Adhyaya 25

Verse 1

अर्जुन उवाच । देवर्षे वर्ण्यते चेयं कथा पीयूषसोदरा । पुनरेतन्मुने ब्रूहि यदा वेत्ति महेश्वरः

アルジュナは言った。「天なる仙者よ、この物語はまこと甘露のごとし。聖者よ、もう一度語り給え—マヘーシュヴァラはいつこの事を知るのか。」

Verse 2

भगवान्स्वां सतीं भार्यां वधार्थं चापि तारकम् । सत्याश्च विरहात्तप्यन्ददाह किमसौ स्मरम्

世尊は—ターラカ討滅を成就せんとし、貞淑なる妃サティーとの別離の苦に燃えつつ—それゆえにカーマ（スマラ）を焼き尽くされたのか。

Verse 3

त्वयैवोक्तं स विरहात्सत्यास्तप्यति वै तपः । हिमाद्रिमास्थितो देवस्तस्याः संगमवांछया

汝みずから語ったではないか。サティーとの別離ゆえに、彼はまことに苦行（タパス）を修している。ヒマラヤに住まう神は、彼女との合一を切に願っている。

Verse 4

नारद उवाच । सत्यमेतत्पुरा पार्थ भवस्येदं मनीषितम् । अतप्ततपसा योगो न कर्तव्यो मयाऽनया

ナーラダは言った。「まことにそのとおりだ、王子よ。いにしえより、バヴァ（シヴァ）の決意はこうであった。『苦行（タパス）を成し遂げぬかぎり、彼女との合一（ヨーガ）を我は行わぬ』。」

Verse 5

तपो विना शुद्धदेहो न कथंचन जायते । असुद्धदेहेन समं संयोगो नैव दैहिकः

苦行（タパス）なくして、清浄なる身は決して生じない。汚れた身のままでは、肉身の交わりはまことにふさわしくない。

Verse 6

महत्कर्माणि यानीह तेषां मूलं सदा तपः । नातप्ततपसां सिद्धिर्महत्कर्माणि यांति वै

この世にあるいかなる大いなる業も、その根は常に苦行（タパス）である。タパスを修めぬ者は、大事業において成就を得ない。

Verse 7

एतस्मात्कारणाद्देवो दर्पितं तं ददाह तु । ततो दग्धे स्मरे चापि पार्वतीमपि व्रीतिताम्

このゆえにこそ、神はあの驕れる者を焼き尽くした。スメーラが焼かれたとき、パールヴァティーもまた羞恥に包まれた。

Verse 8

विहाय सगणो देवः कैलासं समपद्यत । देवी च परमोद्विग्ना प्रस्खलंती पदेपदे

神は眷属を伴って去り、カイラーサへと帰還した。女神はひどく胸騒ぎし、歩むたびごとに躓いた。

Verse 9

जीवितं स्वं विनिंदंती बभ्रामेतस्ततश्चसा । हिमाद्रिरपि स्वे श्रृंगे रुदतीं पृष्टवान्रतिम्

自らの命を責めつつ、彼女はあちらこちらをさまよった。するとヒマラヤもまた、自らの峰にて泣き伏すラティに問いかけた。

Verse 10

कासि कस्यासि कल्याणि किमर्थं चापि रोदिषि । पृष्टा सा च रतिः सर्वं यथावृत्तं न्यवेदयत्

「そなたは誰で、誰に属するのか、吉祥なる女人よ。なぜ泣くのか。」そう問われたラティは、起こったことをありのままに語り告げた。

Verse 11

निवेदिते तथा रत्या शैलः संभ्रांतमानसः । प्राप्य स्वां तनयां पाणावादायागात्स्वकं पुरम्

ラティがそのように報告すると、山（ヒマラヤ）は心を取り乱し、わが娘の手を取って自らの都へと帰っていった。

Verse 12

सा तत्र पितरौ प्राह सखीनां वदनेन च । दुर्भगेन शरीरेण किमनेन हि कारणम्

そこで彼女は両親に告げ、また友の言葉をもなぞって言った。「この不運なる身は、いったい何のためにあるのでしょうか。」

Verse 13

देहवासं परित्यक्ष्ये प्राप्स्ये वाभिमतं पतिम् । असाध्यं चाप्यभीष्टं च कथं प्राप्यं तपो विना

私はこの肉体を捨てるか、あるいは望む夫を得るでしょう。苦行なくして、いかにして困難な願いが叶うでしょうか。

Verse 14

नियमैर्विविधैस्तस्माच्छोषयिष्ये कलेवरम् । अनुजानीत मां तत्र यदि वः करुणा मयि

それゆえ、様々な規律によって私はこの体を枯らしましょう。もし私に慈悲があるなら、そこへ行くことをお許しください。

Verse 15

श्रुत्वेति वचनं माता पिता च प्राह तां शुभाम् । उ मेति चपले पुत्रि न क्षमं तावकं वपुः

彼女の言葉を聞いて、母と父はその高潔な娘に言いました。「ああ、無鉄砲な娘よ、お前の体はこれに耐えられるようにはできていない。」

Verse 16

सोढुं क्लेशात्मरूपस्य तपसः सौम्यदर्शने । भावीन्यप्यनि वार्याणि वस्तूनि च सदैव तु

優しい顔立ちの者よ、苦行とは苦難を伴うものであり、耐え忍ばねばならない。そして人生には、避けられない出来事もまた起こるものだ。

Verse 17

भाविनोर्था भवंत्येव नरस्यानिच्छतोपि हि । तस्मान्न तपसा तेऽस्ति बाले किंचित्प्रयोजनम्

望まぬ者にとっても、運命づけられたことは起こるものだ。それゆえ、子よ、苦行はお前にとって何の役にも立たない。

Verse 18

श्रीदेव्युवाच । यदिदं भवतो वाक्यं न सम्यगिति मे मतिः । केवलं न हि दैवेन प्राप्तुमर्थो हि शक्यते

女神は仰せになった。「わたしの見解では、あなたの言葉は全く正しいとは言えません。目的は、ただ運命だけによっては成就しないのです。」

Verse 19

त्किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वभावतः । पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्

