Adhyaya 165

Verse 1

/ अपन का बा | अफड-ए क्र त्रिषष्ट्याधिकशततमो< ध्याय: कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंमें प्रदीपों (मशालों)-का प्रकाश संजय उवाच वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयावहे । तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते

サञ्जयは言った。「大王よ、その戦い――形も恐ろしく、見る者を戦慄させるもの――が猛り狂っていたとき、全世界は闇に覆われ、塵にむせぶかのようであった。その朦朧の中では、戦場に立つ武者たちは互いをほとんど見分けられず、戦いは明瞭な視界によらず、推し量りと名を呼ぶ叫び、そして合図の怒号によって押し進められていった。」

Verse 2

नापश्यन्त रणे योधा: परस्परमवस्थिता: । अनुमानेन संज्ञाभियद्धं तद्‌ ववृधे महत्‌

サञ्जयは言った。「大王よ、その戦いでは、武者たちはたとえ相対して立っていても互いを見えなかった。闇と塵に覆われ、戦いは推し量りと名を呼ぶ叫び、そして合図の怒号によって続けられ――その大戦はただいよいよ膨れ上がっていった。」

Verse 3

नरनागाश्चवमथनं परमं लोमहर्षणम्‌ । द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यका:

サञ्जयは言った。「そのとき、身の毛もよだつほどの最上の大騒乱が起こった――人と象とが激しく揉み合い、天地を揺るがす。ドローナ、カルナ、クリパ、ビーマ、ドリシュタデュムナ（パールシャタ）、そしてサーティヤキの勇士たちが、その恐るべき激突のただ中にあった。」

Verse 4

वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्‌ तैर्महारथै:

サञ्जयは言った。あの大車戦士たちに四方から斬り伏せられ、諸軍は崩れ落ちていった――それは戦の容赦なき推進の相であり、武の力が群衆を圧し、殺戮の道義的重みが戦場にのしかかっていた。

Verse 5

ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा विध्वस्तचेतना:

サञ्जयは言った。彼らの武者は戦の衝撃に心を砕かれ、四方へと逃げ散った――恐怖と混乱が、戦の道義的・肉体的な混沌のただ中で、規律と決意をいかに溶かし去るかを示す姿である。

Verse 6

महारथसहस््राणि जषघ्नुरन्योन्यमाहवे

サンジャヤは言った。「戦の圧迫のただ中で、幾千もの大車戦士が互いを討ち倒した――それは戦争が自らを喰らう狂熱の姿であり、武勇は相互破滅へと転じ、暴力の道義的代償があらわとなった。」

Verse 7

ततः: सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्ष भारत । व्यमुहन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति

サンジャヤは言った。「それから、バーラタよ、闇が万物を覆ったとき、すべての軍勢とその将たちは戦場で戦陣（ヴューハ）を組み替えた。その暗がりでは策と生存が第一となり、己が陣営への戦士の義務は、混乱のただ中での迅速かつ規律ある再編として現れた。」

Verse 8

भरतनन्दन! तदनन्तर उस रणभूमिके तिमिराच्छन्न हो जानेपर समस्त सेनाएँ और सेनापति मोहित हो गये ।। धृतराष्ट्र रवाच तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्विहतौजसाम्‌ । अन्धे तमसि मग्नानामासीत्‌ कि वो मनस्तदा

ドリタラーシュトラは言った。「パーンダヴァらに力を砕かれたそなたの兵が混乱へ投げ込まれ、目もくらむ闇に沈んでいたとき、その時そなたの心はどのようであったか。」

Verse 9

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जिस समय तुम सब लोग अन्धकारमें डूबे हुए थे और पाण्डव तुम्हारे बल और पराक्रमको नष्ट करके तुम्हें मथे डालते थे, उस समय तुम्हारे और उन पाण्डवोंके मनकी कैसी अवस्था थी? ।।

