Adhyaya 186: Ritual Procedure for Installing Silver and Gold Images, and the Special Status of Śālagrāma

Verse 1

श्रीवराह उवाच॥ राजतीं प्रतिमां कृत्वा सुरूपां निर्मलां शुचिम् ।। अश्लिष्टां चैव निर्दोषां सर्वतः परिनिष्ठिताम् ॥

聖ヴァラーハは言った。「銀の像を作れ。姿かたちよく、汚れなく清浄であり、瑕疵なく過失なく、あらゆる面で整い尽くしたものを。」

Verse 2

चन्द्रपाण्डुरसङ्काशां सुष्लक्ष्णां निर्व्रणां शुभाम् ।। श्रियायुक्तां मनोज्ञां च दीप्यमानां दिशो दश ॥

「月の淡い光に似て、きわめて滑らかで、傷も汚点もなく、吉祥である。光輝を具え、見る者の心を喜ばせ、十方に輝きわたる。」

Verse 3

ईदृशीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मपरायणः ।। गीतवादित्रशब्देन शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ॥

かくのごとき御像を作り、わが儀礼（奉仕）に専心する者は、歌と楽器の音により、さらに法螺貝とドゥンドゥビ太鼓の響き渡る音とともに進むべし。

Verse 4

स्तुतिभिर्मङ्गलैश्चैव मम वेश्मन्युपानयेत् ।। अर्घ्यपाद्यादिकं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

讃歌と吉祥の誦句をもって、これをわが社（聖所）へ迎え入れるべし。アルギャ（arghya）、パードヤ（pādya）などの供物を取り、次にこの真言を唱えるべし。

Verse 5

मन्त्रः— ॐ यः सर्वलोकेष्वपि सर्वमर्घ्यं पूज्यश्च मान्यश्च दिवौकसामपि ।। उपागतो गृह्य इदं ममार्घ्यं प्रसीद मां तिष्ठतु लोकनाथ ॥ यो राजते यज्ञपतिश्च यज्ञे सूर्योदये मम कर्माग्निहोत्रम्

真言：「オーム—あらゆる世界において一切のアルギャ供を受けるにふさわしく、天界の住人にさえ礼拝され尊ばれる御方よ—来臨して、このわがアルギャを受けたまえ。われに慈悲を垂れ、ここにとどまりたまえ、世の主よ。輝き現れる御方、祭儀における祭主よ—日の出に、わが儀礼はアグニホートラ（火供）…」

Verse 6

मन्दश्चेति आदिमध्यस्वरूपायेति ।। तत एतेन मन्त्रेण अर्घ्यं दत्त्वा यथाविधि ।। सुस्नातोऽलङ्कृतश्चैव स्थापयेत् तामुदङ्मुखः ॥

「…そして（句）mandaḥ…」および「…始と中を本性とする御方へ…」—このように。次いでこの真言によって、規定どおりアルギャを捧げ、よく沐浴し身を飾ってから、北に面してそれを安置すべし。

Verse 7

आश्लेषासु च नक्षत्रे राशौ कर्कटके स्थिते ।। अस्तङ्गते दिनकरे स्वजने यजति स्थिरे ॥

ナクシャトラがアーシュレーシャーで、ラーシがカルカタカ（蟹宮）にあり、しかも日が没したとき、己が身内（家・共同体）の中で堅固に礼拝を行う。

Verse 8

तत्राधिवासनं कुर्याद्विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ चत्वारः कलशास्तत्र चन्दनोदकमिश्रिताः

そこにおいて、規定に従いマントラを先行させて、予備の加持・安置（アディヴァーサナ）を行うべきである。その場所には、白檀の香りを混ぜた水を入れた四つのカラシャ（聖水壺）を備える。