「ある結果は宿命より、あるものは忽然と、またあるものは自らの本性より生じる。かくして人は果を得る—ここに第四の原因はない。」

Verse 20

ब्रह्मणा चापि ब्रह्मत्वं प्राप्तं किलतपोबलात् । अन्यैरपि च यल्लब्धं तन्नसंख्यातुमुत्सहे

「梵天でさえ、苦行（タパス）の力によって梵天の位を得たと伝えられる。ほかの者たちがそれによって得たもの—わたしは数え尽くすことを敢えてしない。」

Verse 21

अध्रुवेण शरीरेण यद्यभीष्टं न साध्यते । पश्चात्स शोच्यते मंदः पतितेऽस्मिञ्छरीरके

「この無常の身をもってしても望みが成就しないなら、やがてこの身が倒れ落ちるとき、愚かな者は嘆き悲しむ。」

Verse 22

यस्य देहस्य धर्मोऽयं क्वचिज्जायेत्क्वचिन्म्रियेत् । क्वचिद्गर्भगतं नश्येज्जातमात्रं क्वचित्तथा

これが身体の性（さが）である。ある所では生まれ、ある所では死ぬ。ある所では胎内にて滅び、またある所では生まれたその瞬間にも失われる。

Verse 23

बाल्ये च यौवने चापि वार्धक्येपि विनश्यति । तेन चंचलदेहेन कोऽर्थः स्वार्थो न चेद्भवेत्

それは幼少においても滅び、若き時にも滅び、老いにおいてもまた滅びる。この移ろいやすい身に、真の目的が成就しないなら、いかなる価値があろうか。

Verse 24

इत्युक्त्वा स्वसखीयुक्ता पितृभ्यां साश्रु वीक्षिता । श्रृंगं हिमवतः पुण्यं नानाश्चर्यं जगाम सा

かく語り終えると、彼女は自らの友女たちを伴い、涙する父母に見送られて、数多の霊妙に満ちたヒマヴァトの聖なる峰へと赴いた。

Verse 25

तत्रां बराणि संत्यज्य भूषणानि च शैलजा । संवीता वल्कलैर्दिव्यैस्तपोऽतप्यत संयता

そこでシェーラジャーは衣と装身具を捨て、神聖なる樹皮衣をまとい、身を慎んで苦行（タパス）に入った。

Verse 26

ईश्वरं हृदि संस्थाप्य प्रणवाभ्यसनादृता । मुनीनामप्य भून्मान्या तदानीं पार्थ पार्वती

主を胸中に安置し、プラナヴァ（オーム）の規律ある修習に篤く励んだゆえに、その時パールヴァティーは、賢仙たちの中にあっても敬われるに足る者となった、オー・パールタよ。

Verse 27

त्रिस्नाता पाटलापत्रभक्षकाभूच्छतं समाः । शंत च बिल्वपत्रेण शीर्णोन कृतभोजना

彼女は日に三度沐浴し、パータラーの葉を食して百年を過ごした。さらに百年、ビルヴァの葉—枯れし葉—によって身を支え、常の煮炊きした食を取らなかった。

Verse 28

जलभक्षा शतं चाभूच्छतं वै वायुभोजना । ततो नियममादाय पादांगुष्ठस्थिताभवत्

彼女は百年のあいだ水のみを糧とし、さらに百年は風のみを糧として生きた。ついでいっそう厳しいニヤマを受け、足の親指の先に立って不動にとどまった。

Verse 29

निराहारा ततस्तापं प्रापुस्तत्तपसो जनाः । ततो जगत्समालोक्य तदीयतपसोर्जितम्

そののち彼女は完全に断食し、食を絶った。かの苦行の灼熱の威力により、人々はその熱に悩まされた。そこで、世界が彼女のタパスの力により影響を受けているのを見て—

Verse 30

हरस्तत्राययौ साक्षाद्ब्रह्मचारिवपुर्द्धरः । वसानो वल्कलं दिव्यं रौरवाजिनसंवृतः

そのときハラ（シヴァ）自らがそこへ来臨し、梵行の学生（ブラフマチャーリン）の姿をとった。神聖な樹皮衣をまとい、ラウラヴァの鹿皮を身に覆っていた。

Verse 31

सुलक्षणाषाढधरः सद्वृत्तः प्रति भानवान् । ततस्तं पूजयामासुस्तत्सख्यो बहुमानतः

彼は吉祥なる相を備え、アーシャーダの衣をまとい、品行正しく、智慧の光に輝いていた。そこで彼女の友らは深い敬意をもって彼を礼拝した。

Verse 32

वक्तुमिच्छुः शैलपुत्रीं सखीभिरिति चोदितः । ब्रह्मन्नियं महाभागा गृहीतनियमा शुभा

山の娘に語りかけようとし、彼女の友らに促されて、こう告げられた。「おおブラーフマナよ、この大いなる福徳と吉祥を備えた御方は、聖なるニヤマ（戒行）を受持しておられます。」

Verse 33

मुहूर्तपंचमात्रेण नियमोऽस्याः समाप्यते । तत्प्रतीक्षस्व तं कालं पश्चादस्मत्सखीसमम्

わずか五ムフールタのうちに、彼女のニヤマ（戒行）は成就する。その時を待ちなさい。その後、彼女の友である私たちと共に、彼女に会うがよい。

Verse 34

नानाविदा धर्मवार्ताः प्रकरिष्यसि ब्राह्मण । इत्युक्त्वा विजयाद्यास्ता देवीचरितवर्णनैः

「おおブラーフマナよ、汝はダルマについて種々の法談を語るであろう」と言って、ヴィジャヤら一行は、女神（デーヴィー）の御業と物語を語り合い、時を過ごした。

Verse 35

अश्रुमुख्यो द्विजस्याग्रे निन्युः कालं च तं तदा । ततः काले किंचिदूने ब्रह्मचारी महामतिः