ドリタラーシュトラは言った。「サンジャヤよ、そなたらが皆闇に沈み、パーンダヴァらがそなたらの力と武勇を砕き、軍勢をかき回すがごとく翻弄していたとき、我が兵とあのパーンダヴァらの心はどのようであったか。さらに、世界がことごとく闇に覆われたその時、光はどのようにして再び現れたのか――彼らのためか、我が軍のためか。」

Verse 10

संजय उवाच ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै । सेनागोप्तृनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत्‌

サンジャヤは言った。「それから彼は、殺戮ののちに残った兵をかき集め、軍の護り手と指揮官を任じ、再び軍勢を新たな戦陣へと整えた。この偈は戦の陰惨な執拗さを示す――甚大な損耗の後でさえ、統率は残余を組み直し、荒廃のただ中で秩序と統制を最優先するのである。」

Verse 11

संजयने कहा--राजन्‌! तदनन्तर जितनी सेनाएँ मरनेसे बची हुई थीं, उन सबको तथा सेनापतियोंको आदेश देकर दुर्योधनने उनका पुनः व्यूह-निर्माण करवाया ।।

サンジャヤは言った。「大王よ、そののちドゥルヨーダナは、生き残ったすべての軍勢と諸将に命を下し、戦陣をあらためて組み直させた。前面にはドローナ、後陣にはシャリヤ、左右の翼にはアシュヴァッターマ（ドローナの子）とサウバラ（シャクニ）が配された。そして王ドゥルヨーダナ自ら、夜の闇の中で全軍を守り支えつつ、前進したのである。」

Verse 12

उवाच सर्वाश्चव पदातिसड्घान्‌ दुर्योधन: पार्थिव सान्त्वपूर्वम्‌ । उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि गृह्नीत हस्तैज्वलितान्‌ प्रदीपान्‌

サンジャヤは言った。そのとき王ドゥルヨーダナは、すべての歩兵の隊列に向かい、慰め励ます言葉で告げた。「勇士たちよ！最上の武器はいったん捨て置き、手に燃えさかる松明を取れ。」

Verse 13

ते चोदिता: पार्थिवसत्तमेन ततः प्रह्ृष्टा जगृहुः प्रदीपान्‌ । देवर्षिगन्धर्वसुर्िसऊड्ूघा विद्याधराश्चाप्सरसां गणाश्न

サンジャヤは言った。諸王のうち最もすぐれた者に促され、彼らは歓喜して灯火を手に取った。さらに天の聖仙、ガンダルヴァ、スーラ、ヴィディヤーダラ、そしてアプサラスの群れが集い、王の命に同意し祝うかのようであった。

Verse 14

नागा: सयक्षोरगकिन्नराश्न हृष्टा दिविस्था जगृहुः प्रदीपान्‌ | नृपश्रेष्ठ दुर्योधनकी आज्ञा पाकर उन पैदल सिपाहियोंने बड़े हर्षके साथ हाथोंमें मशालें ले लीं। आकाशमें खड़े हुए देवता, ऋषि, गन्धर्व, देवर्षि, विद्याधर, अप्सराओंके समूह, नाग, यक्ष, सर्प और किन्नर आदिने भी प्रसन्न होकर हाथोंमें प्रदीप ले लिये ।।

サンジャヤは言った。歓喜して、天に居るナーガたちは、ヤクシャ、蛇身の霊類（オラガ）、キンナラとともに灯火を手に取った。香油を満たした灯が、方角を守護する神々から降り来るのが見えた。その光景は戦場を異様な祝祭の明るさで包み、人の戦いをより大きな道徳宇宙の中に置くかのようであった。

Verse 15

सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्‌

サンジャヤは言った。その軍勢は、ふたたび部隊ごとに整えられるや、夜の闇に火のごとき光を放った。秩序ある隊列は暗黒を、再起の決意と執拗な戦の恐るべき光景へと変えたのである。