Verse 9

सर्वौषधीसमायुक्ताः सहकारविभूषिताः ॥ ततस्ते कर्मिणः सर्वे मम शास्त्रानुसारिणः

あらゆる薬草を備え、マンゴーの葉で荘厳してから、わがシャーストラの教えに従うすべての祭式執行者たちは、次の作法へと進む。

Verse 10

मन्त्रः— योऽसौ भवान् सर्वलोकैककर्त्ता सर्वाध्यक्षः सर्वरूपैकरूपः ॥ आयातु मूर्त्तौ सहितो मया च ध्रुवादिभिर्लोकपालैस्तु पूज्यः

マントラ：「汝は一切世界の唯一の造り主、万有の監督者、唯一の相にして諸相そのもの。願わくは我とともに来たりて、このムールティ（聖像）に入られよ。さらにドゥルヴァ（Dhruva）および他の世界の守護者たちによって礼拝され給え。」

Verse 11

नमोऽनन्तायेति ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यामुदिते सूर्यमण्डले ॥ दिशासु च प्रसन्नासु द्वारमूलमुपानयेत्

「ナモー・アナンターヤ（Namo ’nantāya）」と唱える。夜が明け、太陽の円盤が昇り、方角が静まり澄みわたるとき、用意したものを戸口の根元、すなわち敷居へと運ぶべきである。

Verse 12

एवं संस्थापनं कृत्वा मम कर्मानुसारिणः ॥ घटैः पूर्णैर्यथान्यायं कुर्यात्तत्राभिषेचनम्

このように、わが作法に従って安置を成し遂げたなら、次に満たした壺を用い、しかるべき法によりその場でアビシェーカ（灌頂・注水の浄め）を行うべきである。

Verse 13

अभिषिच्य ततः पश्चात्स्थापयेत विधानतः ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत्

灌頂（アビシェーカ）の沐浴を行ったのち、定められた作法に従ってそれを安置すべきである。「ナモー・ナーラーヤナーヤ」と唱えてから、真言を声に出して誦す。

Verse 14

मन्त्रः— गङ्गादिभ्यो नदीभ्यश्च सागरेभ्यो मया हृतम् ॥ स्नानाय ते सुरश्रेष्ठ कर्पूरावासितं जलम्

真言：「ガンガーをはじめ諸河より、また大海より、わたしは（この水を）汲み来たれり。汝の沐浴のために、神々の中の最勝者よ、（これは）樟脳の香を含む水なり。」

Verse 15

एवं स्नाप्य विधानॆन गृहस्याभ्यन्तरं नयेत् ॥ स्थापना तत्र मे कार्या मन्त्रेणानेन सुन्दरी

このように作法に従って（御像を）沐浴させたなら、家の内奥へと運ぶべきである。麗しき者よ、そこでわたしはこの同じ真言によって安置を行う。

Verse 16

मन्त्रः— वेदैर्वेद्यो वेदविद्भिश्च पूज्यो यज्ञात्मको यज्ञफलप्रदाता ॥ यज्ञार्थं त्वामाह्वये देवदेव मूर्त्तावस्यां तिष्ठ सुलोकनाथ

真言：「ヴェーダによって知られ、ヴェーダを知る者たちに礼拝され、祭祀を本質とし、祭祀の果を授ける御方よ—この儀礼のために汝を招請する、神々の神よ。この御像に住し給え、善き世界の主よ。」

Verse 17

धनजन रूप्यस्वर्ण अनन्ताय नम इति ॥ एवं संस्थापनं कृत्वा प्रहृषितेनान्तरात्मना ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं पूर्वोक्तविधिना नरः

「（供物として）財と人々（資具）、銀と金を捧げ、『アナンタに敬礼す』と、かく唱える。」このように安置を成し遂げ、内心に歓喜を満たして、人は先に説かれた作法に従い、正しく礼拝供養すべきである。

Verse 18

नीलवस्त्राणि मे दद्यात्प्रियाणि मम भूषणम्॥ ततो वस्त्राण्युपादाय जानुभ्यां पतितो भुवि॥