その時、彼女たちは涙に濡れた顔で、ブラーフマナの前にてその時を過ごした。やがて時がなお少し残る頃、心大いなるブラフマチャーリンは行動に移った。

Verse 36

विलोकनमिषेणागादाश्रमोपस्थितं ह्रदम् । निपपात च तत्रासौ चुक्रोशातितरां ततः

見回るふりをして、彼は庵（アーシュラマ）の近くにある池へと赴いた。そこで彼は落ち込み、ついで甚だしく大声で叫んだ。

Verse 37

अहमत्र निमज्जामि कोऽपि मामुद्धरेत भोः । इति तारेण क्रोशंतं श्रुत्वा तं विजयादिकाः

「私はここで溺れている——誰か私を引き上げてくれ、友よ！」と高い声で叫ぶのを聞いて、ヴィジャヤらは（応じた）。

Verse 38

आजग्मुस्त्वरया युक्ता ददुस्तस्मै करं च ताः । स चुक्रोश ततो गाढं दूरेदूरे पुनःपुनः

彼女たちは急ぎ来て、その手を差し出した。だが彼はなおいっそう強く、幾度も叫んだ――「もっと遠くへ、もっと遠くへ！」

Verse 39

नाहं स्पृशाम्यसंसिद्धां म्रिये वा नानृतं त्विदम् । ततः समाप्तनियमा पार्वती स्वयमाययौ

「修行の戒がまだ成就していない者には、われは触れぬ。むしろ死を選ぶ――これは偽りではない。」そして誓願が満ちたとき、パールヴァティー自らそこへ来た。

Verse 40

सव्यं करं ददावस्य तं चासौ नाभ्यनन्दत । भद्रे यच्छुचि नैव स्याद्यच्चैवावज्ञया कृतम्

彼女は左の手を差し出したが、彼はそれを喜んで受けなかった。彼は言った。「やさしき御方よ、不浄なるもの、また軽んじてなされたものは、受け取るべきではない。」

Verse 41

सदोषेण कृतं यच्च तदादद्यान्न कर्हिचित् । सव्यं चाशुचि ते हस्तं नावलंबामि कर्हिचित्

「過失を伴ってなされたものは、決して受け取るべきではない。そなたの左手は不浄である。われはそれに頼ることはない――決して。」

Verse 42

इत्युक्ता पार्वती प्राह नाहं दत्तं च दक्षिणम् । ददामि कस्यचिद्विप्र देवदेवाय कल्पितम्

こう言われてパールヴァティーは答えた。「わたしはまだダクシナー（dakṣiṇā、供養の布施）を与えてはいません。おお婆羅門よ、わたしがそれを誰かに授けるのは、それが देवदेव（神々の神）シヴァに捧げるためと定められた時だけです。」

Verse 43

दक्षिणं मे करं देवो ग्रहीता भव एव च । शीर्यते चोग्रतपसा सत्यमेतन्मयोदितम्

「我がダクシナー（供施）はこの右手である—主がこれをお受け取りくださり、汝もまた、ああ婆羅門よ、受け取れ。これは激しい苦行によって擦り減った。これこそ我が語る真実である。」

Verse 44

विप्र उवाच । यद्येवमवलेपस्ते गमनं केन वार्यते । यथा तव प्रतिज्ञेयं ममापीयं तथाचला

婆羅門は言った。「そのような驕りが汝にあるなら、誰が汝の旅立ちを止め得ようか。されど、汝の誓願が守られるべきであるように、我が求めもまた揺るがず立たねばならぬ—おおアチャラー（不動なる者）よ。」

Verse 45

रुद्रस्यापि वयं मान्याः कीदृशं ते तपो वद । विषमस्थं यत्र विप्रं म्रियमाणमुपेक्षसि

「ルドラの御前においてさえ、我らは敬われるに値する。告げよ—汝の苦行とはいかなるものか。苦境にある婆羅門が汝の前で死にゆくのに、なお見捨てるとは。」

Verse 46

अवजा नासि विप्रांस्त्वं तच्छीघ्रं व्रज दर्शनात् । यदि वा मन्यसे पूज्यांस्ततोऽभ्युद्धर नान्यथा

「もし汝が婆羅門を侮らぬのなら、ただちに我らの視界から去れ。あるいは、真に彼らを礼拝すべき者と認めるなら、直ちに（我を）救え—他に道はない。」

Verse 47

ततो विचार्य बहुधा इति चेति च सा शुभा । विप्रस्योद्धरणं सर्वधर्मेभ्योऽमन्यताधिकम्

そのとき吉祥なる女神は、あれこれと思案して「そうであるのか、否か」と自らに問い、ついに婆羅門を救い上げることこそ、あらゆる法（ダルマ）の務めに勝ると結論した。

Verse 48

ततः सा दक्षिणं दत्त्वा करं तं प्रोज्जहार च । नरं नारी प्रोद्धरति सज्जन्तं भववारिधौ । एतत्सन्दर्शनार्थाय तथा चक्रे भवोद्भवः

それから彼女はダクシナー（供施）を捧げ、その手を放った。まことに女は、輪廻の海に沈みゆく男を救い上げ得る；それを示すために、バヴォードバヴァ（シヴァ）がこのように取り計らわれた。

Verse 49

प्रोद्धृत्य च ततः स्नात्वा बद्ध्व योगासनं स्थिता

救い上げたのち、彼女は沐浴し、ヨーガの坐法に身を結んで、揺るぎなくとどまった。

Verse 50

ब्रह्मचारी ततः प्राह प्रहसन्किमिदं शुभे । कर्तुकामासि तन्वंगि दृढयोगासनस्थिता

すると梵行者は微笑んで言った。「吉祥なる方よ、これはいかなることか。ほっそりとした肢体の女よ、堅固なヨーガの坐法にしっかり坐して、何をなそうというのか。」

Verse 51

देवी प्राह ज्वालयिष्ये शरीरं योगवह्निना । महादेवकृतमतिरुच्छिष्टाहं यतोऽभवम्

女神は言った。「私はヨーガの火によってこの身を焼き尽くす。わが心はマハーデーヴァによって形づくられたゆえ、私は彼の後に残された余り物のように（ふさわしからぬ者として）なってしまったのです。」

Verse 52

ब्रह्मचारी ततः प्राह काश्चिद्ब्राह्मणकाम्यया । कृत्वा वार्तास्ततः स्वीयमभीष्टं कुरु पार्वति