Verse 16

रथे रथे पञज्च विदीपकास्तु प्रदीपकास्तत्र गजे त्रयक्ष

サンジャヤは言った。「各戦車には五本の松明が据えられ、燃え続けるようにされた。各戦象には三つの大灯が備えられ、各軍馬には強い灯が一つ与えられた。かくして、パーンダヴァとカウラヴァの双方が秩序立てて灯した火は、たちまち王の全軍を照らし出した。」

Verse 17

प्रत्यश्चमेकश्न महाप्रदीप: कृतास्तु तैः पाण्डवै: कौरवेयै: । क्षणेन सर्वे विहिता: प्रदीपा व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवाशु

サンジャヤは言った。「各軍馬には、パーンダヴァとクル族の子らが大松明を一つずつ備えた。たちまち、整然と据えられた灯火は一斉に燃え上がり、王の全軍を素早く照らし出した。」

Verse 18

सर्वस्तु सेना व्यतिसेव्यमाना: पदातिभि: पावकतैलहस्तै: । प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्धिः

サンジャヤは言った。「火と油を携えた歩兵たちが近くで世話をし続けたため、全軍は夜の闇の中でもはっきりと見えた――それは、天空の雲が稲妻の閃光に照らし出されるがごとくであった。」

Verse 19

सब लोगोंने देखा कि मशाल और तेल हाथमें लिये पैदल सैनिकोंद्वारा सेवित सारी सेनाएँ रात्रिके समय उसी प्रकार प्रकाशित हो उठी हैं, जैसे आकाशमें बादल बिजलियोंके प्रकाशसे प्रकाशित हो उठते हैं ।।

サンジャヤは言った。「軍がこのように照らし出され――松明と油を携えた歩兵が近くで奉仕する中――火のごとく燃え立ち、四方を灼くドローナは、王の中の最上よ、ひときわ輝きを放った。黄金の鎧をまとい、彼は中央に立って、光芒を放つ太陽のようであった。」

Verse 20

राजेन्द्र! सारी सेनामें प्रकाश फैल जानेपर अग्निके समान प्रतापी द्रोणाचार्य सुवर्णमय कवच धारण करके दोपहरके सूर्यकी भाँति सब ओर देदीप्यमान होने लगे ।।

サンジャヤは言った。「王よ、全軍に光が行き渡ると、火のごとく猛々しい輝きを放つドローナーチャーリヤは黄金の鎧をまとい、真昼の太陽のように四方へ燦然と照り映えた。そのとき、ジャンブーナダ金の装身具にも、汚れなき頸当てにも、弓にも、きらめく武器にも、松明の火が反照の光となって映り、あたりは炎のこだまに満ちたかのようであった。」

Verse 21

गदाश्न शैक्या: परिधघाश्न शुभ्रा रथेषु शक्‍्त्यश्न विवर्तमाना: । प्रतिप्रभारश्मिभिराजमीढ पुनः पुन: संजनयन्ति दीपान्‌

サञ्जयは言った。「アジャーミーダの末裔よ。そこでは棍棒（ガダー）、シャイキャの武器、白く輝く鉄棍（パリガ）、そして戦車の槍がぐるぐると振り回されていた。松明の光がそれらに当たり反射して、まるで幾度も幾度も新たな灯火を無数に点じるかのように見えた。」

Verse 22

छत्राणि वालव्यजनानि खड़््‌गा दीप्ता महोल्काश्न तथैव राजन्‌ | व्याघूर्णमानाश्न सुवर्णमाला व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजु:

サञ्जयは言った。「王よ。そこでは天蓋の傘、ヤクの尾の払子（チャーマラ）、剣、燃え盛る大きな松明—そして戦う勇士たちの身に揺れる黄金の花環もまた—その時、灯火に照らされたかのように眩く輝いていた。」

Verse 23

शस्त्रप्रभाभिक्ष विराजमान दीपप्रभाभिश्च तदा बल॑ तत्‌ प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि- भुशं प्रकाशं नृपते बभूव

サञ्जयは言った。「その時、王よ。武器の輝きと灯火の光とに彩られたあなたの軍勢は、まばゆく照り映えた。さらに装身具のきらめきが加わり、いよいよ強い光を放った。」