「わが愛する青き衣を、わが飾りとして我に与えよ。」そうして衣を受け取ると、彼は両膝をつき、地に伏す。

Verse 19

मन्त्रः— योऽसौ भवान्श्चन्द्ररश्मिप्रकाशः शङ्खेन कुन्देन समानवर्णः॥ क्षीरोज्ज्वलः कौमुदवर्ण देव वस्त्राणि गृह्णीष्व मम प्रियाय॥

真言：「月光の光のごとく輝き、法螺貝と茉莉花に等しい色をもち、乳のように白く明るい、月の輝きの色なる神よ、わが愛する（神） のために、この衣を受け取りたまえ。」

Verse 20

वेषः सुवेषः अनन्तः अमरः मारणः कारणः सुलभः दुर्लभः श्रेष्ठः सुवर्चा इति॥ अनेनैव तु मन्त्रेण दत्त्वा वस्त्राणि मे शुचिः॥ ततो मे प्रापणं दद्याद्भक्तियुक्तेन चेतसा॥

「（彼は）ヴェーシャ、スヴェーシャ、アナンタ、アマラ、マーラナ、カーラナ、スラバ、ドゥルラバ、シュレーシュタ、スヴァルチャー」—このように。まさにこの真言によって衣を捧げたのち、清浄となった者は、信敬に結ばれた心をもって、さらに我にprāpaṇa（追加の供物）を捧げるべきである。

Verse 21

नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥ शाल्यन्नं पायसैर्युक्तं सितया च घृतेन च॥

彼はこの真言を唱えるべきである。「ナモー・ナーラーヤナーヤ」。そして、米の供物にpāyasa（乳粥）を添え、さらに砂糖とギーを加えて供える。

Verse 22

प्रापणं गृह्यतां देव अनन्त पुरुषोत्तम॥ दत्त्वा तु मम नैवेद्यं दद्यादाचमनं बुधः॥

「このprāpaṇaをお受け取りください、神よ—アナンタ、プルショーッタマよ。」わがnaivedya（食供）を捧げ終えたなら、賢者は次にācamana（浄口のための啜水）の水を供えるべきである。

Verse 23

सर्वलोकहितार्थाय शान्तिपाठमुदाहरेत्॥ ॐ शान्तिं करोति ब्रह्मा च रुद्रो विष्णुर्हि भास्करः॥

一切世界の安寧のために、次の平安の祈請を誦すべきである。「オーム—ブラフマーは平安を成し、ルドラもまた成し、まことにヴィシュヌ、すなわち太陽（バー スカラ）も（平安を成す）。」

Verse 24

रात्रिश्चैव तु सन्ध्ये द्वे नक्षत्राणि ग्रहा दिशः॥

また（平安の祈請には）夜、二つのサンディヤー（晨夕の薄明）、星宿、諸惑星、そして方位も含まれる。

Verse 25

अचल चञ्चल सचल खेचल प्रचल अरविन्दप्रभ उद्भव चेति नमः संस्थापितानां वासुदेव इति॥ कृत्वा वै शान्तिकं तत्र सर्वपापप्रणाशनम्॥ पूज्य भागवतांस्तत्र यथाविभवशक्तितः॥

「不動なるもの、動なるもの、遍く動くもの、虚空を行くもの、大いに動くもの；蓮華のごとく輝くもの；根源なるものに敬礼」—このように。さらに安置された神として「ヴァースデーヴァ」と唱える。そこで一切の罪を滅する鎮静（シャーンティカ）の作法を行い終えたなら、力と資に応じて、その場のバガヴァンの帰依者たちを敬い供養すべきである。

Verse 26

ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र गुरुं मन्त्रेण पूजयेत्॥ तेभ्यः शान्त्युदकं गृह्य कुर्यादभ्युक्षणं ततः॥

