Sarga 12

Verse 1

ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः ।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च ॥१॥

カイケーイーの苛烈な言葉を聞くや、大王は深い憂いに沈み、しばし激しい苦悩に灼かれた。

Verse 2

किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम ।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥२॥

これはいったい我にとって何なのか――夢なのか、あるいは心の迷妄なのか。近づく災厄の前兆なのか、それとも我が心を悩ます病なのか。

Verses 3-5

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम् ।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः ॥३॥व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः ।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन् ॥४॥मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः ।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ॥५॥मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः ।

かく思いめぐらしても、王は少しも慰めを得られなかった。カイケーイーの言葉に打たれ、久しくしてようやく意識を取り戻すと、虎の雌を見た鹿のようにおびえ震えた。彼は裸の大地に座し、長く重い息をつきつづけた。それは、真言の力により円の内に封じられた猛毒の大蛇のごとくであった。怒りと苦悶のうちに「嗚呼、恥ずべし！」と口にし、人の主は—悲嘆に心を打ち砕かれて—再び昏い失神の迷いへ沈んだ。

Verse 6

चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ॥६॥कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा ।

久しくして、深い悲嘆に沈む王はようやく意識を取り戻し、怒りに燃え、目は火のごとくしてカイケーイーに語りかけた。

Verse 7

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ॥७॥किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा ।

おお残忍にして邪なるふるまいの者、この王統を滅ぼす者よ——ラーマが汝に何の罪を犯したのか。あるいは私が汝に何の罪を犯したのか、罪深き女よ。

Verse 8

यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ॥८॥तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।

ラाघヴァが母に等しい敬いをもって汝に接しているのに、いかなる理由でここに来て、かの者に害をなそうとするのか。

Verse 9

त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता ॥९॥अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा ।

無知ゆえに、王女であるそなたを我が家へ迎え入れ、我が身の滅びを招いた。まるで猛毒を秘めた雌蛇のように。

Verse 10

जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥१०॥अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम् ।

世のあらゆる生きとし生けるものがラーマの徳を讃えて賛歌を捧げているというのに、いかなる「罪」を口実にして、どうして私は愛する我が子を捨てられようか。

Verse 11

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम् ॥११॥जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम् ।

私はカウサリヤーやスミトラーを捨てることさえできよう。繁栄を捨て、さらには我が命をも捨てられる。だが、父に孝養深いラーマだけは捨てられない。

Verse 12

परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ॥१२॥अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना ।

「長子たる我が子を見れば、喜びはこの上なく満ちる。だがラーマを見ぬとき、我が意識そのものが失われる。」

Verse 13

तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना ॥१३॥न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ।

「世は太陽なくとも存し、作物は水なくとも育つかもしれぬ。だがラーマなくしては、我が身に命はとどまらない。」

Verse 14

तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ॥१४॥अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे ।

もうよい——その決意を捨てよ、罪の道に定まった女よ。ここに私は頭をもって汝の足に触れ、伏して願う。どうか私に慈悲を垂れたまえ。

Verses 15-17

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् ॥१५॥अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये ।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति ॥१६॥स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे ।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत् ॥१७॥

罪深き女よ、なぜかくも凄惨な企てを思い描いたのか。あるいは汝は、バラタにとって何が喜びで何が不快か、私を試そうというのか。よかろう。だが、かつて汝がラाघヴァについて語った言葉——「彼は我が長子、気高く、ダルマにおいて最上である」——あれはただ私に媚び、仕えるための甘言であったのか。

Verse 18

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम् ।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता ॥१८॥

それを聞いて悲嘆に焼かれつつ、汝は私をひどく苦しめる。汝はこの空しき奥の間に入り、かくして他者の支配に落ちたのだ。

Verse 19

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम् ।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥१९॥

王妃よ——かつては正しい分別に満ちていた汝に——今やイクシュヴァーク族に大いなる不義が及んだ。汝の心が歪められたゆえである。

Verse 20

नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम ।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम् ॥२०॥

これまであなたは私に対して不当なことも、つらいこともなさったことがない、大きな瞳の御方よ。ゆえに今聞くことを私は信じられない。

Verse 21

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना ।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम ॥२१॥