それから梵行者は言った。「あるバラモンに関わる願いのためだ。しばし私と語らったのち、汝の望むところを行いなさい、パールヴァティーよ。」

Verse 53

नोपहन्यां कदाचिद्वि साधुभिर्विप्रकामना । धर्ममेनं मन्यसे चेन्मुहूर्तं ब्रूहि पार्वति

「まことに、いかなる時も私は害をなさぬ——聖者（サードゥ）と婆羅門に求められるこの我が。もしこれをダルマと見るなら、しばし語れ、ああパールヴァティーよ。」

Verse 54

देवी प्राह ब्रूहि विप्र मुहूर्तं संस्थिता त्वहम् । ततः स्वयं व्रती प्राह देवीं तां स्वसखीयुताम्

女神は言った。「語りなさい、婆羅門よ。私はここにしばし立っている。」すると誓戒を守る者は、自ら、侍女たちを伴うその女神に語りかけた。

Verse 55

किमर्थमिति रम्भोरु नवे वयसि दुश्चरम् । तपस्त्वया समारब्धं नानुरूपं विभाति मे

「何のために、麗しき腿をもつ乙女よ、若さの瑞々しいこの時に、かくも苦しい苦行を始めたのか。そなたの行ずるタパスは、私にはふさわしく見えぬ。」

Verse 56

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं गिरिराजगृहेऽधुना । भोगांश्च दुर्लभान्देवि त्यक्त्वा किं क्लिश्यते वपुः

「得がたい人身を得て、今は山王の主の御殿に住まう女神よ——稀なる享楽さえ捨てて、なぜその身を苦しめるのか。」

Verse 57

अतीव दूये वीक्ष्य त्वां सुकुमारतराकृतिम् । अत्युग्रतपसा क्लिष्टा पद्मिनीव हिमर्दिता

「そなたを見て、私はひどく胸を痛める——この上なく繊細な姿が、あまりに苛烈なタパスに苦しめられている。まるで霜に打たれた蓮のごとく。」

Verse 58

इदं चान्यत्त्व शुभे शिरसो रोगदं मम । यद्देहं त्यक्तुकामा त्वं प्रबुद्धा नासि बालिके

さらにもう一つ、吉祥なる者よ、我が頭を痛ませることがある。汝はこの身を捨てんと欲しながら、なお自らの益のために目覚めていない、少女よ。

Verse 59

वामः कामो मनुष्येषु सत्यमेतद्वचो यतः । स्पृहणीयासि सर्वेषामेवं पीडयसे वपुः

人の世の欲はひねくれている—まことにこの言葉は真実だ。万人に慕われながら、なお汝はこのように己が身を苦しめている。

Verse 60

अविज्ञातान्वयो नग्नः शूली भूतगणाधिपः । श्मशाननिलयो भस्मोद्धूलनो वृषवाहनः

（彼は）素性も知れず、衣をまとわず、三叉戟を携え、鬼神の群れの主、火葬場に住し、灰を身に塗り、牡牛を乗り物とする。

Verse 61

गजाजिनो द्विजिह्वाद्यलंकृतांगो जटाधरः । विरूपाक्षः कथंकारं निर्गुणः स्यात्तवोचितः

象皮をまとい、蛇などで身を飾り、ジャターの乱れ髪を戴き、異様な眼を持つ—そのような「無 गुण（無属性）」の者が、どうして汝にふさわしかろうか。

Verse 62

गुणा ये कुलशीलाद्य वराणामुदिता बुधैः । तेषामेकोऽपि नैवास्ति तस्मिंस्तन्नोचितः स ते

賢者が優れた花婿の印として称える徳—高き家柄、善き品行など—それらは彼には一つとしてない。ゆえに、彼は汝にふさわしい相手ではない。

Verse 63

शोचनीयतमा पूर्वमासीत्पार्वति कौमुदी । त्वं संवृत्ता द्वितीयासि तस्यास्तत्संगमाशया

おおパールヴァティーよ、かつてカウムディーは最も哀れな者であった。いま汝は第二となった――彼と結ばれんとの望みゆえに。

Verse 64

तपोधनाः सर्वसमा वयं यद्यपि पार्वति । दुनोत्येव तवारंभः शूलायां यूपसत्क्रिया

おおパールヴァティーよ、われら苦行者は万物に等しくあろうとするが、汝の企てはなお我らを悩ます――三叉戟の上で「祭柱を敬う」その作法ゆえに。

Verse 65

वृषभारोहणं वासः श्मशाने पाणिसंग्रहः । सव्यालपाणिना क्षौमगजत्वग्बंधनः कथम्

牛を乗り物とし、火葬場を住処とし、蛇を携える手を取り交わし、麻布と象皮をまとい結ぶ者と、いかで婚姻が成り立とうか。

Verse 66

जनहास्यकरं सर्वं त्वयारब्धमसांप्रतम् । स्त्रीभावाद्भूतिसंपर्क्कः कथं चाभिमतस्तव

汝の企てたことはすべて時ならず、世の嘲りを招く。しかも女身の汝が、聖なる灰（バスマ）に触れることを、いかで望むのか。

Verse 67

निवर्तय मनस्तस्मादस्मात्सर्वविरोधिनः । मृगाक्षि मदनारातेर्मर्कटाक्षस्य प्रार्थनात्

鹿のごとき眼の者よ、万物に敵対する彼から心を退けよ。カーマ（愛）の敵、猿の眼をもつその者への願い求めをやめよ。

Verse 68

विरुद्धवादिनं चैवं ब्रह्मचारिणमीश्वरम् । निशम्य कुपिता देवी प्राह वाचा सगद्गदम्

梵行者（ブラフマチャーリン）の姿をとって相反する言葉を語る主を聞き、女神は憤り、感情に震える声で告げた。

Verse 69

मा मा ब्राह्मण भाषिष्ठा विरुद्धमिति शंकरे । महत्तमो याति पुमान्देवदेवस्य निंदया

やめよ、やめよ、婆羅門よ。シャンカラを「不当」「相反」と呼んではならぬ。神々の神を誹る者は、大いなる闇へと堕ちる。

Verse 70

न सम्यगभिजानासि तस्य देवस्य चेष्टितम् । श्रृणु ब्राह्मण त्वं पापाद्यथास्मात्परिमुच्यसे