Verse 24

पीतानि शस्त्राण्यसगुक्षितानि वीरावधूतानि तनुच्छदानि । दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे

サञ्जयは言った。「そこでは、血と汚れにまみれて黄ばみさえした武器、そして乱戦の中で揺さぶられ打ち傷ついた鎧や護具が、灯火の反映を受けて燃えるような光を放った。暑季の終わり、空を走る稲妻のごとくであった。」

Verse 25

प्रकम्पितानामभिघातवेगै- रभिष्नतां चापततां जवेन । वक्‍्त्राण्यकाशन्त तदा नराणां वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि

サञ्जयは言った。「打撃の勢いに揺さぶられつつ—打ちかかり、速やかに前へと突進するそのさなか—彼ら戦士の面貌は、その時、大風に揺れる大輪の蓮華のように輝いて見えた。」

Verse 26

महावने दारुमये प्रदीप्ते यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत्‌ । तथा तदा<5<सीद्‌ ध्वजिनी प्रदीप्ता महाभया भारत भीमरूपा

サञ्जयは言った。「乾いた材木の広大な森が燃えさかるとき、そこでは太陽の光さえも薄れるかのようである。まさにそのように、その時、汝の軍勢は——烈しい輝きに照らされているかのように見えながら——恐るべき相を帯び、凄惨な形を現して大いなる恐怖を生じさせた、バーラタの末裔よ。」

Verse 27

तत्‌ सम्प्रदीप्तं बलमस्मदीयं निशम्य पार्थास्त्विरितास्तथैव । सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा- नचोदयंस्ते5पि चक्रुः प्रदीपान्‌

サञ्जयは言った。「我らの軍勢が燃えさかる松明によって照らし出されたと聞くや、クンティーの子らもまた直ちに同様に動いた。彼らは全軍にわたり歩兵の隊伍に松明を点ずるよう促し、彼らもまた灯火を燃え立たせた——夜の闇に対し、戦の務めにおいて等しく備え、等しく決意して。」

Verse 28

गजे गजे सप्त कृताः प्रदीपा रथे रथे चैव दश प्रदीपा: । द्वावश्वपषछ्े परिपार्श्वतो 5न्ये ध्वजेषु चान्ये जघनेघु चान्ये

サञ्जयは言った。「象一頭ごとに七つの灯が備えられ、戦車一台ごとに十の灯が備えられた。馬の背には二つの灯が据えられ、ほかの灯は左右の側面、旗標の近く、さらに戦車の後部にも配された。かくして軍の進退と陣形は、戦の闇のただ中にあっても見通され——外なる秩序が、内に危険を孕む暴力の夜へと押しつけられたのである。」

Verse 29

सेनासु सर्वासु च पार्श्चतो <5न्ये पश्चात्‌ पुरस्ताच्च समन्ततश्न । मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता व्यदीपयन्‌ पाण्डुसुतस्य सेनाम्‌

サञ्जयは言った。「軍のあらゆる部隊において、ある者は側面から攻め、ある者は後ろから、また前から襲い、さらにある者は四方八方より迫った。なお別の者たちは、燃えさかる松明を手に中軍に立ち、パーンドゥの子の軍勢を照らし出した——夜戦の恐怖と混乱をいよいよ増し、争いを無慈悲で全方位の暴力へと押しやったのである。」

Verse 30

सारी सेनाओंके पार्श्रभागमें, आगे, पीछे, बीचमें एवं चारों ओर भिन्न-भिन्न सैनिक चलती हुई मशालें हाथमें लेकर पाण्डुपुत्रकी सेनाको प्रकाशित करने लगे ।।

サञ्जयは言った。「あらゆる軍の側面、前方、後方、中ほど、そして四方において、さまざまな兵が燃える松明を手に行き交い、パーンドゥの子の軍勢を照らし始めた。両軍の中間にも、燃え立つ火を手にした別の男たちが、等しく往来していた。全軍にわたり、歩兵の大群は象と戦車に入り交じり、戦場全体が織り重なる隊列のうねりに見えた——不吉な光が敵陣をあからさまにし、夜戦の道義的緊張をいっそう高めたのである。」