まことに、幼き者よ、汝は幾度も我に語ったではないか――ラーマは大いなる心のバラタと同じほど汝に愛しいと。

Verse 22

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः ।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥२२॥

王妃よ、いかにして汝は、法に堅き心を持ち誉れ高きラーマが、十四年ものあいだ森に住むことを望むのか。

Verse 23

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः ।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥२३॥

いかにして汝は、あまりに繊細で、ダルマに心を堅く保つ彼が、かくも苛烈で荒々しい森に住むことを望むのか。

Verse 24

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने ।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम् ॥२४॥

麗しき眼の御方よ、なぜ汝は、汝に仕え奉る愛すべきラーマの追放を望むのか。

Verse 25

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा ।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये ॥२५॥

ラーマはまことに、常にバラタ以上に汝に仕え奉っている。ゆえに、汝がバラタを彼より特に重んじる理由を、我は見いだせぬ。

Verse 26

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम् ।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात् ॥२६॥बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम् ।

ラーマ――人中の雄牛――のほかに、誰があなたにいっそう深く仕え、いっそう敬い、あなたの言葉を権威として受け、たとえ幾千の女人と多くの従者に囲まれていても、あなたの命を実行するであろうか。

Verses 27-28

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते ॥२७॥सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा ।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः ॥२८॥

人々の中で最優れたラーマは、純粋な心で国の住民たちの愛情を勝ち取り、彼らに愛される行いをすることで信頼を得た。それゆえ、ラーグヴァ家のこの末裔に対して、非難も中傷も当てはまらない。

Verse 29

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः ।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥२९॥

真実によってラグハヴァは人々を得、施しによって貧しき者を得、奉仕によって長老と師を得る。戦場においては、英雄は弓の威力で敵を征する。

Verse 30

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम् ।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥३०॥

真実、布施、苦行と捨離、友情、清浄と率直さ、そして学識と師や年長者への恭敬の奉仕——これらの徳は、ラグ族の裔たるラーマに堅く備わっている。

Verse 31

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम् ।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥३१॥

正直さに満ち、女神のごとき御方よ、神にも似た気配をもつラーマ、しかも大聖仙に等しい光を放つ彼に、どうして害を望めようか。

Verse 32

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः ।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥३२॥

世の人々に常に優しい言葉をかけるラーマから、つらい言葉を私は一度も聞いたことがない。ならば、あなたのために、愛するラーマへ痛ましく望まれぬ言葉をどうして告げられよう。

Verse 33

क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता ।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम ॥३३॥

赦し、自制、捨離、真実、ダルマ、感謝、そしてあらゆる生きものへの不殺生が宿る彼——ラーマ——を失って、私にいったいどんな行く道、どんな拠り所が残るのか。

Verse 34

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः ।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि ॥३४॥

カイケーイよ、憐れみをかけておくれ。私は老い、死期も近い苦行者、苦しみに沈んで哀れに嘆き続けているのだ。

Verse 35

पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते ।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत् ॥३५॥

大海に囲まれたこの大地で得られるものは何であれ、すべて汝に捧げよう。どうか怒りに心を奪われぬように。

Verse 36

अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते ।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥३६॥

カイケーイよ、私は合掌して願い、さらに汝の御足にも触れる。ラーマの拠り所となってくれ；このことにおいてアダルマが我に触れぬように。

Verses 37-38

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम् ।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् ॥३७॥पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः ।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥३८॥

かくして大王は悲しみに灼かれ、正気を失って嘆き、よろめき回り、憂いに沈みつつ、この愁いの大海の彼岸へ早く渡らせてくれと幾度も幾度も願い続けた。そのとき、性より猛きカイケーイは、さらに猛き言葉で答えた。

Verse 39

यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे ।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि ॥३९॥

勇猛なる王よ、二つの恩寵を授けておきながら今になって悔いるのなら、この地上でどうして自らの正しさを語れようか。

Verse 40

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह ।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि ॥४०॥