汝はその神の行いと御業を正しく知らぬ。聞け、婆羅門よ、この罪より解き放たれるために。

Verse 71

स आदिः सर्वजगतां कोस्य वेदान्वयं ततः । सर्वं जगद्यस्य रूपं दिग्वासाः कीर्त्यते ततः

彼は一切世界の根源である—彼にいかなる「ヴェーダの系譜」があろうか。全宇宙がその御姿であるがゆえに、彼は「ディガンバラ」（方角を衣とする者）と称えられる。

Verse 72

गुणत्रयमयं शूलं शूली यस्माद्बिभार्ते सः । अबद्धाः सर्वतो मुक्ता भूता एव च तत्पतिः

三つのグナから成る三叉戟を担うがゆえに、彼は「シューリー」（三叉戟を持つ者）と呼ばれる。また、諸存在（ブータ）は本性において束縛なく四方に解き放たれているゆえ、彼はその主でもある。

Verse 73

श्मशानं चापि संसारस्तद्वासी कृपयार्थिनाम् । भूतयः कथिता भूतिस्तां बिभर्ति स भूतिभृत्

さすらう輪廻の世そのものが火葬場であり、慈悲を求める者のために彼はそこに住まわれる。「ブーティ（Bhūti）」とは衆生の群れと説かれ、彼はそのブーティを担うゆえに、ブーティブリット（Bhūtibhṛt、ブーティを担う者）と呼ばれる。

Verse 74

वृषो धर्म इति प्रोक्तस्तमारूढस्ततो वृषी । सर्पाश्च दोषाः क्रोधाद्यास्तान्बिभर्ति जगन्मयः

「牡牛はダルマである」と宣言される。彼がそれに乗るゆえ、ヴリシー（Vṛṣī）と呼ばれる。また蛇は過失—怒りなど—を表し、宇宙に遍満する主はそれすらも担われる。

Verse 75

नानाविधाः कर्मयोगा जटारूपा बिभर्ति सः । वेदत्रयी त्रिनेत्राणि त्रिपुरं त्रिगुणं वपुः

さまざまなカルマ・ヨーガの修行を、彼は自らのジャター（結髪）として担う。三つのヴェーダは三眼となり、トリプラは三重の都となり、そして彼の身体そのものが三つのグナである。

Verse 76

भस्मीकरोति तद्देवस्त्रिपुरध्नस्ततः स्मृतः । एवंविध महादेवं विदुर्ये सूक्ष्मदर्शिनः

その神はそれを灰と化す。ゆえにトリプラドゥナ（Tripuradhna、トリプラを滅する者）と記憶される。微妙なる眼をもつ者は、マハーデーヴァがまさにこの本性であると知る。

Verse 77

कथंकारं हि ते नाम भजंते नैव तं हरम् । अथ वा भीतसंसाराः सर्वे विप्र यतो जनाः

どうして彼らは「空なる言葉」ばかりを拝し、あのハラ（Hara）を拝さないのか。むしろ—世の人は皆輪廻を恐れるゆえに、ああブラーフマナよ、彼にこそ帰依すべきである。

Verse 78

विमृश्य कुर्वते सर्वं विमृश्यैतन्मया कृतम् । शुभं वाप्यशुभं वास्तु त्वमप्येनं प्रपूजय

よく思惟して人はすべてを行う。私もまた思惟してこれを為した。吉であれ凶であれ、汝もまた彼をよく礼拝し、敬い奉れ。

Verse 79

इति ब्रुवंत्यां तस्यां तु किंचित्प्रस्फुरिताधरम् । विज्ञाय तां सखीमाह किमप्येष विवक्षुकः

彼女がそのように語っていると、彼の唇がわずかに震えた。それに気づいた友は言った。「どうやら彼は何か言いたいのだ。」

Verse 80

वार्यतामिति विप्रोऽयं महद्दूषणबाषकः । न केवलं पापभागी श्रोता वै स्यान्न संशयः

「止めよ！」—このバラモンは大いなる誹謗を吐いている。語る者のみならず、聞く者さえも必ず罪に与る—疑いない。

Verse 81

अथ वा किं च नः कार्यं वादेन सह ब्राह्मणैः । कर्णौ पिधाय यास्यामो यथा यः स्यात्ततास्तु सः

あるいは、我らに何の用があってバラモンと論争するのか。両耳を塞いで去ろう。起こるべきことは起こるがままに。

Verse 82

इत्युक्त्वोत्थाय गच्छंत्यां पिधाय श्रवणावुभौ । स्वरूपं समुपाश्रित्य जगृहे वसनं हरः

そう言って彼女が立ち上がり、両耳を塞いで去ろうとすると、ハラもまた両耳を覆った。ついで自らの真の姿に立ち返り、衣を取り上げた。

Verse 83

ततो निरीक्ष्य तं देवं संभ्रांता परमेश्वरी । प्रणिपत्य महेशानं तुष्टावावनता उमा

そのとき至上の女神はその神を仰ぎ見て、敬虔の思いに胸を震わせ、マヘーシャーナにひれ伏して礼拝した。ウマーは頭を低く垂れ、彼を讃嘆した。

Verse 84

प्राह तां च महादेवो दासोऽस्मि तव शोभने । तपोद्रव्येण क्रीतश्च समादिश यथेप्सितम्

マハーデーヴァは彼女に言った。「麗しき者よ、我は汝の僕である。汝の苦行の功徳という財によって、我はまるで『買い取られた』のだ。望むままに命じよ。」

Verse 85

देव्युवाच । मनसस्त्वं प्रभुः शंभो दत्तं तच्च मया तव । वपुषः पितरावीशौ तौ सम्मानयितुमर्हसि

女神は言った。「おおシャンブよ、あなたは我が心の主、そしてその心はすでにあなたに捧げました。けれど我が身の父母は、あの二柱の尊き方々です。どうか彼らを敬い、遇してください。」

Verse 86

महादेव उवाच । पित्रा हि ते परिज्ञातं दृष्ट्वा त्वां रूपशालिनीम् । बालां स्वयंवरं पुत्री महं दास्यामि नान्यथा