Verse 31

तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं बल॑ तवासीदू बलवद्‌ बलेन

サンジャヤは言った。「その燃えさかる力によって、陛下の軍勢もまた炎に包まれたかのようであった――それ自体きわめて強大な威力に圧倒され、煽り立てられたのである。」

Verse 32

तयो: प्रभा: पृथिवीमन्तरिक्षं सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्व वृद्धा:

サンジャヤは言った。「その二人の光輝はあまりに増し、地と中空をも越えて、あらゆる方角の彼方へと広がった。」

Verse 33

तेन प्रकाशेन दिवं गतेन सम्बोधिता देवगणाश्न राजन्‌

サンジャヤは言った。「王よ、その光が天にまで達したため、神々の群れは呼び覚まされ、事の次第を悟った。」

Verse 34

तद्‌ देवगन्धर्वसमाकुलं च यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्न

サンジャヤは言った。「その場は天上の者たちでひしめいた――神々とガンダルヴァ、さらにヤクシャの群れ、アスラの王たち、そしてアプサラス（天女）の一団である。」

Verse 35

रथाश्वनागाकुलदीपदीप्त॑ संरब्धयोध॑ं हतविद्रुताश्वम्‌

サンジャヤは言った。「戦場は戦車・馬・象の喧噪のただ中で灯火に照らされ、燃え立つように輝いていた。武者たちは激しい昂ぶりのまま斬り結び、多くの馬は討たれて倒れるか、恐慌して逃げ散った。」

Verse 36

अन्योन्यं क्षोभयामासु: सैन्यानि नृपसत्तम । उस समय अत्यन्त रोमांचकारी युद्ध हो रहा था। उसमें मनुष्य

サञ्जयは言った。「王の中の最上なる御方よ、両軍は互いに相手を動揺させ、陣は大いに乱れました。戦いは、武器の群れにむせぶ猛き烈風のごとく—大車戦士（マハーラティ）の嵐雲のごとく—象と馬の叫びを轟かせてうねり立ちました。その胸躍る激突の中で、人も象も馬も一つにかき混ぜられ、片やドローナ、カルナ、クリパの三勇が戦い、片やビー マセーナ、ドリシュタデュムナ、サーティヤキがこれに立ち向かったのです。」

Verse 37

तस्मिन्‌ महाग्निप्रतिमो महात्मा संतापयन्‌ पाण्डवान्‌ विप्रमुख्य:

サञ्जयは言った。「その遭遇戦において、大いなる魂をもつ戦士は、燃え盛る大火のごとくパーンダヴァ軍を焼き立て、彼らを乱れのうちに前線から退かせた。」

Verse 38

गभस्तिभिम्मध्यगतो यथार्को वर्षात्यये तद्धदभून्नरेन्द्र

サञ्जयは言った。「王よ、それは雨季の終わりに、自らの光条のただ中に立つ太陽のようであった—澄みわたり、燃え立ち、疑いようもなく。」

Verse 46

तमसा संवृते चैव समन्ताद्‌ विप्रदुद्रुवु: । उन महारथियोंद्वारा उस अन्धकाराच्छन्न प्रदेशमें सब ओरसे मारी जाती हुई सेनाएँ चारों ओर भागने लगीं

サञ्जयは言った。「あたり一面が闇に包まれると、あの大車戦士たちに四方から討たれた兵らは隊列を崩し、八方へと逃げ散った。」

Verse 56

अहन्यन्त महाराज धावमानाश्न संयुगे । महाराज! वे योद्धा अचेत होकर सब ओर भागते थे और भागते हुए ही उस युद्धस्थलमें मारे जाते थे