おおダルマを知る御方よ、多くの王仙たちがあなたと共に集い、この事について問いただすとき、その時あなたは何と答えられるのですか。

Verse 41

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत् ।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि ॥४१॥

あなたはこう言うのですか。「その恩寵によって我は生き、かつて我を守ってくれたカイケーイーに対し、我は自らの約束を偽りにしてしまった」と。

Verse 42

किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप ।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥४२॥

大王よ、あなたは王道に汚れをもたらすでしょう。今日すでに恩恵を授けておきながら、再び別のことを語るのですから。

Verse 43

शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥४३॥

シャイビヤ王は鷹と鳩の物語において、自らの肉を鳥に与えた。さらにアラルカ王は両眼を施し、最上の境地へと至った。

Verse 44

सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते ।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥४४॥

大海はひとたび約定を結べば、岸を越えては出ない。先王たちの行いを思い起こし、あなたの誓いを偽りにしてはなりません。

Verse 45

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च ।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥४५॥

正義を捨ててラーマを王位につけ、カウサリヤーと共に常に快楽に耽ろうとしているのか、愚かなる者よ！

Verse 46

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम् ।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥४६॥

それが法（ダルマ）であろうと非法（アダルマ）であろうと、真実であろうと虚偽であろうと、あなたが私に約束したことを撤回することはできません。

Verse 47

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः ।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥४७॥

もしラーマが即位するならば、私は今日まさにこの場で、あなたの目の前で猛毒を仰ぎ、死んでみせましょう。

Verse 48

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम् ।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥४८॥

もし一日たりとも、ラーマの母が人々からの合掌を受ける姿を見なければならないのなら、私にとっては死の方がましです。

Verse 49

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप ।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥४९॥

王よ、私はバラタと私自身の命にかけて誓います。ラーマの追放以外、何ものも私を満足させることはありません。

Verse 50

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह ।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा ॥५०॥

それだけ言うと、カイケーイーは黙した。王が嘆き悲しんでも、彼女は答えなかった。

Verse 51

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम् ।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च ॥५१॥नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः ।

カイケーイーのきわめて不吉な願い—ラーマの森住まいと、バラタへの王権—を聞くと、王は感覚が乱れ、しばらく彼女に言葉を発することができなかった。

Verses 52-53

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम् ॥५२॥तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम् ।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत् ॥५३॥

王はまばたきもせず、愛する王妃—しかし不快な言葉を語る者—を見つめた。雷霆のごとく硬く、胸を刺し、恐ろしく悲しみと憂いに満ちたその言葉を聞いて、王はもはや安らぎを得られなかった。

Verse 54

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम् ।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत् ॥५४॥

王妃の恐るべき決意と、立てられた凄まじい誓いを思いめぐらし、彼は「ラーマ！」と嘆息して、断たれた木のように倒れた。

Verse 55

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः ।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥५५॥

大地の主は、心を失った者のように—狂人のように、病みて自らに背く者のように、力を奪われた蛇のように—光を失ってしまった。

Verse 56

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम् ।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता ॥५६॥भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे ।

そのとき王は、かすれたへりくだった声でカイケーイーに言った。「誰にそそのかされて、この災いを、益のように見せかけて願うのだ。まるで心が霊に取り憑かれた者のように私に語って—恥を知らぬのか。」

Verse 57

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा ॥५७॥बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत् ।

あなたにこのような性根の濁りがあるとは、以前は知らなかった――幼い頃には決して。だが今、まるで万事が逆さになったかのように、それをあなたに見て取る。

Verse 58

कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम् ॥५८॥राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने ।

いったいどこからその恐れが生じて、かくも異様な願いを恩寵として求めるのだ。バラタを国に据え、ラ―ガヴァ（ラーマ）を森に住まわせるとは。

Verse 59

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा ॥५९॥यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च ।

その思い—あるいはその偽りの道—を捨てよ。もし夫にとって、世の人々にとって、そしてバラタにとっても、真に益となることを望むのなら。

Verse 60

नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि ॥६०॥किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि ।

おお残酷なる者よ、罪深き企てを抱き、卑しく悪業に耽る者よ――我とラーマに、いかなる過ちや咎を見いだすというのか。

Verse 61

न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत् ॥६१॥रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम् ।