マハーデーヴァは言った。「まことに、汝の父は、麗しく輝く汝を見て事の次第を悟った。彼は若き娘をスヴァヤンヴァラ（自選婚）の儀において与えるであろう。そうでなければならぬ。」

Verse 87

तत्तस्य सर्वमेवास्तु वचनं त्वं हिमाचलम् । स्वयंवरार्थं सुश्रोणि प्रेरय त्वां वृणे ततः

「すべては彼の言葉どおりに成るがよい。美しき腰の者よ、スヴァヤンヴァラのためにヒマーチャラへ使いを送りなさい。そうしてその集いの中で、我は汝を選び取ろう。」

Verse 88

इत्युक्त्वा तां महादेवः शुचिः शुचिषदो विभुः । जगामेष्टं तदा देशं स्वपुरं प्रययौ च सा

かく彼女に告げ終えると、清浄なる主マハーデーヴァ、清浄なる者たちの中に住まう遍在の御方は、望みの地へと赴かれた。彼女もまた自らの都へと旅立った。

Verse 89

दृष्ट्वा देवीं तदा हृष्टो मेनया सहितोऽचलः

そのとき女神を見て、アチャラ（ヒマーラヤ）はメナーとともに大いなる歓喜に満たされた。

Verse 90

आलिंग्याघ्राय पप्रच्छ सर्वं सा च न्यवेदयत् । दुहितुर्देवदेवेन आज्ञप्तं तु हिमाचलः

彼は彼女を抱きしめ、頭頂の香りを嗅いで、すべてを問いただした。彼女は余すところなく語り告げた。そこでヒマーチャラは、娘に関して神々の神の命を受け、しかるべく整え始めた。

Verse 91

स्वयंवरं प्रमुदितः सर्वलोकेष्वघोषयत् । अश्विनो द्वादशादित्या गन्धर्वरुडोरगाः

喜びに満ちて、ヒマーチャラは諸世界にわたりスヴァヤンヴァラ（婿選びの儀）を布告し、アシュヴィン双神、十二アーディティヤ、ガンダルヴァ、ガルダ、そしてナーガたちを招いた。

Verse 92

यक्षाः सिद्धास्तथा साध्या दैत्याः किंपुरुषा नगाः । समुद्राद्याश्च ये केचित्त्रैलोक्यप्रवरास्च ये

ヤクシャ、シッダ、サーディヤ、またダイティヤ、キンプリシャ、ナーガたち—さらに大海をはじめ、三界におけるあらゆる卓越した存在—が、その至高の機会のために一堂に会した。

Verse 93

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च । त्रयस्त्रिंशच्च ये देवास्त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः

三万三千、さらに三千三百があり、また三十三の神々もあり――そのほかに三十三俱胝（コーティ）もあった。

Verse 94

जग्मुर्गिरीन्द्रपुत्र्यास्तु स्वयंवरमनुत्तमम् । आमंत्रितस्तथा विष्णुर्मेरुमाह हसन्निव

彼らは山王の娘の、比類なきスヴァヤンヴァラ（自選婚）の場へ赴いた。招かれたヴィシュヌもまた、微笑むかのようにメル（須弥）に語りかけた。

Verse 95

तातास्माकं च सा देवी मेरो गच्छ नमामि ताम् । अथ शैलसुता देवी हैममारुह्य शोभनम्

「父よ、あの女神はまことに我らのもの。メル（須弥）よ、行け――我は彼女に礼拝する。」そうして山の娘なる女神は、麗しき黄金の乗り物に乗り上げた。

Verse 96

विमानं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम् । अप्सरोभिः प्रनृत्यद्भिः सर्वाभरणभूषिता

四方に吉祥なる壮麗なヴィマーナは、あらゆる宝玉で飾られていた。舞うアプサラスに侍され、彼女はすべての天上の装身具をまとって立っていた。

Verse 97

गंधर्वसंघैर्विविधैः किंनरैश्च सुशोभनैः । बंदिभिः स्तूयमाना च वीरकांस्यधरा स्थिता

さまざまなガンダルヴァの群れと麗しきキンナラに囲まれ、宮廷の讃歌者に称えられつつ、彼女はそこに立ち、勇壮に鳴り響く青銅の楽の音を帯びていた。

Verse 98

सितातपत्ररत्नांशुमिश्रितं चावहत्तदा । शालिनी नाम पार्वत्याः संध्यापूर्णेदुमंडला

そのとき、黄昏の満月のごとく輝く「シャーリニー」は、宝玉の光をまじえた白い天蓋（傘）を、パールヴァティーのために高く捧げ持った。

Verse 99

चामरासक्तहस्ताभिर्दिव्यस्त्रीभिश्च संवृता । मालां प्रगृह्य सा तस्थौ सुरद्रुमसमुद्भवाम्

チャーマラ（ヤクの尾の払子）を手にした天女たちに囲まれ、彼女は天の如意樹より生じた花鬘を捧げ持って、そこに立っていた。

Verse 100

एवं तस्यां स्थितायां तु स्थिते लोकत्रये तदा । शिशुर्भूत्वा महादेवः क्रीडार्थं वृषभध्वजः

かくして彼女がそこに立ち、三界が息をひそめて見守る中、牛旗の主たるマハーデーヴァは、戯れのために幼子となった。

Verse 101

उत्संगतलसंगुप्तो बभूव भगवान्भवः । जयेति यत्पदं ख्यातं तस्य सत्यार्थमीश्वरम्

バガヴァーン・バヴァ（シヴァ）は膝の上にひそやかに隠れた。主は、世に名高い「ジャヤ（勝利）！」の言葉を、その真の意味において成就させた。

Verse 102

अथ दृष्ट्वा शिशुं देवास्तस्य उत्संगवर्तिनः । कोयमत्रेति संमंत्र्य चुक्रुशुर्भृशरोषिताः