そこでブラーフマナたちに食を施し、師をマントラによって礼拝すべきである。彼らから平安の水を受け取り、その後に灑水（アビユクシャナ）を行う。

Verse 27

ब्राह्मणान्स्वजनं चैव अभिवाद्य कृताञ्जलिः॥ शीघ्रं विसर्जयेत्तांश्च ये तत्र समुपागताः॥

ブラーフマナたちと自らの親族とに、合掌して恭しく挨拶したのち、そこに集まった者たちを速やかに退出させるべきである。

Verse 28

जलस्य बिन्दवो येऽन्नभोजनान्ते पतन्ति हि ॥ तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके स मोदते ॥

食事の終わりに落ちる水の滴の数だけ、彼はその数の千年のあいだヴィシュヌの世界で歓喜する。

Verse 29

य एतेन विधानॆन पूजयॆन्मतिमान्नरः ॥ उद्धृतं च कुलं तेन पितृजं मातृजं तथा ॥

この定められた作法によって礼拝する分別ある人は、父方の系譜も母方の系譜も、ともに引き上げられると説かれる。

Verse 30

अनेन विधिना देवि रौप्यार्चास्थापनं मम ॥ सुवर्णस्य प्रवक्ष्यामि स्थापनं मम सुप्रियम् ॥

この作法によって、女神よ、わが銀の御像の安置が説かれた。いま、わたしにとりことさら愛しい金の御像の安置を説こう。

Verse 31

यथैव राजती कुर्यात्तथैव च सुवर्णिकाम् ॥ तेनैव विधिना सर्वं कुर्यादावाहनादिकम् ॥

銀の御像を整えるのと同様に、金の御像も整えるべきである。同じ作法によって、招請（アーヴァーハナ）にはじまる一切を行え。

Verse 32

यत्फलं दारुशैलादिनाम्ना कांस्यादिराजते ॥ तत्फलं कोटिगुणितं सौवर्णस्य प्रपूजने ॥

木や石などの御像、また青銅や銀の御像について説かれる功徳がいかなるものであれ、金の御像を周到に供養すれば、その功徳は一千万倍になると説かれる。

Verse 33

कुलानि तारयेत्त्सुभ्रु अयुतान्येकविंशतिम् ॥ याति मल्लयतां भूमे पुनरावृत्तिवर्जितः ॥

麗しき眉の者よ、彼は二万一千の家系を彼岸へ渡らせる。大地よ、彼は「マッラ・ヤター」の境地に至り、再生への帰還を離れる。

Verse 34

एतत्ते कथितं भूमे यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ रहस्यं विपुलश्रोणि किमन्यत्कथयामि ते ॥

大地よ、汝が問うたことはすでに語った。豊かな腰の者よ、これが秘教である。ほかに何を汝に語ろうか。

Verse 35

भूमिरुवाच ॥ उक्ता याः प्रतिमाः सर्वाः सुवर्णादि विनिर्मिताः ॥ तासु तिष्ठसि सर्वासु शालग्रामे च सर्वदा ॥

大地は言った。「金などで造られたと説かれたすべての御像に、あなたはことごとく宿られるのですか。さらに、シャーラグラーマ（Śālagrāma）にも常に宿られるのですか。」

Verse 36

कति पूज्या गृहेदौ च अविशेषस्तु पूजने ॥ विशेषो वा भवेत् तन्मे रहस्यं वद माधव ॥

家などではいくつの御形を礼拝すべきでしょうか。礼拝に差別はないのですか、それとも差別があり得るのですか。その秘義をお語りください、マーダヴァよ。

Verse 37

द्वे चक्रे द्वारकायास्तु नार्च्यं सूर्यद्वयं तथा ॥ गणेशत्रितयं नार्च्यं शक्तित्रितयमेव च ॥

礼拝してはならぬとされる標章がある。ドヴァーラカー（Dvārakā）の二つの輪、同様にスーリヤ（Sūrya）の二形、ガネーシャ（Gaṇeśa）の三形は礼拝すべからず。また、まさにシャクティ（Śakti）の三形も同様である。