バラタは、ラーマを退けねばならぬ王権など、いかなる手段をもってしても受け入れはしない。むしろ私は、ダルマにおいて彼はラーマ以上に強いとさえ思う。

Verse 62

कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते ॥६२॥मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम् ।

ラーマに「森へ行け」と告げるとき、どうして私はその顔を見られようか――月食に覆われた月のように、色を失ったその面を。

Verses 63-64

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम् ॥६३॥कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम् ।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः ॥६४॥बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत् ।

友とともに慎重に思案し、定めたその決意を――どうして私は、それが覆されるのを見られようか。まるで敵に打ち破られ、退却を余儀なくされた軍勢のように。四方より集う諸王は私を何と言うだろう。「ああ、このイクシュヴァークは愚か者だ。どうしてこれほど長く国を治められたのか」と。

Verse 65

यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः ॥६५॥परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा ।

そして徳高く博識な多くの長老たちが、カクットゥスタ（ラーマ）について私に問いただすとき、私はその時、何を語れるというのか。

Verse 66

कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया ॥६६॥यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति ।

カイケーイーに苦しめられ、私はラーマを追放してしまった。だがこの真実を語っても、人はそれを偽りと受け取るだろう。

Verse 67

किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते ॥६७॥किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।

ラाघァヴァが森に住むことになれば、カウシャリヤーは私に何と言うだろう。かくも痛ましい非を犯して、私は彼女に何と答えられようか。

Verses 68-69

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च ॥६८॥भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति ।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा ॥६९॥न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव ।

カウシャリヤーは、いついかなる時も私に仕えた——侍女のように、友のように、妻のように、姉妹のように、そして母のように。常に私の幸いを願い、愛する子の母であり、言葉もやさしい彼女は、まことに敬われるべき方であった。だが汝のために、私はその高貴な王妃を相応しく敬うことができなかった。

Verse 70

इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि ॥७०॥अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम् ।

今となって、かつて汝に施したその慈しみが、かえって我を焼く——病める者が不相応な副菜とともに食した飯が、のちに苦しめるがごとく。

Verse 71

विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च ॥७१॥सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति ।

ラーマへの侮辱と、彼の森への旅立ちを目の当たりにして、恐れおののくスミトラーが、どうして再び我を信じ得ようか。

Verse 72

कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् ॥७२॥मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम् ।

ああ、哀れなるヴァイデーヒーは、二つの不吉な知らせを聞かねばならぬ——我が死に至ったこと、そしてラーマが森に身を寄せたことを。

Verse 73

वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति ॥७३॥हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी ।

ああ、ヴァイデーヒーは悲しみに身をやつし、我が命そのものをも擦り減らしてしまう——ヒマヴァトの山腹で、伴侶のキンナラを失ったキンナリーのように。

Verse 74

न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने ॥७४॥चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम् ।

まことに、ラーマが大いなる森に離れて住まい、またマイティリーが泣き伏すのを見て、我は長く生きられるとは思わぬ。

Verse 75

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥७५॥न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे ।

まことに汝は寡婦として、わが子とともに国を治めるであろう。王妃よ、ラーマが追放されるなら、我には生きる意志がもはやない。

Verse 76

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम् ।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः ॥७६॥

美しい姿に惑わされ、毒の混じった酒を良いものと思って飲む男のように、我もまた汝を堅く貞淑な女と信じていた。だが真実には、汝はその大いなる美貌にもかかわらず不貞である。

Verse 77

अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे ।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ॥७७॥

多くの慰めの言葉でありながら偽りの言葉で、汝はかつて我をなだめていた。だが今や—歌声で鹿を誘い罠にかける猟師のように—汝は我を打ち倒した。

Verse 78

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम् ।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा ॥७८॥

往来の道で、立派な人々は必ず我を「卑しい」と非難するであろう—まるで我が自らの子を売ったかのように—それは酒を飲むバラモンを罵るのと同じである。

Verse 79

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव ।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम् ॥७९॥