やがて、膝上に座す幼子を見た神々は互いに相談し、「ここにいるのは誰だ！」と、激しい怒りのうちに叫び立てた。

Verse 103

वज्रमाहारयत्तस्य बाहुमुद्यम्य वृत्रहा । स बाहुरुद्यतस्तस्य तथैव समतिष्ठत

ヴリトラハ（インドラ）は腕を高く掲げ、ヴァジュラを現した。だが、その上げた腕はそのまま凍りつき、動かずに立ち尽くした。

Verse 104

स्तंभितः शिशुरूपेण देवदेवेन लीलया । वज्रं क्षेप्तुं न शक्नोति बाहुं चालयितुं तदा

幼子の姿で戯れる देवदेव（神々の主）によって彼は麻痺させられ、その時ヴァジュラを投げることも、腕を動かすことさえできなかった。

Verse 105

वह्निः शक्तिं तदा क्षेप्तुं न शशाक तथोत्थितः । यमोऽपि दंडं खड्गं च निरृतिस्तं शिशुं प्रति

アグニは立ち上がっても、その時シャクティ（槍）を投げられなかった。ヤマもまた杖と剣を掲げ、ニルリティもその幼子へ武器を向けた。

Verse 106

पाशं च वरुणो राजा ध्वजयष्टिं समीरणः । सोमो गुडं धनेशश्च गदां सुमहतीं दृढाम्

王ヴァルナはパーシャ（縄の投げ縄）を取り、サミーラナ（ヴァーユ）は旗竿を取り、ソーマは棍棒を、ダネーシャ（クベーラ）は巨大で堅固なガダーを取った。

Verse 107

नानायुधानि चादित्या मुसलं वसवस्तथा । महाघोराणि शस्त्राणि तारकाद्याश्च दानवाः

アーディティヤたちもまた種々の武器を取り、ヴァスたちはムサラ（大槌）を取った。さらにターラカを先頭とするダーナヴァらは、きわめて恐るべき武器を振るった。

Verse 108

स्तंभिता देवदेवेन तथान्ये भुवनेषु ये । पूषा दंतान्दशन्दंर्बालमैक्षत मोहितः

かくして彼らと諸世界のほかの者たちも、神々の神によって動きを封じられた。プーシャンは歯ぎしりしつつ、惑いのうちにその聖なる幼子を見つめた。

Verse 109

तस्यापि दशनाः पेतुर्दृष्टमात्रस्य शंभुना । भगश्च नेत्रे विकृते चकार स्फुटिते च ते

シャンブ（Śambhu）がただ一瞥しただけで、彼の歯は落ちた。さらにバガ（Bhaga）の眼も歪められ、まことに裂けて割れた。

Verse 110

बलं तेजश्च योगांश्च सर्वेषां जगृहे प्रभुः । अथ तेषु स्थितेष्वेव मन्युमत्सु सुरेष्वपि

主は彼らすべての力と光輝とヨーガの威力を奪い去った。しかも怒りに満ちたまま、その神々がなおそこに立ち尽くしているとき、

Verse 111

ब्रह्मा ध्यानमुपाश्रित्य बुबोध हरचेष्टितम् । सोऽभिगम्य महादेवं तुष्टाव प्रयतो विधिः

ブラフマーは禅定により、これがハラの御業であると悟った。そこで創造主ヴィディは、恭しくマハーデーヴァに近づき、心を尽くして讃嘆した。

Verse 112

पौराणैः सामसंगीतैर्वेदिकैर्गुह्यनामभिः । नमस्तुभ्यं महादेव महादेव्यै नमोनमः

プラーナの讃歌をもって、サーマンの旋律の詠唱をもって、ヴェーダの賛辞をもって、そして秘奥の御名をもって、われらは汝に礼拝する、マハーデーヴァよ。さらに幾度も幾度も、大女神マハーデーヴィーに帰依し奉る。

Verse 113

प्रसादात्तव बुद्ध्यादिर्जगदेतत्प्रवर्तते । मूढाश्च देवताः सर्वा नैनं बुध्यत शंकरम्

汝の恩寵により、知性をはじめ諸々の働きがこの世界を動かす。されど迷妄に沈む神々は、彼—シャンカラ（Śaṅkara）を悟らなかった。

Verse 114

महादेवमिहायातं सर्वदेवनमस्कृतम् । गच्छध्वं शरणं शीघ्रं यदि जीवितुमिच्छत

マハーデーヴァがここに来臨された—諸神が皆ひれ伏す御方である。生きたいなら、急ぎ帰依して庇護を求めよ。

Verse 115

ततः संभ्रम संपन्नास्तुष्टुवुः प्रणताः सुराः । नमोनमो महादेव पाहिपाहि जगत्पते

そのとき神々は畏敬に満ち、ひれ伏して讃えた。「帰命、帰命、マハーデーヴァよ—お護りください、お護りください、世界の主よ！」

Verse 116

दुराचारान्भवानस्मानात्मद्रोहपरायणान् । अहो पश्यत नो मौढ्यं जानंतस्तव भाविनीम्

「我らは悪しき行いの者、己をも裏切ることに心を向けました。ああ、我らの愚かさをご覧ください。汝の定めの妃（ウマー）を知りながら、なおそのように振る舞ったのです。」

Verse 117

भार्यामुमां महादेवीं तथाप्यत्र समागताः । युक्तमेतद्यदस्माकं राज्यं गृह्येत चासुरैः

「ウマーなる大女神は汝の正妻であるのに、我らはなおここへ来てしまいました（競い合うかのように）。ゆえに我らの王権がアスラに奪われるのも、まことに相応しいことです。」

Verse 118

येषामेवंविधाबुद्धिरस्माभिः किं कृतं त्विदम् । अथ वा नो न दोषोऽस्ति पशवो हि वयं यतः

かかる理解の者たちにとって、われらがいったい何を「為した」というのか。あるいは――われらに咎はないのかもしれぬ。結局われらは、本能に駆られる獣にすぎぬのだから。

Verse 119

त्वयैव पतिना सर्वे प्रेरिताः कुर्महे विभो । ईश्वरः सर्व भूतानां पतिस्त्वं परमेश्वरः