Verse 38

शालग्रामयुगं पूज्यं युग्मेषु द्वितयं न हि ॥ विषमा नैव पूज्याः स्युर्विषमे एक एव हि

シャーラグラーマ石は一対として礼拝すべきである。だが偶数の組み合わせにおいては、二つ一組は規定されない。奇数の組み合わせは礼拝してはならず、奇数の場合はただ一つのみを礼拝すべきである。

Verse 39

गृहेऽग्निदग्धा भग्ना वा नैव पूज्या वसुन्धरे ॥ आसां तु पूजनाद्गेहे उद्वेगं प्राप्नुयाद्गृही

家の中で（その石が）火に焼かれたり砕けたりしたなら、ヴァスンダラーよ、それらは礼拝してはならない。そのような（損なわれた石）を家で礼拝すれば、家長は不安と苦悩を招く。

Verse 40

शालग्रामशिला भग्ना पूजनीया सचक्रका । खण्डिता स्फुटिता वापि शालग्रामशिला शुभा

シャーラグラーマ石は、たとえ割れていても、チャクラの印を備えるなら礼拝すべきである。欠けていてもひびがあっても、吉祥なるシャーラグラーマ石はなお瑞相である。

Verse 41

शिला द्वादश वै देवि शालग्रामसमुद्भवाः ॥ विधिवत्पूजिता येन तस्य पुण्यं वदामि ते

女神よ、まことにシャーラグラーマとして生じる十二の石がある。それらを法にかなって礼拝する者に生ずる功徳を、私は汝に説き明かそう。

Verse 42

कोटिद्वादशलिङ्गैस्तु पूजितैः स्वर्णपङ्कजैः ॥ यत्स्याद्द्वादशकल्पैस्तु दिनेनैकेन तद्भवेत्

金の蓮華をもって十二クロールのリンガを十二カルパにわたり礼拝して得られる果報――それがただ一日のうちに成就する。

Verse 43

यः पुनः पूजयेद्भक्त्या शालग्रामशिलाशतम् ॥ तत्फलं नैव शक्तोऽहं वक्तुं वर्षशतैरपि

さらに、信心をもってシャーラグラーマ（Śālagrāma）の聖石を百個礼拝する者については――その果報を、たとえ百年を重ねても私は語り尽くすことができない。

Verse 44

सर्वैर्वर्णैस्तु सम्पूज्याः प्रतिमाः सर्वदेवताः ॥ लिङ्गान्यपि तु पूज्यानि मणिभिः कल्पितास्तथा

あらゆる神々の御像は、すべての身分の者によって正しく礼拝されるべきである。さらに、宝石で作られたものを含め、リンガ（liṅga）もまた礼拝されるべきである。

Verse 45

शालग्रामो न स्पृष्टव्यो हीनवर्णैर्वसुन्धरे ॥ स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वज्रस्पर्शाधिकॊ मतः

大地母ヴァスンダラー（Vasundharā）よ、シャーラグラーマ（Śālagrāma）は下位の身分の者によって触れられてはならない。女性とシュードラ（Śūdra）の手による接触は、雷霆の接触よりも重いものと見なされる。

Verse 46

यदि भक्तिर्भवेत् तस्य स्त्रीणां वापि वसुन्धरे ॥ दूरादेवास्पृशन् पूजां कारयेत् सुसमाहितः

もしそこに信心があるなら――女性であっても、ヴァスンダラー（Vasundharā）よ――触れることなく、遠くから礼拝を行わせ、よく心を整えて専念すべきである。

Verse 47

चरणामृतपानेन सर्वपापक्शयो भवेत् ॥ अभक्ष्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम्

チャラナームリタ（caraṇāmṛta、御足を洗った水）を飲むことによって、あらゆる罪は滅する。シヴァ（Śiva）のニルマーリヤ（nirmālya）—葉・花・果・水—は食してはならない。