ああ、何という悲しみ、何という苦難か—汝の言葉に耐えねばならぬとは！このような苦しみが我に降りかかったのは、まるで昔の悪しき業の報いであるかのようだ。

Verse 80

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता ।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा ॥८०॥

ああ罪深き女よ、久しく私は汝を守ってきた――罪のうちに、無知ゆえに――まるで後に首を吊るための縄となる綱を大事に抱える者のように。

Verse 81

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये ।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ॥८१॥

汝と共に楽しんでいる間、私は汝を死そのものとは見抜けなかった――まるで幼子がひとり密かに手で黒蛇に触れるように。

Verse 82

मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना ।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति ॥८२॥

この私――心の邪なる者――によって、あの大いなる魂の御子は父なき身とされた。ゆえに生けるこの世は、まことに私を責め立ててよい。

Verse 83

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम् ।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति ॥८३॥

「ああ、ダシャラタ王はなんと愚かで欲に溺れていることか」と人々は言うだろう。「一人の女のために、愛する御子を森へと送り出すのだから。」

Verse 84

व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः ।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते ॥८४॥

誓戒と梵行の修行、そして師の厳しい教導によってすでに身をすり減らしている彼は、本来なら正当な安楽を味わうべき時に、再び大いなる艱難へと落ちてしまうであろう。

Verse 85

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम् ।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ॥८५॥

わが子は私に二言を返すことはない。「森へ行け」と告げれば、ただ「承りました（そのとおりに）」と言うだけであろう。

Verse 86

यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः ।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ॥८६॥

もし私に促されて「森へ行け」と言われたとき、ラ―ガヴァが命に背くなら、それは私の望みにかなう。だが、愛しいわが子は決してそうはしない。

Verse 87

शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः ॥८७॥स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति ।

心の清らかなラ―ガヴァは、私の内なる意図を悟らない。「森へ行け」と告げられれば、ただ「そのとおりに」と言うだけである。

Verse 88

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम् ॥८८॥मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम् ।

もしラ―ガヴァが森へ至り、私が全世界に非難され赦されぬ者となるなら、死は私をヤマの国へと連れ去るであろう。

Verse 89

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे ॥८९॥इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे ।

我が身が死に、そして人の中の最勝者ラーマが森へ去った後、なお我に忠誠を残す者たちに、そなたはどのような罪を重ねようというのか。

Verse 90

कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति ॥९०॥दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति ।

もしカウサリヤー王妃が我を失い、さらにラーマと息子たちまでも失うなら、その悲しみに耐えられず、王妃は我に従って死へ赴くだろう。

Verse 91

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह ॥९१॥प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव ।

カウサリヤーとスミトラーと我、そして三人の王子を地獄へ投げ落として、カイケーイよ、そなたは満ち足りて喜ぶがよい――その身のままに。

Verse 92

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः ॥९२॥इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि ।

そなたは、徳によって永く敬われるイクシュヴァーク族を治めるであろう。だが我とラーマに見捨てられ、その王統は乱れと悲嘆に包まれる。

Verse 93

प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत् ॥९३॥मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः ।

もしラーマの追放が真にバラタの喜びであるなら、わが命尽きし後、バラタよ、どうか我が葬送の儀礼を執り行わぬように。

Verses 94-95

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि ॥९४॥मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे ।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥९५॥

敵よ、邪悪なカイケイーよ、人々の最優れたラーマが森へ去った後、お前の欲望は満たされるだろう。そして私の死後、未亡人となったお前は息子と共に王国を統治するだろう。

Verse 96

त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि ।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे ॥९६॥सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ।

汝は王女を装って我が宮殿に住みついた。だが世において、我には量り知れぬ不名誉と、免れ得ぬ辱めが生じた。さらにあらゆる生きとし生けるものの間で、我は罪をなす者であるかのように蔑まれよう。

Verse 97

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः ॥९७॥पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ।

戦車や象や馬に幾度も王者の威儀をもって乗り慣れている我が愛子ラーマが、どうして大いなる荒野の森を徒歩でさまようことができようか。

Verses 98-99

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः ॥९८॥अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम् ।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च ॥९९॥भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति ।

