनश्चान्द्रायणं चरन्॥

彼は枯れ葉と水とで身を養い、寒季には水中に横たわった。さらにクṛッチラ（kṛcchra）の行では果実のみを食し、また改めてチャンドラーヤナ（cāndrāyaṇa）の誓戒を修した。

Verse 118

प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन्॥ तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकल्पमात्मनः॥

彼は尊き者にピṇḍa（供食）を捧げ、名とゴートラ（氏族）を唱えた。そうして、最上の牟尼は自らの内にダルマにかなう誓願を結んだ。

Verse 119

कथं ते मुनयः शापात्प्रदहेयुर्न मामिति॥ सदेवासुरगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसाः॥

「あの牟尼たちが呪詛によって、どうして私を焼き尽くせようか」—彼はそう思った。すると、デーヴァとアスラ、ガンダルヴァ、ピシャーチャ、ウラガ（蛇族の者）、そしてラークシャサらが集い現れた。

Verse 120

तत्प्रविश्याश्रमपदं भ्राजमानं स्वतेजसा॥ तं दृष्ट्वा पूजयामास स्वागतेनाथ धर्मवित्॥

彼が自らの光輝により燦然とするアーシュラマの住処に入り、彼を見たとき、ダルマを知る者は「よくぞお越しください」との歓迎の言葉で敬意を表した。

Verse 121

भीतो गद्गदया वाचा निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः ॥ सव्रीडो भाषते विप्रः कारुण्येन समन्वितः ॥

恐れに震え、声を詰まらせて幾度もため息をつきながら、そのバラモンは語った――恥じつつも、憐れみの心に満ちて。

Verse 122

ध्यायमानस्ततोऽप्याशु आजगाम तपोधनम् ॥ पुत्रशोकेन संतप्तं पुत्रं दृष्ट्वा तपोधनम् ॥

なお思惟に沈みつつも、彼はたちまち苦行に富む修行者のもとへ近づいた。するとその修行者は、わが子を見て――子を失った悲しみに焼かれて――心を痛めた。

Verse 123

सात्त्विकं मुक्तियानाय यान्ति वेदविदो जनाः ॥ धर्मज्ञानं तथैश्वर्यं वैराग्यमिति सात्त्विकम् ॥

ヴェーダを知る人々は、サットヴァ的（sāttvika）なるものによって解脱への道を進む。ダルマ、知、主宰／内なる自己統御、そして離欲—これらがサットヴァ的と呼ばれる。