サञ्जयは言った。「大王よ、その戦場では、意識を失ったまま四方へ逃げ惑う戦士でさえ、走りながら討ち倒された。」

Verse 63

अन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते । आपके पुत्र दुर्योधनकी सलाहसे होनेवाले उस युद्धके भीतर प्रगाढ़ अन्धकारमें किंकर्तव्यविमूढ़ हुए सहस्रों महारथियोंने एक-दूसरेको मार डाला

サञ्जयは言った。「御子の策によって起こされたその戦いでは、濃き闇と迷妄のただ中で多くの大車戦士がなすべき道を見失い、ついには互いを討ち滅ぼした。」

Verse 143

विशेषतो नारदपर्वताभ्यां सम्बोध्यमाना: कुरुपाण्डवार्थम्‌ | दिशाओंकी अधिष्ठात्री देवियोंके यहाँसे भी सुगन्धित तैलसे भरे हुए दीप वहाँ उतरते दिखायी दिये। विशेषत: नारद और पर्वत नामक मुनियोंने कौरव और पाण्डवोंकी सुविधाके लिये वे दीप जलाये थे

サञ्जयは言った。「クルとパーンダヴァのため、ことに聖仙ナーラダとパルヴァタの勧めによって、芳香の油を満たした灯明がそこへ降り来るのが見えた。方角を司る女神たちの住処からさえ降りたのである。ナーラダと、パルヴァタという名の牟尼が、両軍を助けるためにとりわけその灯をともしたのだ。」

Verse 153

महाधनैराभरणैश्न दिव्यै: शस्त्रैश्न दीप्तैरपि सम्पतद्धिः । रातके समय अग्निकी प्रभासे वह सेना पुनः विभागपूर्वक प्रकाशित हो उठी। बहुमूल्य आभूषणों तथा सैनिकोंपर गिरनेवाले दीप्तिमान्‌ दिव्यास्त्रोंस भी वह सेना बड़ी शोभा पा रही थी

サञ्जयは言った。「夜、火の光に照らされて、その軍勢は再び部隊ごとに整然と姿を現した。高価な装身具に飾られ、さらに兵たちの上へ燃えさかる天授の武器と輝く兵刃が降り注いだため、軍はなおいっそう眩く見えた——それは滅びを伴う戦の恐るべき華やぎであった。」

Verse 162

इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ

サञ्जयは言った。「かくして、尊き『マハーバーラタ』のドローナ・パルヴァ、すなわちガトートカチャ討伐の章における、夜戦を扱う第百六十二章はここに終わる。」

Verse 163

नरेन्द्र! जैसे शरत्कालमें मध्याह्नका सूर्य अपनी प्रखर किरणोंसे भारी संताप देता है, उसी प्रकार उस युद्धस्थलमें महान्‌ अग्निके समान तेजस्वी महामना विप्रवर द्रोणाचार्य पाण्डवोंके लिये संतापकारी हो रहे थे ।।

サञ्जयは言った。「王よ、秋の季節の真昼の太陽が、烈しい光線によって激しい熱をもたらすように、その戦場では、偉大なる心を備え、婆羅門の中の最勝者たる光輝のドローナーチャールヤが、大火のごとくパーンダヴァらに灼けつく苦悩を与えていた。」

Verse 306

व्यदीपयंस्ते ध्वजिनी प्रदीप्तां तथा बलं॑ पाण्डवेयाभिगुप्तम्‌ । दोनों ही सेनाओंके अन्यान्य पैदल सैनिक हाथोंमें प्रदीप धारण किये दोनों ही सेनाओंके भीतर विचरण करने लगे। सारी सेनाओंके पैदलसमूह हाथी

サञ्जयは言った。「彼らは、燃え立つ王の軍勢を照らし、同じくパーンドゥの子らに守られた軍勢をも照らし出した。歩兵たちは手に灯火を携え、両軍の中を巡り歩き、歩兵の大群は—象隊・戦車隊・騎馬隊とともに—明らかに輝き、王の軍もパーンダヴァに護られた部隊も、ことごとく見渡せるようになった。」