Verse 48

शालग्रामशिलायोगात् पावनं तद्भवेत्सदा ॥ दद्याद्भक्ताय यो देवि शालग्रामशिलां नरः ॥

シャーラグラーマ（Śālagrāma）の聖石に結びつくことにより、それ（行為または人）は常に清めとなる。女神よ、信心深い受者にシャーラグラーマの聖石を施す者はここに讃えられる。

Verse 49

सुवर्णसहितां तस्य यत्पुण्यं तच्छृणुष्व मे ॥ सुवर्णसहिता भूमिः सपरवतवनाकरा ॥

私から聞きなさい。黄金を伴うとき、彼に帰する功徳（プンニャ）がいかなるものかを。黄金を含む大地のごとく、山々・森・鉱脈を備えると言われる。

Verse 50

ससमुद्रा भवेद्दत्ता सत्पात्राय वसुन्धरे ॥ शालग्रामशिलायास्तु मूल्यमुद्घाटयेत्क्वचित् ॥ विक्रेता क्रयकर्त्ता च नरके नीयते ध्रुवम् ॥ पूजाफलं न शक्नोति वक्तुं वर्षशतैरपि ॥

ヴァスンダラー（Vasundharā）よ、ふさわしい受者（satpātra）に与えるなら、海を伴う大地を施したのと同じである。だがシャーラグラーマ（Śālagrāma）の聖石に、いかなる時も「値」を立ててはならない。売る者も買う者も必ず地獄へ導かれる。その礼拝の果報は、百年を重ねても語り尽くせない。

Verse 51

एतत्ते कथितं गुह्यं प्रतिमा स्थापनं प्रति ॥ शालग्रामे विशेषश्च लिङ्गादीनां च यो भवेत् ॥

これは像（pratimā）の安置（sthāpana）に関して、汝に語った秘事である。さらにシャーラグラーマにおける特別の区別、ならびにリンガ（liṅga）等の諸形態に当てはまる区別についてである。

Verse 52

पूजनादौ विधिश्चापि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

また、礼拝およびそれに付随する儀礼の作法（vidhi）も説き示した。ほかに何を聞きたいのか。

Verse 53

गुरोस्तु वचनाद्देवि मनोज्ञान्सुखशीतलान् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥

しかし師（グル）の教えに従い、女神よ——心に喜ばしく、安らぎを与え、清涼なる供物を選び——「ナモー・ナーラーヤナーヤ」と唱えてから、マントラを宣説すべきである。

Verse 54

नमो नारायणायेति उक्त्वा काममुदाहरेत् ॥

「ナモー・ナーラーヤナーヤ」と唱えたのち、己の願いと意図に従って随意に誦すればよい。

Verse 55

ततो गुरुं च सम्पूज्य दानमानादिभिर्विभुम् ॥ गुरौ सम्पूजिते तत्र मम पूजा कृता भवेत् ॥

次いで、布施や敬意などをもって、主たる師（グル）を十分に供養し礼拝せよ。師がその場で正しく礼拝されるなら、わたしへの礼拝もまたそれによって成就する。

Verse 56

शिवादिपूजने के वा सङ्ख्यातास्तच्च मे वद ॥ श्रीवराह उवाच ॥ गृहे लिङ्गद्वयं नार्च्यं शालग्रामत्रयं तथा ॥

シヴァなどを礼拝するにあたり、どの形相を数えるべきか、それも私に告げよ。シュリー・ヴァラーハは言った。家においては二つのリンガを礼拝してはならず、同様に三つのシャーラグラーマも礼拝してはならない。

Verse 57

मोहाद्यः संस्पृशेच्छूद्रो योषिद्वापि कदाचन ॥ पच्यते नरके घोरे यावदाभूतसम्प्लवम् ॥

迷妄によって、いかなる時であれシュードラ—あるいは女—に触れられる者は、衆生の大壊滅に至るまで、恐るべき地獄において苦しむと説かれる。