ただ御身のみ—われらの主、わが君として—すべてを駆り立て給う。ゆえにわれらは行う、ああ大能者よ。御身は一切衆生の統御者、主にして至上のイーシュヴァラなり。

Verse 120

भ्रामयस्यखिलं विश्वं यन्त्रारूढं स्वमायया । येन विभ्रामिता मूढाः समायाताः स्वयंवरम्

御身みずからのマーヤーにより、全宇宙を、動き出した機械のごとく回転させ給う。その力によってこそ、迷えるわれらは惑わされ、このスヴァヤンヴァラへと来た。

Verse 121

तस्मै पशुनां पतये नमस्तुभ्यं प्रसीद नः । अथ तेषां प्रसन्नऽभूद्देवदेवास्त्रियंबकः

かの御方—衆生の主パシュパティ—にわれらは礼拝し奉る。どうかわれらに慈悲を垂れ給え。すると神々の神トリヤンバカは、彼らを嘉し給うた。

Verse 122

यथापूर्वं चकारैतान्संस्तवाद्ब्रह्मणः प्रभुः । तारकप्रमुखा दैत्याः संक्रुद्धास्तत्र प्रोचिरे

その後、主はブラフマーの讃歌に応えて、事を以前のとおりに進め給うた。だがターラカを首とするダーナヴァらは憤激し、その場でただちに言い放った。

Verse 123

कोयमंग महादेवो न मन्यामो वयं च तम् । ततः प्रहस्य बालोऽसौ हुंकारं लीलया व्यधात्

「この『マハーデーヴァ』とはいったい誰だ。我らは決して認めぬ！」するとその神なる童子は微笑み、戯れのごとくただ一声「フーン（huṃ）」と発した。

Verse 124

हुंकारेणैव ते दैत्याः स्वमेव नगरं गताः । विस्मृतं सकलं तेषां स्वयंवरमुखं च तत्

その一声の「フーン（huṃ）」だけで、ダイティヤたちは自らの都へ帰ってしまった。彼らはすべてを忘れ去り、スヴァヤンヴァラの目的さえも失念した。

Verse 125

महादेवप्रभावेन दैत्यानां घोरकर्मणाम् । एवं यस्य प्रभावो हि देवदैत्येषु फाल्गुन

マハーデーヴァの威光によって、凄惨な業をなすダイティヤでさえこのように鎮められた。おおファールグナよ、 देव（デーヴァ）とダイティヤの間における彼の力とはまさにこのようなものだ。

Verse 126

कथमीश्वरवाक्यार्थस्तस्मादन्यत्र मुच्यते । असंशयं विमुढास्ते पश्चात्तापः पुरा महान्

主の御言葉の真意が、どうして他所で退けられようか。あの迷妄の者たちは疑いなく、のちに大いなる悔恨に沈んだ。

Verse 127

ईश्वरं भुवनस्यास्य ये भजंते न त्र्यंबकम् । ततः संस्तूयमानः स सुरैः पद्मभुवादिभिः

この宇宙の主を礼拝しながら、トリヤンバカ（Tryambaka）を礼拝しない者は、まことの帰依処を取り逃がす。かくして彼は、パドマブー（梵天）をはじめとする神々に讃えられた。

Verse 128

वपुश्चकार देवेशस्त्र्यंबकः परमाद्भुतम् । तेजसा तस्य देवास्ते सेंद्रचंद्रदिवाकराः

神々の主トリヤンバカは、まことに驚異なる御姿をお取りになった。その御姿の光輝によって、インドラ、月、太陽をも含む諸天は、その威光に圧倒された。

Verse 129

सब्रह्मकाः ससाध्याश्च वसुर्विश्वे च देवताः । सयमाश्च सरुद्राश्च चक्षुरप्रार्थयन्प्रभुम्

ブラフマーとともに、サーディヤ、ヴァス、ヴィシュヴェデーヴァ、さらにヤマとルドラたちを交え、諸神は主に祈り、天なる眼（神眼）を授け給えと願った。

Verse 130

तेभ्यः परतमं चक्षुः स्ववपुर्द्रष्टुमुत्तमम् । ददावम्बापतिः शर्वो भवान्याश्चालस्य च

そのときアンバーの主シャルヴァは、彼らに最上にしてすぐれた天眼を授け、みずからの御姿と、妃バヴァーニーの御姿とを拝見できるようにされた。

Verse 131

लब्ध्वा रुद्रप्रसादेन दिव्यं चक्षुरनुत्तमम् । सब्रह्यकास्तदा देवास्तमपश्यन्महेश्वरम्

ルドラの御加護によって比類なき天眼を得たのち、諸神はブラフマーとともに、そのときマヘーシュヴァラを拝した。

Verse 132

ततो जगुश्च मुनयः पुष्पवृष्टिं च खेचराः । मुमुचुश्च तदा नेदुर्देवदुंदुभयो भृशम्

すると聖仙たちは讃歌を歌い、天空の天人は花の雨を降らせた。そのとき、天の太鼓はひときわ高らかに鳴り響いた。

Verse 133

जगुगधर्वमुख्याश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मुमुदुर्गणपाः सर्वे मुमोदांबा च पार्वती

最勝のガンダルヴァたちは歌い、アプサラスの群れは舞った。すべてのガナは歓喜し、母なるパールヴァティーもまた喜びに満たされた。

Verse 134

ब्रह्माद्या मेनिरे पूर्णां भवानीं च गिरीश्वरम् । तस्य देवी ततो हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम्

ブラフマーら諸神は、バヴァーニーとギリーシュヴァラが栄光において完全に成就したことを悟った。すると女神は歓喜し、天界の住人たちの眼前に立ち現れた。

Verse 135

पादयोः स्थापयामास मालां दिव्यां सुगंधिनीम् । सादुसाध्विति संप्रोच्य तया तं तत्र चर्चितम्

彼女は芳香ただよう天上の花輪をその御足もとに捧げ、「善きかな、善きかな」と告げて、その場で讃嘆し敬った。

Verse 136

सह देव्या नमश्चक्रुः शिरोभिर्भूतलाश्रितैः । सर्वे सब्रह्मका देवा जयेति च मुदा जगुः

女神とともに彼らは礼拝し、頭を地に付けた。ブラフマーをはじめ諸神は喜びに満ちて「勝利あれ！」と唱和した。