Verse 313

भा: कुर्वता भानुमता ग्रहेण दिवाकरेणाग्निरिवाभिगुप्त: । जैसे किरणोंद्वारा सुशोभित और अपनी प्रभा बिखेरनेवाले सूर्यग्रहके द्वारा सुरक्षित अग्निदेव और भी प्रकाशित हो उठते हैं

サञ्जयは言った。「光り輝く太陽に護られ、その光線によっていよいよ荘厳に映える火神が、さらに明るく燃え上がるように、無数の灯火の輝きに照らされたパーンダヴァ軍によって、王の軍勢の光彩もまた一段と高められた。」

Verse 326

तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं बभूव तेषां तव चैव सैन्यम्‌ | उन दोनों सेनाओंका बढ़ा हुआ प्रकाश पृथ्वी

サञ्जयは言った。「その光輝によって、両軍—王の軍と彼らの軍—はいよいよ強く照らし出された。増し高まった光は四方へと広がり、地と天とあらゆる方角を越えるかのように拡散して、戦の道義的暗黒のただ中で、クル族とパーンダヴァの軍勢をさらに眩く輝かせた。」

Verse 336

गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा: समागमन्नप्सरसश्ष सर्वा: | राजन! स्वर्गलोकतक फैले हुए उस प्रकाशसे उद्बोधित होकर देवता

サञ्जयは言った。「王よ、その光が天界にまで広がって彼らを揺り動かし目覚めさせたので、神々は—ガンダルヴァ、ヤクシャ、アスラ、シッダの群れとともに—そしてすべてのアプサラスもまた、戦を見届けるためにそこへ集い来た。」

Verse 343

हतैश्न शूरैर्दिवमारुहद्धि- रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव । देवताओं

サञ्जयは言った。「神々、ガンダルヴァ、ヤクシャ、アスラの王たち、そしてアプサラスの群れで満ちたその戦場は、まるで神界のように見えた。そこに倒れた勇士は天に昇ると信じられていたため、光景はこの世ならぬ世界の荘厳を帯びたのである。」

Verse 356

महद्‌ बल व्यूढरथाश्वनागं सुरासुरव्यूहसमं बभूव । रथ

サञ्जयは言った。「戦陣に組まれ、戦車・馬・象で満ちたその大軍は、まるで神々とアスラの名高い陣形のように見えた。燃えさかる灯火に照らされ、憤怒に燃える戦士たちに駆り立てられ、傷つき恐慌して逃げ惑う馬の姿がその混乱を物語る。されど戦車・騎兵・象兵の整然たる列のうちに、両軍は一つの巨大な戦の光景として立ち現れ、恐ろしくも畏敬を誘うものであった。」

Verse 366

शस्त्रौघवर्ष रुधिराम्बुधारं निशि प्रवृत्तं रणदुर्दिनं तत्‌ । रातमें होनेवाला वह युद्ध मेघोंकी घटासे आच्छादित दिनके समान प्रतीत होता था। उस समय शक्तियोंका समूह प्रचण्डवायुके समान चल रहा था। विशाल रथ मेघसमूहके समान दिखायी देते थे। हाथियों और घोड़ोंके हींसने और चिग्घाड़नेका शब्द ही मानो मेघोंका गम्भीर गर्जन था। अस्त्रसमूहोंकी वर्षा ही जलकी वृष्टि थी तथा रक्तकी धारा ही जलधाराके समान जान पड़ती थी

サञ्जयは言った。「その夜戦は、嵐の昼のごとく起こり、戦雲が天を覆ったかのように見えた。群がる武器は烈風のように飛び交い、巨大な戦車は雲の塊のようにそびえ、馬の嘶きと象の咆哮は深い雷鳴のように響いた。飛び道具の雨は降雨に等しく、血の流れは水の奔流のごとく走った—それは戦の恐るべき過剰を映す図であり、勇とダルマにかなう義務とが、圧倒的な破壊のただ中で展開していた。」