どうして我が子は、渋く、苦く、辛い野の食を口にして生きてゆけようか。かつて食事の時には、耳飾りをつけた料理人たちが誇りをもって心を尽くし、豊かで上等な飲食を調えていたというのに。

Verse 100

महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः ॥१००॥काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति ।

長く安楽に慣れ、貴い衣に包まれてきた彼が、赭色の衣のみをまとい、どうして裸の大地の上で暮らし、眠ることができようか。

Verse 101

कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम् ॥१०१॥रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम् ।

これは誰の恐るべき言葉か、かくも思いもよらぬ企て――ラーマを森へ追いやり、バラタを王として灌頂するとは。

Verse 102

धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा ।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम् ॥१०२॥

ああ、「女」と呼ばれるものよ、なんと恥ずべき—狡猾で、常に己の利にのみ走る！ だが私はすべての女を責めるのではない、バラタの母ただ一人を指して言うのだ。

Verse 103

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे ।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे ॥१०३॥

災いへと傾く性をもち、貪り深く残酷で、私を苦しめることに心を据えたお前よ——人の益に倣い善を行うラーマに、私のためだと言って、いったいどんな過ちを見るのか。

Verse 104

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः ।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम् ॥१०४॥

ラーマが災厄に沈むのを見れば、全世界は怒りに燃え上がるであろう。父は子を捨て、妻はたとえ深く慕っていても、夫さえも離れるに違いない。

Verse 105

अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम् ।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव ॥१०५॥

そして私は、天界の若者のように麗しく、華やかに飾られた我が子が近づいて来るのを見るたびに歓喜する。ただその姿を目にするだけで、まるで再び若返るかのようだ。

Verse 106

विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि ।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥१०६॥

たとえ太陽なくして世の営みが続くことがあり得ようとも、あるいは雷霆を執るインドラが雨を止めようとも、ここからラーマが去るのを見たなら、誰一人生きながらえることはできぬ――それが私の確信である。

Verse 107

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम् ।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥१०७॥

我が滅びを望むお前は、敵のごとく害をなす者。私はお前を、まるで死そのものを住まわせるかのように抱え込んだ。ああ、長きにわたり私は膝に、猛毒をもつ雌蛇を抱いていたのだ。その迷妄によって、私は滅ぼされた。

Verse 108

मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह ।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी ॥१०८॥

我とラーマとラクシュマナが退けられたなら、バラタが汝とともに都と国土を治めよ――我が親族が討たれたのち、汝は我が敵の歓びの種となるがよい。

Verse 109

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे ।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा ॥१०९॥

惨忍な振る舞いで、苦難の者を打つ女よ――今このような言葉を無理に吐くとき、なぜ汝の口の歯は千々に砕けて落ちぬのか。

Verse 110

न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम् ।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते ॥११०॥

ラーマは害ある言葉、つらき言葉を微塵も口にせず、荒き言い方をすることすら知らぬ。言葉は麗しく、徳ゆえに常に敬われるラーマに、どうして汝は咎を言い立てるのか。

Verse 111

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज ।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि ॥१११॥

嘆くがよい、燃え尽きるがよい、滅びるがよい――たとえ千々に砕けて地に倒れようとも、我は汝の恐ろしき害ある要求を決して成さぬ、ケーカヤ家の恥よ。

Verse 112

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम् ।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम् ॥११२॥

汝は剃刀のごとし――常に甘き偽りを語り、心は邪にして、自らの家を滅ぼす者。見るに耐えず、諸々の縛りとともに心を焼かんとする。我は汝が生きることを耐えられぬ。

Verse 113

न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः ।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥११३॥

我が子なくして我に命はない——ましてや幸福などどこにあろう。自らを尊ぶ者に、いかで快楽があろうか。王妃よ、我を害することをなさるべきではない。あなたの御足にすら触れて願う——どうか憐れみを。

Verse 114

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया ।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा ॥११४॥

その王は、拠り所なき者のように嘆き—女により心を度を越して縛られ—倒れ伏した。王妃が両足を引き、広げて退けたため、彼は病人のごとく崩れ、触れることすら叶わなかった。